Davlat xavfsizlik xizmati töğrisidagi qonun: Kun.uz’ning huquqiy tahlili
|01:22 / 15.04.2018131 22911 min
Ma'lumki, joriy yilning 6 aprelidan «Özbekiston Respublikasi Davlat xavfsizlik xizmati töğrisida»gi qonuni kuçga kirdi. Qonun Oliy Majlisning Qonunçilik palatasi tomonidan 2018 yil 15 martda qabul qilingan va Senat tomonidan 2018 yil 29 martda ma'qullangan. Özbekiston Prezidenti Şavkat Mirziyoyev qonunni 2018 yil 5 aprel kuni imzolagan.
Eslatib ötamiz, Özbekiston maxsus xizmati avval Özbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1991 yil 2 noyabrdagi «Milliy xavfsizlik xizmati töğrisida»gi qarori asosida faoliyat körsatib kelgan. Bu qarorning ikkinçi bandida Milliy xavfsizlik xizmati töğrisidagi nizom tasdiqlangan edi.
Yangi qabul qilingan «Özbekiston Respublikasi Davlat xavfsizlik xizmati töğrisida»gi qonun 9 bob va 48 moddadan iborat.
Birinçi navbatda, mazkur qonunning 5-moddasiga e'tibor qarataylik. Moddada Davlat xavfsizlik xizmati (DXX) ning huquqiy maqomi va faoliyatining asosiy yönalişlari belgilab berilgan.
- davlat organlari va boşqa taşkilotlarda davlat manfaatlariga hamda xavfsizligiga tahdid soluvçi korrupsiya holatlariga qarşi kuraşiş;
Bu mazkur qonunning 5-moddasidan parça edi. Moddaning mazmuniga e'tibor bering — davlat organlari va boşqa taşkilotlarda korrupsiya holatlariga qarşi kuraşiş. Umuman olganda, DXX davlat organlarida korrupsiya holatlariga qarşi kuraşişi tuşunarli, çunki taşkilot davlat xavfsizligini ta'minlaş bilan şuğullanadi.
Xöş, «boşqa taşkilotlarda» deyilganda nima nazarda tutilmoqda?
Fuqarolik kodeksiga qaraymiz. Uşbu kodeksning 39-moddasida öz mulkida, xöjalik yuritişida yoki operativ boşqaruvida alohida mol-mulkka ega bölgan hamda öz majburiyatlari yuzasidan uşbu mol-mulk bilan javob beradigan, öz nomidan mulkiy yoki şaxsiy nomulkiy huquqlarga ega böla oladigan va ularni amalga oşira oladigan, majburiyatlarni bajara oladigan, sudda da'vogar va javobgar böla oladigan taşkilot yuridik şaxs hisoblanişi belgilab qöyilgan. Fuqarolik kodeksining 40-moddasida foyda olişni öz faoliyatining asosiy maqsadi qilib olgan (tijoratçi taşkilot) yoki foyda olişni ana şunday maqsad qilib olmagan taşkilot (tijoratçi bölmagan taşkilot) yuridik şaxs bölişi mumkin, deb yozilgan.
Mavzuga oid
Bundan kelib çiqadiki, DXX nafaqat davlat organlarida, balki tijorat va notijorat taşkilotlarida ham korrupsiyaga qarşi kuraşadi.
«Boşqa[lar]» termini öz-özidan, körib çiqilayotgan ijtimoiy munosabatlarini tartibga soliş sohasida huquqiy böşliq mavjudligi bilan boğliq korruptsion omilga işora qiladi. Bu mulohaza şuningdek «boşqa[lar]» terminining jismoniy va yuridik şaxslarga, inson va fuqaroning huquqlari va erkinliklari, hujjatlar, davlat organlari va mansabdor şaxslarning vakolatlari, şuningdek, ijtimoiy munosabatlarning boşqa istalgan elementlariga nisbatan qöllanilişi holatlariga ham taalluqlidir.
Bu holatda e'tiboringizni «korrupsiya» tuşunçasiga qaratişni istar edim. Özbekiston Respublikasining «Korrupsiyaga qarşi kuraşiş töğrisida»gi qonuniga köra, korrupsiya — şaxsning öz mansab yoki xizmat mavqeidan şaxsiy manfaatlarini yoxud özga şaxslarning manfaatlarini közlab moddiy yoki nomoddiy foyda oliş maqsadida qonunga xilof ravişda foydalanişi, xuddi şuningdek bunday foydani qonunga xilof ravişda taqdim etiş demakdir.
Biroz ortga qaytamiz. Xuddi şunday holat DXX haqidagi qonunning asosiy tuşunçalarida ham közga taşlanadi, ya'ni, qonunning 4-moddasida belgilanişiça, davlat xavfsizligi — Özbekiston Respublikasi konstitutsiyaviy tuzumining, suverenitetining, hududiy yaxlitligining va boşqa davlat manfaatlarining taşqi hamda içki tahdidlardan himoyalanganlik holati bölib, u Özbekiston Respublikasining barqaror rivojlanişini hamda fuqarolarning konstitutsiyaviy huquqlari va erkinliklari röyobga çiqarilişini ta'minlaydi. Davlat xavfsizligini ta'minlaş bilan aynan DXX şuğullanişi mantiqan töğri. Bundan kelib çiqadiki, DXXning ehtimoliy noinsof xodimi davlatning boşqa manfaatlarini himoya qilişni rökaç qilib, joylarda öz vakolatlarini kengaytirişi mumkin. Davlatning boşqa manfaatlarini himoya qila turib, DXXning ayrim ehtimoliy noinsof xodimlari fermerlar yoki işbilarmonlarga zuğum ötkazişmasmikin?
Yana bir misol. 23-moddada DXXning huquqlari keltiriladi. Qayd qilinişiça, DXX mansabdor şaxslar va fuqarolardan tezkor-qidiruv, qidiruv hamda boşqa tadbirlar, tergovga qadar tekşirişlar va tergov harakatlari ötkaziladigan joylarni tark etişni talab qilişga haqli. Bu holatda «boşqa» termini DXXga istalgan tadbirni ötkaziş imkonini bermoqda. Umuman olganda, tadbir deya har qanday narsani nomlaş mumkin. Şu moddaning özida Davlat xavfsizlik xizmati qonun hujjatlariga muvofiq boşqa huquqlarga ham ega bölişi mumkin, deyilgan. Agar oddiy tilga ögirilsa, DXX istalgan narsasini qilişi va bu uning huquqi ekanligini qayd etişi mumkin. Boz ustiga, qonunçilikkamuvofiq tarzda. Qaysi qonunçilikka? Yana heç kim bilmaydigan havola normalari, şunday emasmi?
Umuman olganda, «Özbekiston Respublikasi Davlat xavfsizlik xizmati töğrisida»gi qonunida 63 marta «boşqa» sözi uçraydi. Tanqid qiliş niyatida emasmiz, lekin fakt faktligiça qoladi.
Davom etamiz. Qonunning 5-moddasiga köra, davlat organlari va boşqa taşkilotlarda davlat sirlarining saqlanişini nazorat qiliş DXXning işi hisoblanadi. Özbekiston Respublikasining «Davlat sirlarini himoya qiliş töğrisida»gi 10 moddadan iborat qonun Oliy Kengaş tomonidan 1993 yilda qabul qilingan va öşandan buyon heç qanday özgartiriş va qöşimçalar kiritilmagan. Qonunçilardan allaqaçon «maxfiylik» darajasi va «xizmatda foydalaniş uçun» tuşunçasiga aniqlik kiritiş talab etiladi. Aynan şundagina DXX qonunçilikka köra nima davlat siri ekanligini aniq biladi. Umuman olganda, şunday amaliyot yuzaga kelganki, barça hujjatlar göyoki «maxfiy» sanalib, sobiq MXX Özbekistonning deyarli barça taşkilotlarida jamiki axborot almaşinuvini öz nazoratiga olgan edi. Internetda iş yuritiş böyiça yöriqnomalar juda köp, lekin qonun ijodkorlarimiz bu munosabatlarni tartibga soluvçi yagona hujjatni e'lon qilişlari uçun fursat yetdi, deb öylaymiz.
14-modda. Bu moddada Davlat xavfsizlik xizmatining harbiy xizmatçilari uşbu xizmatning zimmasiga yuklatilgan vazifalarni bajarişda texnik vositalardan, şu jumladan, audio, foto va video qayd etiş, kriptografiya vositalaridan hamda boşqa maxsus vositalardan foydalanişi mumkinligi qayd etilgan. Qaysi boşqa vositalar haqida söz borayotganini bizga qoronğu, lekin asosiy masala şundaki, DXX xodimlari texnik vositalardan qaçon va qayerda foydalanişlari mumkin? Kimnidir «josus» deb qaror qilişgan bölişsa, uning qönğiroqlari eşitila boşlanadimi? Kimdir soqolini östirdi, ehtimoliy «terrorçi», uning uyiga kamera qöyişadimi? Umid qilamizki, tizimda bu kabi vazifalarni bajarişning aniq mexanizmlari mavjud. «Mumkin» termini haqida quyiroqda gaplaşamiz.
21-moddada qayd etilişiça, Davlat organlari va boşqa taşkilotlar Davlat xavfsizlik xizmatiga davlat xavfsizligini ta'minlaşga doir vazifalarni bajarişda öz vakolatlari doirasidakömaklaşişi şart. Yana barçasi DXX xodimining öz işiga vijdonan yondaşuviga boğliq bölib qolmoqda. «Şart» termini şunçaki oddiy söz emas. Majburiyatni bajarmaslik javobgarlikni keltirib çiqaradi. Boz ustiga, davlat organlari va boşqa taşkilotlar qanday vakolatlarga ega? Umid qilamizki, kimdir DXXga rad javobini bersa, u şart bölsa-da, «kömaklaşmagani uçun» jazolanadigan holatlarga duç kelmaymiz.
Davlat xavfsizlik xizmatiga kömaklaşiş. 31-moddada belgilanişiça, Davlat xavfsizlik xizmati zimmasiga yuklatilgan vazifalarni bajarişda ayrim şaxslarni oşkora va nooşkora asosda, şu jumladan ştatdan taşqari xodimlar sifatida kömaklaşişga jalb etişi mumkin. Birgina «mumkin» sözining özi korruptsiogen şaroitlar yaratuvçi termin hisoblanadi. Uşbu omilning korrupsiyaviyligi şunda közga taşlanadiki, bu davlatning vakolatli şaxsiga öz ixtiyoriga köra ruxsatni taqsimlaş, huquqlarni amalga oşiriş haqida qaror çiqariş yoki çiqarmaslik imkoniyatini taqdim etadi va öz navbatida bu korruptsion xarakterdagi xatti-xarakatlarni sodir etişga undaydi. Bu modda «faqat uning roziligi bilan» jumlalari bilan töldirilsa maqsadga muvofiq bölardi.
33-moddada qayd etilişiça, Davlat xavfsizligini ta'minlaş vazifalarini hal etiş uçun Davlat xavfsizlik xizmatining harbiy xizmatçilari harakatdagi rezervda harbiy xizmatda qoldirilgan holda davlat organlariga va boşqa taşkilotlarga qonun hujjatlarida belgilangan tartibda vaqtinça xizmat safariga yuborilişi mumkin. Bu davlatimiz hamon «kuratorlar»ni qöllaş amaliyotidan voz keçmaganini bildiradi. Qonun ijodkorlarimiz kuratorlar davlat organlari va boşqa taşkilotlarga qonun hujjatlarida belgilangan tartibda xizmat safariga yuborilişi mumkinligini ta'kidlaşmoqda. Qiziq, bu qanday tartib? Va u qaysi qonunda belgilangan?
Endi qonunga köra, litsenziyalaşni amalga oşiriş va ruxsat etiş xususiyatiga ega hujjatlarni beriş çoğida DXX litsenziya talablari hamda şartlariga rioya etilganligini tekşiriş, qonun hujjatlarida belgilangan tartibda huquqiy ta'sir çoralarini qöllaş huquqiga ega.
Qonunning 29-moddasida qayd etilişiça, Davlat xavfsizlik xizmatining tezkor tadbirlar köruvçi maxsus guruhlari ruhan bardoşli, yuksak axloq-iroda xislatlariga, maxsus tayyorgarlikka ega bölgan, soğliğining holatiga köra Özbekiston Respublikasi Qurolli Kuçlarining maxsus jangovar bölinmalaridagi xizmatga yaroqli şaxslar orasidan tuziladi. Ajoyib mezonlar, biroq nega qonun ijodkorlarimiz DXXning boşqa xodimlari ham şunga öxşaş mezonga asosan tanlanişini belgilaşmagan?
Tanqid qiliş fikridan yiroqmiz. Bu xolisona huquqiy tahlil. Biz — Özbekiston aholisiga yaxşi bölişi uçun barça narsani qilişga intilamiz. Bu detallar hisobga olinadimi-yöqmi, noma'lum. Qonun qabul qilinişidan avval jamoatçilik muhokamasiga qöyilmagani taassufli. Ehtimol, jamoatçilik öz mulohaza va takliflarini berar edi. Umid qilamizki, qonun ijodkorlari barça detallarni inobatga olişadi va kelgusida şunday tuşunmovçiliklarga yöl qöyişmaydi.
