El suygan taniqli hofiz Ma'murjon Uzoqov ijrosidagi “Bu gulshan soz ekan...” ashulasi ko‘pchiligimizning sevimli taronamizga aylangan. Xalqimizning betakror madaniy merosi – maqom san'atini ham benazir gulshanga mengzash mumkin. 6-10 sentabr kunlari Shahrisabzda o‘tkaziladigan Xalqaro maqom san'ati anjumani esa “ustiga soz etgani” kelguvchilar bilan gavjum bo‘lishi shubhasiz.
Maqom tarixidan
Ilk bor VII-VIII asrlarda xalq musiqasi negizi va mahalliy professional ijrochilik an'analarining rivoji yirik turkumli janrlar shakllanishiga olib keldi. Jumladan, Borbad ijodiga mansub “Husravoniy” turkumi. IX-X asrlarda maqomsimon cholg‘u va ashula-cholg‘u asar va turkumlar rivojlanadi. XI-XIII asrlardan boshlab, to XVII asrgacha Yaqin va O‘rta Sharqda “Duvozdahmaqom” – 12 maqom turkumi keng tarqalib, musiqa amaliyotida qo‘llanib keldi.
XVIII asrda Buxoroda yangi turkum – “Shashmaqom” uzil-kesil shakllandi. XIX asrda “Xorazm maqomlari” turkumi va Farg‘ona-Toshkent maqom yo‘llari vujudga keladi. Keyinchalik “Shashmaqom” va boshqa turkumlar asosida maqom asarlarining yangi uslublari va ko‘rinishlari zamonaviy talqinda rivoj oladi.
Maqomchilik san'ati qonunlarini sharhlash, asoslash, musiqa nazariyasi va amaliyotiga oid masalalar IX asrdan boshlab musiqiy risolalarda o‘z aksini topdi. Maqomlarni tartiblashda, muayyan tizimga tushirishda Urmaviy va Sheroziyning (XIII-XIV asr) xizmatlari katta.
XX asrda maqomchilik san'ati rivojlanib, yetuk sozandayu xonandalar va bastakorlar ijodi va repertuarlaridan o‘rin oldi. Ular zamonaviy nota yozuvlari orqali to‘plamlar sifatida nashr etildi, ularni nazariy va amaliy o‘zlashtirish ishlari amalga oshdi.
2007 yili Isoq Rajabovning “Maqomlar” nomli yirik risolasi YuNeSKO tomonidan nashr etildi. 2003 yil noyabr oyida “Shashmaqom” YuNeSKO tomonidan “Insoniyatning og‘zaki va nomoddiy madaniy merosi durdonasi” deb tan olindi. 2008 yili umumjahon Reprezentativ ro‘yxatiga kiritildi.
Rivoyat
Temuriylar davrida yashagan Xoja Abdulqodir Marog‘iy, manbalarda zikr qilinishicha, Sohibqiron g‘azabiga uchragach, bir qancha vaqt yolg‘iz yashab, qalandarona hayot kechirdi.
Kunlar o‘tdi. Sarkarda o‘z lashkari bilan Iroqqa yurish qilish harakatiga tushdi. Bundan xabar topgan Abdulqodir Amirning qulog‘iga yetib boradigan bir nazm tuzishga qaror qildi. Shunday xayol bilan, u bir g‘azal bitdi, uni bastaladi. So‘ng temirchiga borib, shu kuy nag‘malarini hosil qiluvchi har xil kattalikdagi qo‘ng‘iroqchalar yasatdi. Sarbon bilan kelishib, bu qo‘ng‘iroqchalarning qaysi tuyaga osilishi kerakligini ham kelishib oldi va kuyni bexato hosil qiladigan bir tartibda tuyalarga ostirdi. Karvon yo‘lga chiqdi. Tuyalar harakatga kelib yura boshlagach, belgilab qo‘yilganidek kuy chalina boshladi. Sohibqiron musiqa ilmidan xabardor edi, musiqani yaxshi tushunardi. Qo‘ng‘iroqchalardan taralayotgan bu yoqimli kuy Amirni befarq qoldirmadi. Bu kuy Iroq maqomi yo‘lida yaratilgan bo‘lib, uni bastakor “Amali tarona” deb atagan edi. Temur kuyga e'tibor qilar, kuy esa o‘z ohangidan adashmasdi. Shunda u saroy musiqashunoslarining peshqadami bo‘lib qolgan, ayni paytda bosh xonandalik vazifasida turgan va ushbu tadbirdan ogoh Xoja Abdulloh Loriyni huzuriga chorlab, unga dedi:
