Roğun GESidan xavf yöqmi? Orolni qutqarib qoliş mumkinmi? Olim prezidentlarga taklif berdi

Suvdan foydalaniş, aslida, ikki xil böladi. Ya'ni, birinçisi suğoriş, irrigatsiya maqsadlarida, ikkinçisi energetika işlab çiqariş. Kuz-qiş mavsumida energetika işlab çiqarişdan keyin 2-2,5 mlrd kub metr oqava suv omborda yiğiladi. Şu suvni qayerga joylaştiriş bugun Tojikiston hukumati uçun dolzarb masala bölib turibdi.

Endi tasavvur qiling, Tojikistonda Roğun GESini quriş işlari davom etmoqda, ammo yuqorida aytganimiz taşlandiq suvlarni qayerga yönaltiriş masalasi hal etilmagan. Ular taşlama suvlarni Amudaryoning eski özani böylab oqizib yubormoqçi bölsa, bu suv 1100 kilometr böylab pastlikka qarab ketişi kerak - Taxiatoş suv ombori, Tuyamöyin suv omborigaça. Şuni inobatga oliş kerakki, Amudaryoning eski özani yoqalarida ekin maydonlari, aholi turar joylari joylaşgan. Özbekiston, Turkmaniston va Tojikiston hududida bu özan yoqalab yuz minglab kişilar yaşaydi. Agar Roğun GESining oqava suvlari Amudaryoning eski özani böyiça qöyib yuborilsa, öşa yer maydonlarini va aholi manzillari vayron böladi, 300 ming kişi yaşaydigan joylar vayron böladi. Bu esa jahon miqyosidagi texnogen falokat demakdir. Bunga albatta dunyo hamjamiyati yöl qöymaydi.

Şu sabab Tojikiston rahbari Imomali Rahmonning boşi qotgan. Biz olimlar guruhi bu masalaga öz yeçimimizni berdik.

XIX asrda Buxoro amirining vaziri, keyinçalik Buxoro amirligining Rossiyadagi muxtor elçisi bölgan Ahmad Doniş xuddi şu masalada öz fikrlarini, loyihalarini taqdim etgan edi. U suvni Amudaryoning yuqori qismidan olib, Surxondaryo va Qaşqadaryo orqali Buxoroga olib keliş va u yerdan Çorjöyga tuşirib, özining özaniga tuşiriş yölini taklif qilgandi. Lekin keyingi tarixiy jarayonlar, uruşlar va inqiloblar bu reja amalga oşişiga yöl bermadi. Biz olimlar ham xuddi şu fikrlarni ilmiy konsepsiyaga aylantirib, loyiha tayyorladik.

Bizning yeçimimiz şundan iboratki, Roğundan tuşadigan 2,5 mlrd kubometr taşlama suvni, bu 2020 yilda, keyinroq 5 mlrd kubometr suvni Surxondaryoda qurilajak suv omboriga ötkazişni közda tutganmiz. Surxondaryoda şunday suv ombori uçun qulay joy mavjud. Qişda muzdek suv dalaga haydalsa, nihoyatda katta ekologik halokat yuzaga keladi. Agar suv omborida töplasak, bahorda, yozda bu suvdan foydalanişimiz mumkin.

Ustozim Amudaryoni manbaidan, birinçi buloğidan boşlab, Orolga quyiladigan joyigaça kezib çiqqan. U daryo yölidagi bir nuqtaga e'tibor qaratgan. Turkmaniston bilan çegaramizda tasmadek yer xaritada Turkmaniston hududida körsatilgan - eni 300-350 metrlik joy. Lekin şu joyda turkmanlar 6ta nasos stansiyasi qurişgan. Bu stansiyalar orqali daryo suvlari 131 metr balandlikka kötarişadi. Bu suvlar qumlar içida adaşib yuradi, milliardlab kubometr suv qumga singib ketadi, milliardlab kubometr quyoşda parlanib ketadi. Yana bu suvni 131 metr balandlikka kötariş uçun yiliga 1 milliard dollarlik elektr energiya sarflanadi. Bu vahşiylarça suvni isrof qilişdir. Sobiq tuzum davrida şunday qöpol loyihaviy xatoga yöl qöyilgan. Lekin bu xato mustaqillik yillarida ham tuzatilmadi. Lekin xatoni tuzatişga heç qaçon keç bölmaydi, hozir bu xatoni tuzatiş uçun qulay vaqt keldi.

Bugungi kunda Şavkat Mirziyoyev, Imomali Rahmon va Gurbanguli Berdimuhammedov bir-biri bilan juda yaxşi munosabatda. Ularning döstligi evaziga amalda köp işlar qilinmoqda.

Bizning taklifimiz şundan iboratki, suvni yangi özandan oqiziş kerak. Bu orqali katta muammoni hal qilgan bölamiz

Öşa 6ta nasos stansiyasi juda eski, energiya tejamkor emas. Ularni ta'mirlaş uçun ham katta xarajat qilib turilibdi. Ular kötarib berayotgan suv esa bekorga qumga singib ketmoqda. 

Yangi nasos stansiyasi quriş uçun ham katta mablağ kerak. 10 milliard dollar. Bu pulni kim berardi, Özbekistonmi, Turkmanistonmi? Qolaversa, undan qimmatroği bor - vaqt yöqotamiz. Bunday stansiyalarni quriş uçun 3-4 yil vaqt kerak. Undan taşqari, bu 3-4 yil davomida Qaşqadaryo, Navoiy va Buxoro viloyatlari suvsiz qoladi. Bu vaqt davomida milliardlab kubometr suv qumga ketadi. Bu juda katta yöqotiş böladi.

Biz taklif etayotgan loyihamiz esa buning oldini oladi.

Uç prezident agar juda tezlik bilan bir qaror qabul qilişsa, 2019 yil boşida Surxondaryoda suv ombori tayyor bölişi, Amudaryo suvlarini öşa suv omboriga ğamlaşimiz mumkin böladi. Agar nasos stansiyalari işdan çiqsa ham, hamma suvni Amudaryoning yuqoriroq joyidan Surxondaryodagi suv ombori orqali yangi özanga ötkazişimiz mumkin. Yangi özan quriş uçun ham köp vaqt ketmaydi. 1 yil içida suv omboriniyam, yangi özanniyam qurib ulgurişimiz mumkin.

Turkmanistonga ötadigan joyda esa ikkita katta gidroelektorstansiya quriş va elektr energiyasiga bölgan talabni qondiriş mumkin böladi.

Bizning loyihamizda törtta davlatning ham (Özbekiston, Tojikiston, Turkmaniston va Afğoniston) manfaatlari hisobga olingan. Roğunda eng arzon, eng köp miqdorda elektr energiyasi işlab çiqariladi. Har bir davlat bu energiyaning törtdan bir qismini sotib oliş huquqiga ega böladi. Bu ayniqsa, Afğoniston uçun manfaatli, yuz yilga yetadi bu energiya. Uylar buzilmaydi, siyosiy nizolar bölmaydi, bu loyiha hamma uçun manfaatli loyihadir. Özbekiston ön milliardlab dollar sarflab nasos stansiyalari qurişiga hojat bölmaydi. Özbekistonga 5 milliard kubometr suv kelib turadi. Biz suv mustaqilligiga erişamiz. Bu suvning ortiqça qismini Orolga qaratib haydaşimiz ham mumkin.

Bu loyiha tezroq amalga oşirilsa, bu uç davlat rahbarini Nobel mukofoti uçun nomzod sifatida tavsiya qilişimiz mumkin. Bu loyiha xalqlarning tinçligini ta'minlaydigan loyiha.

Orol muammosi

Orol muammosini ham hal qiliş mumkin. Bu loyiha ançagina suv tejab qolinadi va bu suv Orolga oqib boradi.

Bilasizmi, dunyodagi suvni eng köp isrof qiluvçilar afsuski, qöşni Turkmaniston. Sobiq tuzum davrida moskvalik loyihaçi olimlar, Orolni quritganlar Amudaryodan Qoraqum çöli içiga ikkita kanal ötkazişgan. 800 kilometr qum içidan ötgan bitta kanal. Har yili bu kanallarga yönaltirilgan suvning 75-76 foizi, 8-10 milliard kubometr suv Qoraqumga singib ketmoqda. Xalqaro konferensiyalarda hamma kuladi, nega suvni bunday isrof qilişga qöyib qöydinglar deyişadi.

Holbuki, kanallar ostini betonlaş, ustini yopiş mumkin. Amerikada hamma kanallar usti yopilgan. Suvni qadrlaş kerak. Tilda suvni zar deymiz, oltin deymiz, amalda suvga munosabatimiz juda yomon.

Özbekiston taşabbus qilib suv tejamkorligi yöliga ötişini kutmoqdaman. Turkmanistonning bu kanallardagi suvga ehtiyoji ham yöq, ularga foydasiyam yöq bu kanalning. Qolaversa, Orol faqat Özbekistonning emas, butun mintaqaning muammosi, hammaning boşiga qum soçmoqda bu muammo. Özbekiston xalqi hamişa yaxşi işlarni boşlab bergan va örnak bölgan.

Bir yoqadan boş çiqarib...

Özbekiston Roğun GESi qurilişiga xayrixoh bölişi orqali qöşimça suv manbaiga ega böladi. Xalqimizga töğri yölni barça vositalar bilan tuşuntirişimiz kerak.

Barça bir yoqadan boş çiqarib işlasak, eng yaxşi yeçimga ega bölamiz. Dunyo ustimizdan kulmaydi, qadimiy, madaniyatli xalqlar uyğonibdi, deyişadi. 

Suvning qadri, suvning tejalişi milliy ğoyaga aylanişi kerak. Bu sohani juda yaxşi tuşunadigan inson, Şavkat Mirziyoyev prezident bölganidan juda xursandmiz. Yaqinda qabul qilingan oqilona qarorlardan biri Suv vazirligi alohida taşkil qilindi. Bu 25 yil oldin qilinişi kerak bölgan iş edi. 

Endi qilinadigan yana bir iş - suvga narx belgilaş kerak. Suvni qişloq xöjaligidan taşqari sanoatda ham işlatiladi. Qişloq xöjaligiga sarflanadigan suvga teng miqdordagi suvni metallurgiya komplekslari, kimyo komplekslari iste'mol qiladi. Sanoat korxonalari ham suvga haq tölaşi yölga qöyilişi kerak. Masalan, Navoiydagi toğ-metallurgiya kombinati bir tiyin tölamasdan Amudaryo suvini işlatib kelmoqda. U yerdagilar suvni tejaşni xayoliga ham keltirişmaydi, agar pul tölaşsa, tejamkor texnologiyalarni qöllaşga majbur bölişardi.

Tejalgan suv evaziga biz yangi yerlarni özlaştirişimiz, baliqçilikni rivojlantirişimiz va boşqaça turdagi bio xöjaliklarni yölga qöyişimiz mumkin böladi.

Roğun GESi tarixi

Vaxş daryosida Roğun GESi qurilişi loyihasi ötgan asrning oltmişinçi yillari oxirida işlab çiqilgan. 1976 yilda stansiya qurilişi böyiça tayyorgarlik işlari boşlangan, 1987 yili Vaxş tösilgan va 1993 yilga kelib 40 metrli töğon örnatilgan hamda maşina va transformator zallaridagi asosiy işlar yakunlangan.

SSSR parçalanganidan keyin obektdagi işlar töxtab qoladi va mustaqillikka erişgan Tojikiston hukumati qurilişni yakuniga yetkaziş uçun investor va pudratçilar izlay boşlaydi. Lekin 1992 yilda Tojikistonda fuqarolar uruşi boşlandi, bu esa mamlakatda katta loyihalar amalga oşirilişiga yöl qöymasdi. Qolaversa, 1993 yilning 8 mayida röy bergan toşqin vaziyatni yanada murakkablaştirdi – suv töğonning bir qismini buzib yuboradi va stansiyaning texnik inşootlari suv ostida qoladi.

2004-2007 yillarda Rossiyaning «Rusal» kompaniyasi GESda faoliyat olib boradi. Rossiyalik muhandislar tadqiqot işlari olib borib, GESni qisman tiklaşadi. Biroq 2007 yilda şartnoma bekor qilinadi.

Şundan söng Tojikiston Jahon bankini Roğun qurilişini moliyalaştirişga taklif etadi. Bank faqat har tomonlama ekspertizadan keyin mablağ ajratişga rozi bölgandi.

Mutaxassislar va Amudaryo havzasidagi mamlakatlar bilan ötkazilgan maslahatlaşuvlardan söng Jahon banki original loyihaga özgartiriş kiritilganidan keyin GES qurilişiga kirişiş mumkinligini bildirgan.

Çetdan sarmoyador topa olmagaç, 2008 yildan boşlab Tojikiston obektni öz kuçi bilan qayta tiklaşga kirişdi. Duşanbe rasmiylari Roğun GESI mamlakatga elektr energiyasi tanqisligini yengib ötiş imkonini berişini iddao qiladi.

Qayd etiş kerakki, Özbekiston köp yillar davomida bu suv inşooti qurilişiga qarşilik qilib kelgan. Özbekiston hukumati Amudaryoga keladigan suv tösilişi orqali qişloq xöjaligi jiddiy zarar körişi, şuningdek, mintaqada ehtimoliy zilzila röy berişi töğonni buzib, öz hududlarini suv ostida qoldirişi mumkinligini inobatga olgan holda bu loyihaga rozi bölmagan. Şu tufayli Roğun GES mavzusi Özbekiston va Tojikiston örtasidagi asosiy bahsli masala bölib kelgan. Ammo 2016 yil sentabrda Özbekistonda hukumat tepasiga Şavkat Mirziyoyev keldi va qöşni davlatlar bilan aloqalarni mustahkamlaşga jiddiy e'tibor qaratdi. Xususan, tomonlar Roğun masalasida muzokaralar ötkazişdi.

2016 yilning 29 oktabr kuni Tojikiston Vaxş daryosi özanini tösib, Roğun GESi qurilişini boşlab yubordi. Respublika rahbari Imomali Rahmon quriliş işlariga boş-qoş böldi.

Roğun GESi 3600 mVt quvvatga ega bölib, inşoot loyihasining umumiy qiymati taxminan 3,9 milliard AQŞ dollarini taşkil qiladi. Uning töğon balandligi esa 335 metr bölib, bu dunyodagi eng baland töğon bölişi mumkin.

Tojikiston hukumati Roğun GESini quriş uçun mablağ topiş maqsadida xalqaro bozorlarga 500 million dollarlik qimmatli qoğozlarni çiqargandi. Uşbu qimmatli qoğozlar AQŞ, Buyuk Britaniya va Yevropa Ittifoqi va Osiyo davlatlari sarmoyadorlariga sotilgan.

GESning birinçi turbinasi 2018 yil yakunida, ikkinçisi — 2019 yil boşida foydalanişga topşirilişi rejalaştirilgan. Uşbu ikkita agregat yordamida işlab çiqariladigan energiyani qöşni davlatlarga, asosan, Afğonistonga sotiş hisobiga Roğun GESining keyingi qurilişi davom ettirilişi möljallangan. Ayni paytda bu yerda 15 mingga yaqin mutaxassis va işçilar işlaşmoqda, quriliş işlariga 2100dan ortiq texnika, maşina va mexanizmlar jalb etilgan. Quriliş 5-8 yil davom etişi mumkin.