O‘zbekiston Respublikasining "Mediatsiya to‘g‘risida"gi qonuni 2018 yilning 12 iyunida Qonunchilik palatasi tomonidan qabul qilindi va shu yilning 12 iyunida Senat tomonidan ma'qullandi. Mazkur hujjat mediatsiya sohasidagi munosabatlarni tartibga soladi. Mediatsiya fuqarolarning huquqiy munosabatlaridagi bahs-munozaralarda, individual mehnat munozaralari va oiladagi huquqiy munosabatlarga nisbatan qo‘llanadi. Qonun 2019 yilning 1 yanvaridan kuchga kiradi.
Xo‘sh, mediatsiya nima va nima uchun uni "yumshoq huquq" elementi deb atashadi?
Tarixga nazar. Qonunni rivojlantirish tarixida Vavilon, Qadimiy Gretsiya va Qadimiy Rimda mediatsiyani qo‘llash qayd etilgan. Rim huquqida Yustinian kodeksidan boshlab (miloddan avvalgi VI asr) bahs-munozaralarni hal qilish uchun vositachilik tan olingan. Mediatsiya texnologiyasi asosan savdoda qo‘llanilgan. Rimliklar bahs-munozaralarni hal qiluvchi mutaxassislarni «medium»-«vositachi» so‘zi bilan ifodalashgan. Vositachilarga alohida hurmat bilan munosabatda bo‘lishgan. Ularni dohiylar va ruhoniylar bilan bir qatorga qo‘yishgan. Zamonaviy tushunchalarda mediatsiya XX asrning ikkinchi yarmida AQSh, Avstraliya va Buyuk Britaniyada rivojlana boshlagan. Yevropada mediatorlar oilaviy munozaralarni hal qilishga jalb qilingan.
Mediatsiya nima? Umuman olganda, mediatsiya - bahs-munozaralarni uchinchi betaraf tomon ishtirokida tartibga solishga doir huquqiy texnologiya. Ushbu yo‘nalish o‘zining ma'lum bir shartlari va tamoyillariga ega. Masalan:
- tomonlarning teng huquqliligi;
- ixtiyoriylik;
- o‘zaro hurmat;
- konfidentsiallik;
- jarayonning shaffofliligi;
- mediatorning xolisligi.
Mediatsiya qachon qo‘llaniladi? Mediatsiya suddan tashqari tartibda, bahs-munozarani sud tartibida ko‘rib chiqish jarayonida, sudning qaror chiqarish uchun zalni tark etishidan oldin. Agar gap Hakamlik sudi haqida ketayotgan bo‘lsa, shakl xuddi shunday bo‘ladi. Yodingizda bo‘lsin: mediatsiyada ishtirok etish fakti aybga iqror bo‘lishning isboti hisoblanmaydi!
Mediatsiya ishtirokchilari. Jarayon ishtirokchilari - tomonlar va mediator. Tomonlar shuningdek ham jismoniy, ham yuridik shaxslar bo‘lishi mumkin. Tomonlar ham mediatorlar kabi ikki nafar va undan ko‘p bo‘lishi mumkin.
