Atambayev örniga nomzodlar: Rus tili öqituvçisidan tortib «un qiroli»gaça
|22:54 / 19.05.201751 59413 min
Foto: SputnikFoto: Sputnik
Nihoyat Qirğiziston sotsial-demokratik partiyasi mamlakat prezidentligi lavozimiga öz nomzodini aniqlab oldi. Partiya siyosiy kengaşi mamlakatning ayni paytdagi boş vaziri Sooronbay Jeenbekov nomzodida töxtaldi.
Ilgariroq, sobiq hukumat boşliği Temur Sariyev, «Respublika — Ota Yurt» fraksiyasi yetakçisi Omurbek Babanov, «Onuguu-Progress» partiyasi rahbari Bakit Torobayev va korrupsiyada ayblanib, Qirğiziston milliy xavfsizligi davlat qömitasi yertölasida hibsda saqlanayotgan «Ota makon» partiyasining özgarmas rahbari Omurbek Tekebayev prezidentlik saylovi poygasida öz iştirokini bildirib ötgan edi.
Ekspertlar agar prezidentlik saylovoldi kampaniyasi boşlanişidan oldin sud Tekebayevga nisbatan hukm öqimasa va uning nomzodi olib taşlanmasa, poyga aynan mana şu beş nomzod örtasida bölib ötişini başorat qilişmoqda. Tahlilçilarning fikriça, qolgan nomzodlar statistlar sifatida saylovda qatnaşişadi.
Qirğizistonning «24.kg» axborot agentligi nomzodlarning tarjimai holidagi eng e'tiborga molik jihatlarni yodga olib çiqdi.
Zootexniklikdan boş vazirlikkaça
Sooronbay Jeenbekov 1958 yilda Öş viloyatining Qorakulça qişloğida tavallud topgan.
Jeenbekovlar uruği mamlakat janubida eng nufuzlilaridan biri sanaladi.
Foto: Sputnik
Uning otasi Şerip Jeenbekovning olti öğli, ikki qizi bor. Tönğiçi — Kantoro Jeenbekov obröli olim bölgan. U hayotini fanga bağişlab, katta siyosatdan özini tortib yurgan. Kantoro Şaripoviç şu yilning aprelida Prezident iş yuritiş boşqarmasiga qaraşli kasalxonada vafot etdi. Uning ölimiga insult sabab böldi.
Nomzodning kiçik akasi — Asilbek Jeenbekov — yaqin-yaqingaça Qirğiziston parlamentida spiker lavozimini egallab kelayotgan edi. Agar Sooronbay Jeenbekov hukumatni boşqara boşlamaganida, u şu kunlarda ham parlament rahbari bölib turgan bölar edi. Asilbek Jeenbekov öz vazifasidan voz keçişga majbur böldi. Jusupbek Şaripoviç yaqingaça mamlakatning Saudiya Arabistonidagi elçisi edi. Jirğalbek Jeenbekov Öş viloyatida yaşaydi. Janişbek Jeenbekov — amakivaççasi. Eng kenjasi Iskender Jeenbekov 28 yoşida Öş viloyati prokurori bölgan edi, u ham vafot etgan. Sooronbay Jeenbekovning opa-singillari haqida ma'lumot yöq. Ular siyosatdan yiroq, oddiy hayot keçirişadi.
Mavzuga oid
Qiziq fakt: boş vazir Sooronbay Jeenbekov rus tilida juda yomon gapiradi va asosan qirğiz tilidan foydalanadi. Biroq, u öz mehnat faoliyatini 1973 yilda Özgan tumanida rus tili va adabiyoti öqituvçisi sifatida boşlagan.
Özining oliy ma'lumot töğrisidagi ilk diplomini u 1983 yilda Skryabin nomidagi qişloq xöjaligi institutini tugatgandan söng qölga kiritgan. Ança yil zootexnik bölib işlagan.
Asqar Akayev iqtidorda bölib turgan paytlarda Qirğiziston parlamentining xalq vakillari Majlisi deputati bölgan.
Qurmanbek Bakiyev prezidentligi vaqtida qişloq xöjaligi vazirligini boşqargan.
QSDPga «Oq uy»ning qattiq bosimi uyuştirilgaç, Sooronbay Jeenbekov siyosatdan voz keçib, özini biznes sohasiga urgan.
Katta siyosatga 2010 yilning aprelida qaytgan. U öşanda Öş viloyati hokimi bölgan. 2010 yili Öşda yuz bergan fojiali voqealar aynan uning hokimligi davriga töğri keladi.
Lekin bu vazifada u 5 yil işlab, 2015 yilning oktabrida davlat kadrlar xizmatiga yetakçilik qila boşladi. 2016 yilning aprelida boş vazir etib saylangan. 2017 yilda uning iste'foga çiqişi kutilayotgan edi, biroq taqdiriga boşqa narsa yozilgan ekan şekilli, Sooronbay Jeenbekovni prezidentlikka nomzod sifatida ilgari surişdi.
Botinan muxolifatçi bölgan muallim
Maorif sohasini siyosiy sahnaga özgartirgan yana bir sobiq öqituvçi Omurbek Tekebayev böladi. U 1991 yilda «Erkin Qirğiziston» partiyasiga yetakçi bölgaç, siyosiy çöqqiga kötarilişni boşlaydi. Tekebayev haqli ravişda Qirğiziston Respublikasi konstitutsiyasining tugaş bilmayotgan tahrirlaş jarayonining «faxriy»si hisoblanadi.
Foto: Sputnik
1991 yilda u Asosiy qonunni işlab çiqiş böyiça komissiya a'zosiga aylangaç, mamlakat boş hujjatini qayta yoziş işida doimo iştirok etib kelgan. 2010 yilda esa Konstitutsion majlisni butunlay boşqara boşladi.
Omurbek Tekebayev — köp yillik stajga ega deputat. U törtinçisini hisobga olganda, barça çaqiriqlardagi parlament a'zosi, öşanda «Ota makon»ni parlamentga ötkazişmagan va quloqsiz sotsialistlarni sotsial-demokratlar va qat'iyatsiz kommunistlar bilan almaştirişgan.
2000 yildan Asqar Akayev bilan birgalikdagi davrdan boşlab Omurbek Tekebayev öz nomzodini prezidentlik saylovlariga qöyib keladi.
Yutqazgaç, muxolifat safidan örin olgan. «Oq uy»ning murosasiz raqibi sifatida u 2005 va 2010 yillarda ikkita davlat töntarişini kutib oldi.
Butun siyosiy faoliyati davomida Tekebayev ortidan mojarolar izi qolib bormoqda. Söngisi — korruptsion mojaro uning hibsga olinişi bilan tugadi. Nima bölganda ham, partiyasi öz yetakçisini prezidentlikka nomzod sifatida ilgari surişga qaror qildi. MSKda uni röyxatga olişlarini va'da qilişgan.
«Un qiroli»ning orzusi
Bakit Torobayev prezidentlik poygasidagi öz raqiblariga qaraganda siyosat maydonida yangi kişi hisoblanadi. 2007 yilgaça u tadbirkorlik bilan şuğullangan. Uni «un qiroli» deb ham ataşadi. Çunki Jalolobod viloyatidagi eng yirik un tayyorlaş korxonasi unga tegişli.
Foto: Sputnik
2007 yilda u Bakiyevning «Oq yöl» partiyasi tarkibida deputat etib saylanadi, 2009 yil oktabrida favqulodda vaziyatlar vaziri etib tayinlanadi. 2010 yil aprelida tuşunarsiz sabablarga köra öz lavozimidan voz keçadi va Omurbek Babanovning «Respublika» partiyasiga qöşiladi. 2010 yilda yangi partiyasi bayroği ostida beşinçi çaqiriq parlamentiga deputat etib saylanadi. Biroq Torobayev 2013 yilda öz boşliği bilan «ajraladi» hamda Mirlan Bakirov va Tinçtik Şaynazarov bilan deputatlik guruhini tuzadi. Öşanda u «Onuguu-Progress» partiyasiga asos soladi va u 2015 yilgi saylovlarda Oliy Kengaşga törtinçi partiya bölib ötadi.
Bakit Torobayev 2016 yilda parlament spikeri lavozimi uçun muvaffaqiyatsiz kuraşib köradi.
«Onuguu-Progress» 2016 yilning noyabrida koalitsiyadan çiqib ketadi, çunki Bakit Torobayev va uning sobiq hamfikrlari QSDP tomonidan taklif etilgan, Konstitutsiyaga kiritilajak özgarişlarni qöllab-quvvatlaşmaydi. Fevral oyida esa Torobayev kattalarning ğazabiga uçrab, hibsga olingan Omurbek Tekebayevni qöllaşini ma'lum qiladi va özi ham «katta»larning qora röyxatiga tuşib qoladi. Torobayevni, şuningdek, parlamentni tarqatib yuboriş haqidagi fikrlari ham maşhur qilgan. U yana Bişkekni Singapur kabi rivojlantiriş kerakligini ta'kidlab keladi.
Ambitsiyali oligarx
Qirğizistonning eng boy siyosatçilaridan biri Omurbek Babanov ham özini prezidentlikka nomzod sifatida sinab köradi. U ham Sooronbay Jeenbekov kabi dastlabki oliy ma'lumotiga köra qişloq xöjaligi xodimi. Hukumat tuzilmalariga kelgunga qadar işbilarmonlik bilan şuğullangan. 2005 yilda parlament deputati böladi. 2006 yilda «Islohotlar uçun» muxolifatçi harakatga qöşiladi va Omurbek Tekebayev, Bolot Şer va Azimbek Beknazarov bilan birgalikda yangi Konstitutsiya qabul qiliş hamda Kurmanbek Bakiyevning iste'foga çiqarilişini talab qiladi. Öşa yilning noyabrida «Oq uy» oldida hokimiyat raqiblarining mitinglarini ötkazadi.
Foto: Sputnik
Mitinglar juda hissiyotlarga boy tarzda ötgani sababli jurnalistlar Babanovga «Inqilob Dijyeyi» laqabini berişgan.
2007 yilda Omurbek Babanov QSDP röyxati böyiça parlamentga kirişga urinib köradi, biroq MSK uning Qozoğiston fuqarosi ham ekanligini aniqlab, bu işga tösiq qöyadi. Babanov öz örnini Roza Otunbayevaga böşatib, özini çetga oladi.
Aprel voqealari va Bakiyevning qoçişidan söng boş vazirning birinçi örinbosari sifatida Almazbek Atambayev hukumati tarkibiga kiritiladi. 2011 yilning oktabrida Atambayev prezident etib saylangaç, boş vazir vazifasini vaqtinça bajaruvçi bölib işlagan. 2012 yil 1 sentabrida, parlament köpçiligi koalitsiyasi bölingaç, iste'foga çiqqan.
Bu iste'foga Babanovning aşaddiy dösti va adaşi Omurbek Tekebayev sabab böladi. Aynan u Babanov turk biznesmenlaridan sovğa sifatida olgan ot haqidagi voqeani ommaga e'lon qilgan edi.
2010 yilning iyunida tuzilgan Babanovning «Respublika»si ham çok-çokidan sökilib ketadi. 2014 yilning 20 oktabrida «Respublika» va «Ota Yurt» partiyalarining navbatdan taşqari qöşma qurultoyi ötkaziladi va unda delegatlar köpçilik ovoz bilan «Respublika — Ota Yurt» yangi siyosiy kuçining yaratilişiga rozilik berişadi. Omurbek Babanov Qamçibek Taşiyev bilan birgalikda yangi partiyaning hamraisi böladi.
2015 yil yozida partiya Oliy Kengaş uçun ötkaziladigan saylovlarga faol tayyorgarlik köra boşlaydi. Biroq saylovoldi kampaniyasiga bir oy qolganda özining jahldorligi bilan nom qozongan Qamçibek Taşiyev raqobatçi taşkilot — «Onuguu-Progress» ştabi vakili bilan muştlaşib ketadi. MSK Taşiyevni saylaniş huquqidan mahrum etadi. Babanov sobiq safdoşi uçun köp ham qayğurib ötirmaydi, biroq Babanov va Taşiyev bir-birining yoğ bosgan yuzlariga qor işqalaşayotgani surati ijtimoiy tarmoqlarda tarqatilib, «haqiqiy» erkakça döstlik qanaqa bölişi namoyiş etiladi.
Qamçibek Taşiyev öz döstlari Axmatbek Keldibekov va Adaxan Madumarov oldiga ketadi, Omurbek Babanov esa deputat etib saylanib, «Respublika — Ota Yurt» fraksiyasini boşqara boşlaydi.
2017 yil martida «Respublika — Ota Yurt» partiyasidan nomzod sifatida prezidentlik saylovlarida iştirok etiş niyatini oşkor etadi. Biroq har xil gap-sözlar kelib çiqmasligi uçun, jurnalistlarga öz millionlarini qanday işlab topgani-yu, qarindoşlaridan biri Rossiya-Qirğiziston rivojlantiriş fondidan 17 million dollar kredit olganligini ham oşkor etadi.
Qalbda bahor va komsomol
Prezidentlikka nomzodlardan yana biri — sobiq boş vazir Temir Sariyev. U özining mehnat faoliyatini 1983 yilda Alamedin möyna fabrikasida boşlagan. Keyinroq siyosiy hayotida yuz bergani kabi, öşanda ham katta qadamlar taşlab, 1987 yilda boş iqtisodçi bölib oladi. 1987–1989 yillarda yöriqçi lavozimini egallaydi, söngra Alamedin rayon komsomol qömitasining işçi yoşlar bölimi mudiri bölib işlaydi.
Foto: Sputnik
1989 yildan 1991 yilgaça özini partiya işlarida namoyon etadi. SSSR tarqalgaç, Temir Sariyev özini biznesga uradi.
Işbilarmonlik bilan şuğullanayotgan tajribali iqtisodçi sifatida Qirğizistondagi birinçi tovar-xomaşyo birjasining prezidenti böladi va u yerda 1995 yilgaça işlaydi.
2000 yildan boşlab Temir Sariyev özini siyosatda sinab körişga qaror qiladi va parlament saylovlarida qatnaşib köradi hamda muvaffaqiyat qozonadi.
2005 yilgi davlat töntarişini ham deputatlik mandati bilan kutib oladi. 2007 yilda uçinçi çaqiriq parlamenti muddatidan oldin tarqatib yuboriladi. Törtinçi çaqiriqqa Sariyev kira olmaydi va muxolifatga ötib ketadi. U «Islohotlar uçun!» harakatining hamraisiga aylanadi va bir vaqtning özida «Akşumkar» demokratik kuçlar ittifoqi» partiyasiga ham hamraislik qiladi.
2008 iyunida «Akşumkar»ga rais etib saylanadi.
2008 yilning 24 dekabridan Qirğiziston Respublikasining muxolifatdagi «Birlaşgan xalq xarakati» siyosiy byurosi a'zosi.
Aprel voqealaridan söng vaqtinçalik hukumat raisi örinbosari etib tayinlangan va örindoşlik asosida moliya vazirligini ham boşqargan. 2011 yilda parlament yiğilişida aprel va iyun voqealari sabablarini suriştiriş milliy komissiyasining hisoboti eşitilayotgan çoğdagi rostgöyligi uçun undan vazirlik lavozimi tortib olinişiga bir baxya qoladi. Öşanda u turli banklardagi yopiq bank yaçeykalari va hibsga olingan hisob raqamlardan pul olinganini bilganiga iqror böladi. 2014 yilda Temir Sariyev boşqatdan suriştiruv ötkazilişini talab qiladi, lekin u hanuzgaça ötkazilmagan.
Parlamentning beşinçi çaqiriğiga ham u kira olmadi. 2010 yilning 10 oktabrida ötkazilgan parlament saylovlarida uning partiyasi uç foizdan kamroq ovoz töplagan edi.
2015 yilning 2 mayida Temir Sariyev iqtisodiyot vaziri kursisidan boş vazirlik kursisiga ötkaziladi.
2016 yilning 11 aprelida, hukumatning navbatdan taşqari yiğilişida boş vazir Temir Sariyev iste'foga çiqişini ma'lum qiladi. Avtomobil yöllarini qayta ta'mirlaş böyiça ötkazilgan tenderlar bilan boğliq mojaro uning iste'fosiga sabab böladi.
Mojaroni «Qirğiziston» fraksiyasi yetakçisi Qanatbek Isayev boşlab beradi. Biroq, Isayevning özi ham keyinroq fraksiya içidagi intrigalar qurboniga aylanadi va yetakçilikdan mahrum etiladi.
2017 yil yanvarida Temir Sariyev prezidentlik saylovlarida iştirok etişini rasman e'lon qilgan edi.
