Mafkura tanazzuli: «ma'naviyat»ga «yem» bölgan falsafa

Qonuniy ayblovlar qöyilişi qiyinroq holatlarda osongina ma'naviy ayblov qöllanila boşlandi. Hur fikr va erkin söz kimgadir yoqmasa, fikr bildirgan yoki söz aytgan şaxsni osongina «milliy ma'naviyatimizga zid qaraşga ega», degan ayblov bilan jamiyatda badnom qiliş imkoni paydo böldi.

Bu yerda nozik ikki nuqtani unutmang, muhtaram öquvçim, birinçisi — biz söz yuritayotgan, qurolga aylangan sun'iy ma'naviyat bilan asl ma'nodagi çin ma'naviyatning heç bir aloqasi yöq! Ikkinçisi — men ma'naviyatga qarşi emasman, bil'aks, inson ham, jamiyat ham ma'naviyatsiz ruhsiz tana kabi ekanligini, çin ma'naviyatsiz yaşab bölmasligini e'tirof etaman.

Millat ruhiyatini tarbiya qiliş, millatni milliy va umuminsoniy yuksak axloq prinsiplari asosida kamolga yetkaziş vositasi bölgan ma'naviyat, ikki minginçi yillardan söng siyosiy tarğibot maşinasiga aylantirildi. Örni kelganda bu maşina millat şoirlarini ma'nan öldirdi, ijod erkinligini böğdi, örni kelganda tarixiy haqiqatlarni inkor etdi, ba'zi tarixiy şaxslarni badnom etdi.

Eng asosiysi, fan sifatida öqitila boşlangan ma'naviyat soatlari köpaytirilib, aksar hollarda Falsafa fanlari siqib çiqarila boşlandi. Falsafani «ma'naviyat»ga yem qildik!

Falsafa va mantiq fanlarining ma'naviyat faniga almaştirilişi yolğonni keltirib çiqardi. Bu esa jamiyatda köproq, kim çiroyliroq hamda balandroq bong urib bugungi kunni maqtasa, öşaning oşiği olçi bölişiga imkon yaratdi. Maddohlikni trendga aylantirdi. Aytilayotgan madhlar öşa kunga mos «haqiqat»lar qançalik mantiqqa töğri keladi yoki kelmaydi, bunisi muhim emas! Asosiysi — hammadan balandroq aytiş bölib qoldi. Baland ovoz esa hamişa böş idişdan çiqişi hammamizga ma'lum.

Buning tabiiy va mantiqiy mahsuli ölaroq jamiyat moddiyatni ma'naviyatdan ustun qöya boşladi. Ammo, şunda ham soğlom moddiyat qaraşlari emas, radikal moddiyat qaraşlar şakllana bordi. Natijada, milliy iqtisodiyot zarar köra boşladi. Har qanday rivojlangan mamlakatda mavjud bölgan milliy iqtisodiy iroda bizda paydo bölmadi. Aynan şu sabab şaxsiy iqtisodiy manfaat köriş ilinjida milliy iqtisodga zarar berib qöyişdan qörqmay qöydi odamlar. Kontrabanda yöllari orqali kontrafakt mahsulotlarni olib kelib, yoki soliqdan foydasini yaşirib milliy iqtisodiyotga zarar beriş orqali Vatani va öz farzandlari kelajagiga zarar berayotgani haqidagi öy «tadbirkor»larda şakllanmadi. Gobsning «Inson insonga böri» degan fikri turmuş tamoyiliga aylandi.

Aynan milliy mafkuraning ana şunday qöğirçoq ma'naviyat orqali tarğiboti mamlakatimizda terror uruğining sepilişiga ham imkon yaratdi. Çunki terrorizmni vujudga keltiradigan omillardan eng kattasi radikal qaraşlar urçişi va ekstremistik kayfiyat paydo bölişi uçun diniy mafkuraning tanazzulga yuz tutişi kerak edi.

Bu qanday amalga oşiriladi? Juda oson. Istalgan jamiyatda bir-birini inkor etuvçi diniy haqiqatlar köpaytirilsa bas. Ya'ni, ulamolarning bittasi çiqib asl haqiqat bu deb, boşqasi çiqib şuning teskarisini asl haqiqat deb da'vo qilişi, turli haqiqatlar töğrisidagi kitoblarni töldirib taşlasangiz bas. Bu bilan kitobning köpayişi tanazzulga olib keladi demoqçimasman. Har biri asl haqiqat mana şu degan da'voda va bir-birini tamomila inkor etuvçi «haqiqatlar» bilan yöğrilgan kitoblarning köpayişi tanazzulga sabab böladi. Çunki bu holat jamiyat a'zolarini turli guruhlarga bölib taşlaydi. Ularda bir-biriga nisbatan ekstremistik kayfiyat uyğotadi.

27 yil davomida diniy qömitaning avvalgi rahbariyatlari ruxsati bilan neça minglab diniy kitoblarning millionlab çop etilganini bir yodga olib, hisoblab köring. Bularning natijasi ölaroq, al-Buxoriy, Zamaxşariy, Motrudiy avlodlari bölgan millat bolalari din nomi bilan terror uyuştirayotganlar qölida öyinçoq bölib qoldi.

Yanada dahşatlisi, osoyişta Vatanidan minglab kilometr uzoqlarga borib, boşqalarning soxta da'vosi uçun kuraşib, ölib ketayapti. Ularga xotini bölgani sababli qöşilib ketgan yuzlab ayollar, ixtiyori özida bölmagan bolalar Suriyada terrorçilarning bugungi qul bozorlarida moldek sotilmoqda. Itdek xörlanmoqda!

Bularning barçasi maddohlik quroliga aylantirilgan «ma'naviyat»ni vujudga keltirgan milliy mafkura mahsulidir.

Albatta, tanqid qiliş oson. Murodim faqat tanqid emas. Aslida, asl murodim tanqid emas. Bu haqiqatlarni tan olib, ularni tuzatişimiz kerakligi haqida aytişdir. Xöş, buning uçun nima qilmoq kerak?

Birinçisi — milliy irodani şakllantiriş kerak. Bir xil emas, bittagina emas. Milliy iqtisodiy irodadan boşlaşimiz kerak. Milliy iqtisod bu millatning buguni va ertasi ekanligini, millat va davlat boqiy turişi uçun milliy iqtisod yuksalişi kerak degan tuşunçani boğça va maktablardan boşlaş kerak.

«Soliqdan qoçiş — millatga xiyonat!» degan tafakkurni şakllantiriş lozim yangi avlodda. Milliy mahsulotni sotib oliş faqatgina vatanparvarlik emas, ayni damda millatparvarlik burçi degan haqiqatni qalbiga jo qiliş kerak jamiyatimiz a'zolarining.

Ikkinçisi — milliy yakdillik, milliy birdamlik tuyğusi zarur. Bu esa adabiyot va san'at orqali erişiladigan vazifadir. Zamon ruhiga mos, ammo ayni damda milliy xarakterimiz, milliy haqiqatlarimizni eslata oladigan, buyuk millatligimizga işonçimizni qaytadan uyğota oladigan va bu haqiqatga çin dildan işontira oladigan asarlar kerak.

Erişilgan yuksak natijalarni emas, mardlik va fidoyilikni, jasorat va haqiqatni madh etadigan şoirlar kerak. Investitsiya va innovatsiya degan şe'rlar emas, tafakkur va ilm, sadoqat va fidokorlik kuç-qudratini qalblarga yetkazib beradigan şe'rlar kerak. Öldim, kuydim, yondim, kul böldimlarni emas, ming yillik ijtimoiy qadriyatlarimizni, umuminsoniy yuksak ruhiy axloqni tarannum etuvçi, Vatan uçun gulzor içida turib emas, maşaqqat va sinovlarda, olovlar içida aytiladigan, harbiy jasorat va erkakça matonat, erkaklik irodasini aks ettiradigan qöşiqlar kerak.

Biz bugun yangiça tafakkur tarzi zarur ekanligini qayta-qayta e'tirof etayapmiz. Aynan adabiyot va san'at millat tafakkurini şakllantiradigan omildir.

Uçinçisi — bir-biriga çambarças boğliq ikki muhim hujjat zarur. Birinçisi milliy ideologiya konsepsiyasi bölsa, ikkinçisi yagona davlat diniy siyosat konsepsiyasidir. Bularning neçoğlik zaruriy va bugungi kunda dolzarb ekanligini mutaxassislar yaxşi tuşunişadi.

Törtinçisi — yangi zamonaviy tamoyillar asosidagi, ammo milliy va umuminsoniy qadriyatlar bazasida şakllantiriladigan boşqaruv kadrlarini tayyorlaş milliy konsepsiyasi qabul qilinişi bugungi kunning eng katta ehtiyojidir.

Beşinçisi — milliy mafkurada sir bölişi kerak. Milliy mafkurada davlatçilikning uç yarim ming yillik siri mujassam bölişi kerak. Xuddiki, ming yillardirki, tasavvufni yaşatib kelayotgan öz siri bölgani kabi.

Oltinçisi — muşohadada, muhokamada, fikrlaşda, qaror qabul qilişda çin demokratik tamoyillar asosida iş körişni örganişimiz kerak. Tanqidni qabul qilişni, tanqid qilişda esa haqorat qilmaslikni va şaxsga ötib ketmaslikni, plyuralizmni xavf deb emas, şunçaki demokratik jamiyatning ajralmas bölagi, deb qabul qilişni örganişimiz kerak.

Bugun öz fikriga va bu fikrini bildirişga iştiyoqi baland qatlam ehtiroslarga berilib, bahslaşmokda. Şaxsiy fikrini mutlaq haqiqat sifatida e'tirof ettirişga intiliş lazzati, uni himoya qiliş, har qanday argumentdan foydalanib bölsa ham bahsda ğolib böliş istagi öziga xos xususiyat kasb etmoqda. Muammolar yeçimi muammodan emas, opponentlardan izlanmoqda. Bahslar kuraşida «Inson insonga böri» tamoyili amal qilar ekan, jamiyat ustidan uning muammolari zafar quçişi muqarrar davom etadi.

Sakkizinçisi — Biz öz xatolarimiz sababini liderlarimizdan izlar ekanmiz, heç qaçon taraqqiy etmaymiz. Vaqt hamişa öz hukmini öqib qöyadi. Oqni oq, qorani qora deydi. Biz vaqt hukmidan qörqmay qöydik taassufki! Vaqt hukmidan qörqişni örganişimiz ayni damda haqni aytişdan qörqmaslikka örganişimiz, mazlumning yonida — zolimning  qarşisida örin olişdan qörqmaslikni anglatadi.

Sözim oxirida eng muhim uç nuqtaga oydinlik kiritib ketmoqçiman. Birinçisi, negadir köpçilik «ma'naviyatçilar» sönggi maqolalarimdan söng oxirgi paytlar ma'naviyatga toş otilyapti, degan gap sözlarni aytib yurişibdi ekan.

Janoblar, mening maqsadim siz öylagandek toş otişdan iborat emas! Qayta va qayta takrorlayman: bugun tarixdan saboq olib, xatolarni tahlil qilib, yangidan iş boşlaş davr talabiga aylandi. Talabki, ehtiyojdir! Prezidentga suyanç böliş uçun, gapdagina emas, amalda suyanç böla oliş uçun, demokratiyaga öxşaş bir jamiyat quriş uçun emas, çin demokratik huquqiy jamiyat quriş uçun çin ma'naviyatga bölgan ehtiyoj!

Ikkinçisi — eng asosiysidir. Istalgan boy va badavlat inson yoki jamiyat öz farzandi uçun qimmat hamda haşamatli şaroitlar yaratgani holda, yaxşi yedirib-içirgani holda ta'lim tarbiya olişi uçun mablağ qizğanganini körganmisiz? Ğirt mantiqsizlik şundaymi?

Mafkura sohasi ham ma'naviy tarğibot sohasi ham xuddi şunday. Kuçli mafkura, yuksak ma'naviyat tarğiboti juda katta moliyaviy dastak bölsagina közlangan samarali natijani beradi. Zamon talabi şu: heç qaçon ma'naviyat vakili, mafkura mutaxassisi zörğa kunini körsa, bolasi ertaga tuflisini yirtib qöysa nima qilaman deb hadikda yaşasa, yuksak minbarlardan turib yuksak qadriyatlar haqida gapirgani holda, ijarada turgan uyining egasi ijara haqqi keçikkani uçun uni tahqirlaşiga çidaşga majbur bölsa, uning özi jamiyatni işontirmoqçi bölgan yuksak ma'naviyatga özi işonmaydi. Aççiq haqiqat şu.

Uçinçisi, muhtaram, heç qaysi mafkura davlat mafkurasi bölolmaydi, bu konstitutsiyada ham ta'kidlangan deya iddao etadiganlar! Men tamomila sizning fikringizga  qöşilaman, heç qaysi mafkura davlat mafkurasi bölmasligi şart. Ammo jamiyat mafkurasiz yaşay olmaydi, xuddiki inson fikrsiz yaşay olmagani kabi. Mafkuraki — şaxs huquq va erkinliklarini oliy qadriyat sifatida e'tirof etadigan, demokratiyaga zid bölmagan ma'naviyatga asoslanadigan. Agar mafkura şaxs erkinligiga daxl qiladigan bölsa unda bu tanazzulga olib keladi. Xudo asrasin bunday oqibatdan!

P.S. Men millatimni boşqariluvçi emas boşqaruvçi, taroşlanuvçi emas taroşlovçi sifatida körgim keladi.

Said-Abdulaziz Yusupov