Davlat xususiylaştiriş nizolarida sudlaşmoqçi emas. Mediatsiya instituti kengayadi

Mediatsiya – fuqarolik munosabatlarida turli nizolar kelib çiqqanda, tomonlar özaro maqbul qarorga keliş uçun ikki tomonning roziligi asosida mediator kömagida nizolarni körib çiqişga yönaltirilgan institut.

Mediator mediatsiyani amalga oşiriş uçun taraflar tomonidan jalb etiladigan şaxs hisoblanadi.

— Aytib ötganingizdek, mediatsiya töğrisidagi qonun bor. Uni yana qayta boşqa hujjatga xususiylaştirişga oid nizolarni hal qilişda mediatsiya tartib-taomilini qöllaş sifatida kiritişga qanday zarurati bor edi?

— Investorlar köpinça davlat idoralari bilan uruşişni xohlaşmaydi, ular bilan munosabatlarni buzişni xohlamaydi. Biladiki, Özbekistonda işini yuritadi, ayrim hollarda davlat idoralariga tobe ham. Özining tuşunçasidan kelib çiqib, davlat idorasi notöğri harakat qilgan bölsa ham uni sudga berişdan tiyiladi. Biladiki, nizo ertaga bir tomonlama hal böladi, lekin ertangi faoliyatimga ta’sir qiladi deb andişalikka boradi. Demak, muqobil yöl, muammoni döstona hal qiliş çorasi – mediatsiya.

Mediatsiya biror tomonga majburiyat yuklab, nizoni hal etişga qaratilgan emas, balki yaraştiriş nazarda tutiladi. Bu oilaviy nizolarda, ajraşişlarda keng qöllanadi. Şu usulni tadbirkorlik faoliyati va davlat idoralari bilan munosabatlarda qöllasak, maqsadga muvofiq böladi.

Bu yangi institut. Bungaça Özbekistonda bunday amaliyot bölmagan. Bu davlat idorasi va tadbirkorga yana bir eslatma. Özim ham davlat organlarida köp yillar işlaganman, murojaatlarga “agar bizning javobimizdan qoniqmasangiz, sud yoki yuqori turuvçi organga murojaat qilişingiz mumkin” deb javob yozardik. Bunday amaliyot hali ham davom etyapti. Murojaat qilgan tadbirkormi, fuqaromi – ularga şunday javob beriladi. Bu yana bir eslatma. Amaliyotda esa tadbirkor sudga murojaat qilişdan oldin vaqt va xarajatni öylaydi, jarayon yillarga çözilişi mumkin. Endi davlat organi “sudga bor” deya olmaydi, mediatsiya töğrisidagi qonun, xususiylaştiriş töğrisidagi qonunda ham bunday mediatsiya imkoniyati qayd etilgan.

— Köplab investorlar keldi, ular va davlat idoralari örtasidagi nizolar jamoatçilik orasida keng bahslarga sabab böldi. Siz investorlar bilan işlaydigan uyuşma raisi sifatida davlat organlari va investorlar örtasidagi nizolarning asosiy sabablari nimada deb öylaysiz?

— Muammolar bor, ularning asosiy sabablaridan biri – ikkala tomon bir-birini tuşunmasligi. Şartnomaviy munosabatlarda tomonlarning har xil yondaşuvi. Investorlar özaro yozişmalar, xatlar, imzolanadigan hujjatlardagi bandlarni qanday tuşunyapti, davlat idorasi qanday tuşunyapti – şu yerda köp oqsoqliklar bor. Oqibatda ikki tomon ham emotsiyaga berilib ketadigan holatlar bor.

Şunda investorlarni sudga borişdan tiyilişga undaydigan yana bir narsa, sudlar davlat tomonga yon bosadi deb öylaşi bilan boğliq. Qöştirnoq içida “davlat manfaati” nuqtayi nazaridan yondaşadi deb hisoblaydi. Bu tuşunça ham nozik, çunki davlat idorasining pozitsiyasini davlat manfaati deb bölmaydi. Çunki uzoq muddatli oqibatlarga qaraş kerak, unda davlat manfaatlariga zid narsalar bölişi ham mumkin. Şuning uçun sudga işonç yuqori emas. Prezident ham sudlarda oqsoqlik borligini ta’kidlagan. Biz sudyalar bilan doimiy işlaymiz, yaxşi islohotlar ham bu yönalişda olib borilyapti. Zora bu yölga tuşib ketib, sudlarga işonç oşar. Ammo dunyo tajribasida mediatsiya, arbitraj institutlari qöllanadi va unga talab juda kuçli. Amerikada ham köplar sudlarga boravermaydi, köproq mediatsiya bilan hal qilişga harakat qiladi. Bunga asosiy motivlardan biri – nizolarning maxfiyligi bilan boğliq. Sud tartibida köriladigan nizolar, agarda tomonlar sud yopiq körilişini istamasa, oçiq köriladi. Mediatsiya tartibida esa tomonlar nizolarni sir saqlaydi, bunday nizo bölganini heç kim bilmasligi mumkin. Bundan har ikki tomon manfaatdor bölişi mumkin. Mediatsiya tartib-taomilini qöllaş muddati juda çegaralangan. Davlat organi bilan köriladigan nizo muddati – 15 kun.

— Xususiylaştirişda nizolarni mediatsiya tartibi asosida hal qiliş qanday keçadi?

— Xususiylaştiriş jarayoni yaxşi ketyapti deb öylayman, obektlar tezroq sotilyapti. Hozir xususiylaştiriş jadallaşgan paytda statistika nuqtayi nazaridan qarasak ham nizolar soni oşadi, nizolar oşgan vaqtda ular tuşunmovçilikdan kelib çiqadi. Şartnomani öqiyotgan vaqtda bizning davlat idoralaridagi yuridik boşqarmalar şartnomani juda puxta yozişga harakat qiladi, öziga heç qanday muammo keltirib çiqarmasligi uçun şartnomani özi uçun “puxta” yozadiki, narigi tomon tuşunmasligi ham mumkin. Investor nima deb yozganini ham tuşunmaydi, muammo emasdir deb imzo qöyib beradi. Ma’lum muddat ötganidan keyin muammo kelib çiqadi. Şunaqa paytda ikkala tomondan ham mustaqil, xolis, xususiylaştiriş va kapital bozorida ekspert bölgan şaxs örtada turib, muammoni hal qilişga yordam beradi. Har ikkala tomonni tinglab, muammoni hal qiliş yöllarini taklif qiladi.

Bunda, suddan farqli ravişda, mediatorning roli – tomonlarni keliştiriş. Mediator ikkala tomonga heç qanday topşiriq bera olmaydi. Sudya qaror çiqargandan keyin esa uni bajariş ikki tomonga ham majburiy. Mediatsiyada ikkala tomon ham mediatorning obro‘ va tajribasiga işonadi, tomonlar kompromissga borişi uçun ma’qul yöllarni taklif qiladi. Agar yeçim tomonlarga ma’qul kelsa, örtada mediativ kelişuv imzolanadi. Uning ham yuridik kuçi bor, keyinçalik nizoga sud tartib-taomili qöllansa, sud mediativ kelişuv bölganini inobatga oladi.

Mediatsiyaning yana bir afzalligi, ikkala tomon ham tanlangan mediatorga rozi bölişi kerak. Davlat idorasi biror mediatorni tanlasa, ikkinçi tomon nomzodni rad etiş huquqiga ega.

— Hozir xususiylaştiriş jarayonlarida eng köp kuzatilayotgan nizolar mundarijasi qanday?

— Hozir haqida emas, umuman xususiylaştiriş jarayonlari haqida ayta olaman. Özbekistonda xususiylaştiriş 1990 yildan boşlangan bölsa, 2010-2015 yillarda xususiylaştirilgan obektlarni davlat notöğri sotilgan degan vaj bilan qaytarib olgan holatlar bölgan. Hozir ham investorlar yana şunday bölmas ekanmi deb çöçiydi. Qonunda xususiylaştiriş qayta körib çiqilmaydi, deb aniq yozilgan. Biroq amalda bunday holatlar bölgan, qayta körib çiqilgan ham. Hozir men sotib oldim, pul töladim, u yerga qöşimça pul kiritdim-da, vaqt ötib kimgadir yoqmay qoldi-da, sudga berib xususiylaştirişni bekor qildi. Bunaqada investorda davlatga bölgan işonç yöqoladi.

Öylaymanki, bundan davlat rahbari ham, xususiylaştirişga mas’ul idoralar ham yaxşi xabardor. Davlat imijiga juda katta ta’sir qiladi. Nimaga xususiylaştiriş jadallaşmayapti deymiz-ku, lekin bularni unutiş kerak emas. Investorlar hali unutmagan.

Madina Oçilova suhbatlaşdi.