Beşariqning yeçimini kutayotgan beş muammosi

Tuman markazi Yo.Abdullayev köçasidagi “Dehqon bozori”ga borganimizda, umuman savdo qiliş uçun heç qanday şaroit bölmagan joyda, juda gavjum bozor yurayotganiga guvoh böldik. “Dehqon bozori” 2018 yilda qayta ta'mirlanişga tuşgani uçun buziliş va savdo aralaşib yotibdi. Köçada, heç qanday şaroitsiz yerlarda savdo ketmoqda. Harakatdagi köça haftaning payşanba va yakşanba kunlari tösib olinadi. Bu holat köçada joylaşgan ta'lim muasassalari tarbiyalanuvçilariga ham katta noqulaylik tuğdirimoqda. Sanitariya holati töğrisida esa gapirişni keragi yöq. Xavfsizlik qoidalariga umuman javob bermaydigan mazkur bozorda savdo “gullab, yaşnayotir”.

Barça şaroitlarga ega “Turon sanoat savdo” bozori esa kimsasiz. Bu yerdagi faoliyatini  qonuniy yölga qöygan savdogarlarning bildirişiça, gavjum Dehqon bozorida savdo qiliş ma'lum bir “tadbirkorlar” toifasi uçun juda qulay.

Oylik tölov, soliq tölaş yöq. Faqat kunlik pattani pulga olib, savdo qilaverasiz. 

Mahalla ahli va “Yangi bozor”da qoidaga muvofiq iş olib borayotgan tadbirkorlar bu borada murojaat qilmagan joyi qolmagan.

Tuman hokimligi va soliq inspeksiyasi şu kungaça mahalliy byudjyetga foyda keltirayotgan bozorni rivojlantiriş örniga, tartibsiz bozordagi savdogarlarga şaroit yaratib kelmoqda.

Qiziq, mahalliy byudjyetni töldirmaslikka urinişdan kim manfaatdor ekan-a?

Tadbirkorlarning turli idoralarga yozgan murojaatlari bir töplam bölgan. Ularning dardlarini tasvirga ham tuşirdik.

Bolam, Ropqonda 450 gektarlik boğ qurimoqda..

72 yoşni qoralagan Rustamjon ota Toşmatov qönğiroq qiladi: “Bolam, keling. Ropqonning Adirobodida 450 gektar boğ quriyapti. Yana şunçasi quriş xavfi ostida qolgan!”

Yurtimizda, Ropqon qişloğini, unda bitgan eng sara öriklarni bilmagan kişining özi kam bölsa kerak. Jannatmonand joylar. Kişilari mehnatkaş, boğ ilmining haqiqiy ustalari.

Adir hududiga joylaşgan qişloqda 3500 gektar boğ bor. Şundan 1000 gektari Adirobodda. Adirobod degani bu - Ropqonning yuqori qismi. Inson qöli gul. Toşloq, adirlik joyda boğlarni kökartirgan insonlarga ta'zim qilib rahmat aytging keladi.

 Ming afsuski, maşaqqatli mehnatlar evaziga bunyod etilgan örikzorlarning 450 gektari suvsizlikdan qurib qolibdi. Yana qanaqa navli öriklar qurigan, bilasizmi? “Subhoni”, “Oq qantak”, “Limonka”, “Lola” va öşa Toşkent bozorlarida kilosi 50 ming sömga çiqqan “Iris” navlari. Eksportbop, butun dunyo oğzi tegadigan öriklar.  

1981 yili toşloq, giyoh unmas joyda taşkil etilgan Adirobod boğlariga Qaşqar qişloğidagi Ropqon1 nasos stansiyasi Katta Farğona kanalidan ikki metr balandlikka suv tortib çiqarib beradi. Beş yildan beri nasoslar eskirib, ta'mirtalab holga kelgaç, öriklar suğorilmay qolib keta boşladi.

Ma'lumot uçun aytib ketaylik. Toşloq joyda örik har ön beş kunda suv içmasa quriy boşlaydi.

5 ming kişini iş va daromad bilan ta'minlab turgan, davlatga har gektaridan 1 milliondan soliq tölanadigan 450 gektar yerdagi boğ öriklarini qayta östiriş uçun yana qança yillar kerak!  96ta boğdorçilik xöjaliklari boşi qotib, turli idoralarga murojaat qila-qila şunça mevani boy berişdi. Qişloq yoşlari boğlar qurigaç, Rossiya va boşqa joylarga iş izlab çiqişga majbur bölgani esa alohida mavzu.       

“Boğlarga qarab, yiğlagim keladi, öğlim. Şunça mehnat uvol. Bormagan, arz qilmagan joyimiz qolmadi. Çiroqning tinimsiz öçişi nasoslarni işdan çiqardi. Viloyat hokimligi, tuman hokimligi boşqa joylarga neça bora arz qildik. Foydasi bölmayapti. Nahotki, nasos stansiyasini işlatib, şunça odamni işli qiliş, boğni gullatiş kerak emas?”, deydi Rustamjon ota.

Adiroboddagi qarovsiz bölib ketgan agrofirma devoriga: “Yaxşidan boğ qoladi” deb yozilgan ekan. Naqadar kerakli hikmat.

Ota bilan qönğiroqlaşganimizda xayrlaşayotib: “Hali qurimagan öriklar guliga qadar ikki marta suv içmasa, hosildan umid yöq” deya zorlanib qöydi...

5 sotix joy ololmayotgan tadbirkor

Navbatdagi muammoli holat ham Ropqon qişloğilik tadbirkor yigitga taalluqli. Nodirbek Nizomiddinov 2014 yili qişloğidan çiqadigan buloq suvining tarkibini laboratoriyada tahlil qildiradi. Mutaxassislar suving tarkibida 27 xil ma'danlar borligini aniqlaşadi. Yoş tadbirkor çet eldan 16 ming AQŞ dollariga suv qadoqlaş texnologiyasini olib keladi. Uning maqsadi aniq edi. Ma'danli suvni qadoqlaşni yölga qöysa, 16 kişi iş bilan ta'minlanib, daromadga kiradi. Mahalliy byudjyetga ham foyda.

Loyihani işga tuşiriş uçun tadbirkor 2014 yili yaxşi niyatlar bilan öşa suv otilib çiqayotgan dala joydan atigi  5 sotix yerni sörab, hokimiyatga murojaat qiladi. Ana şunda yoş yigit niyatlari puç ekanini bildi. Nodirbek loyihasining tumanga umuman keragi yöq ekan Turli vaj-karsonlar bilan uni köp yillar rosa yugurtirişdi. Dastgohlar esa qoronği xonada çangga botib yotibdi.

 Öşa drenajdan suv otilib çiqayotgan joyga borib, holat bilan tanişdik. Buloq atrofi çiqindiga tölgan. Otilib çiqayotgan ma'danli suv avtomobil yuvişga işlatilmoqda. Rahmingiz keladi. 5 sotix joy 15 nafar yoşni çet elga işlagani borişdan saqlaşi mumkin edi.

Tadbirkorning hafsalasi pir bölgan. “Aka, baribir natija bölmasa kerak?” degan gapi yurakka oğir botdi.

Bir tadbirkor kredit söramay, öz hisobidan dastgoh olib kelib, korxona qurmoqçi bölsa-yu, heç kim yordam bermasa?  Uni işlari albatta yurişib ketişiga işontirişga harakat qildik.

Yana ikki muammo..

Maqolam çözilib ketdi. Şuning uçun Beşariq tuman  markazidagi “Umar ibn Abdulaziz” jome masjidi hududdagi noqonuniy quriliş mollari tufayli çangga botgani, hududda yaşayotgan aholi salomatligiga salbiy ta'sir körsatayotgani va bu holatni viloyat hokimligi işçi guruhi örganib çiqib, 2014 yili tuman hokimligiga çora körişni yuklasada, iş bajarilmayotganiga qisqaça töxtalamiz.

Yana bir muammo esa, tumanda namunali kuşxona qurilişi paysalga solinayotgani bilan boğliq. 

Tuman hokimligida...

Beşariqdagi murojaatlarning beştasini örganib çiqqaç, uşbu muammolardan mutasaddilar qay daraja xabardor ekanligini biliş maqsadida tuman hokimligiga bordik.

Bizni tuman hokimining birinçi örinbosari Jahongir Begmatov va tuman soliq inspeksiyasi rahbari Alişer Saksonboyev qabul qilişdi. Har ikki mutasaddi biz örgangan muammolardan xabardor ekanligini bildirib, ularni bartaraf qilişga harakat olib borilayotganini bildirişdi.

Soliq idorasi rahbariga bozor muammosi haqida berilgan savolimiz umuman oçiq qoldi. Mutasaddidan qonuniy yöl bilan tadbirkorlikni amalga oşirib, dökoniga kassa apparati örnatib, turli soliqlarni vaqtida tölab, mahalliy byudjyetni töldirayotgan tadbirkorlar özlarini himoya qilişlarini sörayotganini yetkazdik.

Tumanda tadbirkorlikni qöllab-quvvatlaş, yangi iş örinlari yaratiş, boğdorçilikni qöllab-quvvatlaş yölida muammolar mavjud.

Beşariq tumani 57 foiz subventsiyada ötirar ekan. (Ma'lumot örnida: Subventsiya - maqsadli sarflaş şarti bilan yuqori byudjyetdan quyi byudjyetga qaytarmaslik şarti bilan ajratiladigan pul mablaği). Tuman özini-özi mablağ bilan ta'minlaşi uçun esa tadbirkorlikni rivojlantirişi va soliq bazasini kengaytirişi lozim.  

Yuqoridagi barça muammolar esa aynan şu maqsadlarni öz içiga oladi. Beşariq tumanining salohiyati esa juda yuqori.

Biz bu mavzuga bir haftadan keyin yana qaytamiz.

KUN.UZ muxbiri Elmurod Ermatov