Islom sivilizatsiyasi markazi va mafkura siyosati - Qudratilla Rafiqov talqinida

Holbuki, öşa siyosatçi işora qilganidek, bizning vatanimiz intellektual va madaniy meros, siyosiy-harbiy an’analar jihatidan yuqorida aytganimiz boşqa «iston»lar aro «adaşib» yurişga aslo «munosib» emas.

Holbuki, bu zamin insoniyat tarixida öçmas iz qoldirgan ikki buyuk uyğoniş davri – musulmon va Temuriylar renessansiga beşik bölgan. Dunyoning yarmini egallagan qudratli imperiya-saltanatlar markazi bölgan.

Biroq qani öşa tarix, qani öşa bizga şon-şaraf, uluğvorlik va buyuk ruh baxş etuvçi xotira?!.

Tariximizdan, asliyatimizdan ozgina xabardor har bir odamni bu savol oğir öyga toldiradi va ayni ma’naviy tuşkunlik qalbida ohistagina alamni qörlantiradi...

2

Bugun Özbekiston qanday yölga kirganini va bu yerda nimalar bölayotganini zukko tahlilçilar, ma’rifatli insonlar körib, his qilib turganiga işonaman. Ammo bir nozik jihat borki, buni hammayam ilğab olayotganiga şubham bor. Men ilgarigi bir neça maqolalarimda bildirgan fikrimda sobitman – uzoq yillar köp balolarni boşidan keçirişga majbur bölgan bu yurt va uning xalqi endilikda nafaqat mamlakat suverenitetini mustahkamlaş, balki unuttirilgan va bağridan yulib olingan uluğ ötmiş xotirasi, madaniyati va ajdodlari merosini tiklaş hamda bu şarafli harakat ölaroq öz kimligini topişga, ma’naviy yangilanişga bel boğladi, desam, töğri böladi.

Gapning mavridi keldi, bir masala böyiça fikrimni oçiq aytmoqçiman. Zotan, uning bugungi maqolaga aloqasi bor. Mamlakatimizda Uçinçi Renessans masalasida gap-sözlar kötarilgan va bu mulohaza ğoya sifatida yuqori minbarlardan aytilgan kezlarda ba’zilar bunga istehzo bilan qaraganini yaxşi eslayman. Bunday kayfiyatdagilarni bugun «yöq» desam, yolğon gapirgan bölaman – şunday tuşunça va qaraşdagilar hozir ham bor. Ammo muammo şundaki, bu kabi odamlar olib borilayotgan siyosatning faqat ustki qatlaminigina körayotir. Şavkat Mirziyoyev fenomenidagi «özga»lik şundaki, u içidagi orzu-armoni, öz xalqi, vataniga bölgan yoniq muhabbatini namoyişkorona ifoda etmadi, pisanda qilganlar, turli darajadagi kinoya-yu qoçirimlardan balandroq turdi. Ammo uning faoliyatini jiddiy kuzatgan kişi Prezident siyratidagi asl manzarani, otaşin ğoyani ilğaşi mumkin.

3

«...Nima uçun Islom sivilizatsiyasi markazini qildik? Millatimizning şonu şavkatini tarixga muhrlab qöyiş uçun. Bu yerga kirgan odam çiqqandan keyin bu millatga ta’zim qilişi uçun qildik buni...».

Ayni iqtibos mazmunan Prezidentimizning şu yil mustaqillik bayrami arafasidagi faollar bilan bölgan uçraşuvdagi jonli nutqidan olindi. Quyida keltiradigan matnimiz esa, davlat rahbarining 2023 yilgi nutqidan. Mana, unda nima degan edi:

«Ötmişga nazar taşlar ekanmiz, aççiq bir haqiqatni tan olişga majburmiz: «özbek» deganda, faqat erta-yu keç paxta dalasida mehnat qiladigan zahmatkaş insonlar tasavvur qilinar edi. Afsuski, şu darajaga tuşib qolgan edik.

Paxta hukmronligi özbekning peşonasiga yozilgan balo böldi. Paxta siyosati Orolni quritdi, ekologiyamizni inqirozga olib keldi, iqtisodiyotimizni, ta’lim tizimini izdan çiqardi. Oqibatda bir neça avlod çalasavod bölib voyaga yetdi. Biz buning asoratlari bilan haligaça kuraşyapmiz».

Favqulodda ikki iqtibosni çoğiştirib öqigan kişi birinçisining keyingisiga nima aloqasi bor, degan xayolga borişi mumkin va bu tabiiy ham. Çunki ikki matn ham davr, ham mazmun jihatidan farqlanadi. Ammo ularni izma-iz maqolaga joylayotganimizning sababi bor. Sababki, ayni usul biz hali aytgan, davlat rahbari içki olamini, orzu-armonlarini tusmollab körişda, asl istak va ğoyani aniqlab olişda yordamçi böladi.

Darhaqiqat, iqtiboslar tagmatniga jiddiy e’tibor qilsangiz, keltirilgan murojaatlarning közdan panada qolayotgan ritorikasi ularni bir ma’noliga aylantirişi mumkinligiga şohid bölasiz. Ya’ni, Prezidentning renessans, ma’naviy yuksaliş haqida aytayotgan fikrlari, murojaatlari şunçaki, deylik siyosiy populizm emas, balki fundamental asosga, aniq rejaga asoslangan ğoyadir. Mana, özingiz bir e’tibor qiling, biz bugun maqolaga asosiy mavzu qilib tanlagan «Islom sivilizatsiyasi markazi» qurilişi fikri Prezident tomonidan aynan u endigina işga kirişgan, 2017 yil örtaga taşlangan va bu uluğ taşabbusga kirişilgan edi. Aynan öşa yillari Uçinçi Renessans, tarixiy madaniy meros, jumladan, musulmon va undan keyingi temuriylar uyğoniş davri, buyuk ajdodlar xotirasiga qaraşning yangi özanga ötgani Prezident Şavkat Mirziyoyev mafkuraviy siyosatining asl özagiga aylandi. Bir söz bilan aytganda, uning içki olamida yaşayotgan va mudom uni qiynayotgan birgina armon bordek tuyuladi ba’zan. Bu – millatning, vatanning qadr-qimmatini joyiga qöyiş, toptalgan, ba’zan esa oyoqosti bölgan şonu şavkatimizni uluğlaş...

Men u kişining xalqimiz ötmişi, vatanimiz tarixi haqidagi yoniq suhbatlarini köp bor eşitiş baxtiga muyassar bölganman: «Özbek yoki Özbekiston, desa nega doim paxta, oş, döppi-yu çopon va yana paxta gulli çoynak-piyolani, çoyxona-yu mehmondöstliknigina misol qilişadi, şulardan boşqa dunyoga körsatadigan, bizni tanitadigan qiymatli narsamiz yöqmi? Buyuk tariximiz, dunyoni qöliga qaratgan, öz ilmi ziyosi bilan jahonni maftun qilgan ajdodlarimiz merosini nega dunyoga köz-köz qilmaymiz? Nega şunday buyuk tarixiy xotiradan hadiksiraymiz, bekitamiz, körmaganga olamiz, uluğlarning nomlarini aytişdan, meroslarini elga tanitişdan çöçiymiz. Axir insoniyatga matematikadan tortib, tibbiyotgaça, falakiyotdan falsafa-yu musiqagaça dars bergan, bugungi zamonaviy ilm-fanning köplab sohalariga asos solgan şu uluğlarimiz emasmidi?! Oltoydan Örta yer dengizigaça, ­Misrdan Hindistongaça imperiyalar qurgan, dunyodan hisob söragan öşa özimizning bobolarimiz emasmidi?.. Bugun biz nega bunday ahvolga tuşdik, bolalarimizning nega yelkasi qisiq, boşi xam, nigohlari yerga qadalgan?..».

Men Şavkat Miromonoviçning oğzidan bu gaplarni eşitganimga deyarli öttiz yillar bölgan. Va aniq bilamanki, ötgan davrlar mobaynida bu içki dard – millat qayğusi uni ruhan millatparvar, vatanparvar va öz xalqining yovqur bir farzandi sifatida ulğaytirdi, tarbiyaladi.

Darhaqiqat, uning içki malomati asossiz emas, mutlaqo adolatli edi. Ozroq badiiy ehtiros bilan aytadigan bölsak, tarix bizga haqsizlik körsatayotgandek ham tuyulardi. Ammo çin haqiqat şuki, uluğ ajdodlarimiz tomonidan yaratilgan ilmiy ğoya va kaşfiyotlar nafaqat aniq fanlarda, balki tarix, geografiya, falsafa, madaniyat, san’at va arxitektura sohalarida ham dunyo ilm-fani va sivilizatsiyasi rivojida yangi sahifa oçgan. Xususan, buyuk bobokalonimiz Abu Muso Muhammad al-Xorazmiy asos solgan sanoq tizimi, Abu Ali ibn Sinoning «Tib qonunlari» asari, Abu Rayhon Beruniy oddiy usturlob yordamida Yer radiusini öta aniqlik bilan ölçagani, 1492 yilda esa Xris­tofor Kolumb Amerika sohillariga aynan Ahmad al-Farğoniy tuzgan Yerning darajasini aniqlaş haqidagi hisob-kitoblari asosida yetib borgani – ota-bobolarimizning çeksiz aql-zakovati va yuksak ilmiy salohiya­tidan dalolat edi. Va yana öz davrida Samarqand qoğozining dunyoda eng sifatli, deb e’tirof etilişi yoki Yevropadagi nufuzli saroy va ibodatxonalarning zeb-ziynati Farğona vodiysida işlab çiqarilgan ipakdan tayyorlangani ham ajdodlarimiz ma’naviy va moddiy merosining neçoğliq beqiyos ahamiyatga ega ekanini yaqqol tasdiqlaydi. Bundan ham yorqinroq va qiziqarliroq faktni AQŞlik maşhur siyosatşunos olim Frederik Star bir maqolasida keltiradi. U birinçi renessans davri haqida gapirayotib şunday deydi:

«...Markaziy Osiyoda oxirgi ulkan «madaniy energiyaning portlaşi» Saljuqiy turklar hukmronligi ostida röy berdi va taxminan 1037 yildan boşlab bir asrdan köproq vaqt davom etdi. Özlarining şarqiy poytaxtlari bölmiş hozirgi Turkmanistonning Marv va bugungi Afğoniston – Eron çegarasidagi Nişopur şaharlaridan turib, ular köp sohalarda kaşfiyotçilarni qöllab-quvvatladi. Erişgan yutuqlardan biri sifatida keng joylarni qoplovçi qöşgumbazni keltiriş mumkin. Dastlabki yutuqlar mahsulini hozir Marvning qarovsiz qolgan vayronalari misolida körişimiz mumkin. Florensiya ibodatxonasidagi Filippo Brunelleski gumbazi va Sankt-Peterburgdagi Avliyo Nikolay soboridan boşlangan «dunyo böylab sayohat» natijasida mazkur kaşfiyot Vaşingtondagi AQŞ Kapitoliy binosining gumbazida ham öz aksini topdi».

Albatta, bu haqli e’tirof ajdodlarimizning me’morçilik san’atida ham mislsiz bölganini körsatadi. Ammo buni bugun tört-beşta mutaxassisdan bölak kim biladi va e’tirof etadi? Kim xalqimiz va vatanimiz şunday ulkan salohiyatga ega bölganini tarğib qiladi?.. Öşa paytlardayoq men Şavkat Miromonoviçning sözlari va közlarida aynan şu ökinçni, savollarning qotib qolgan suratlarini körganman...

4

Ötgan asrning örtalarida ijod qilgan yevropalik bir faylasuf öz davri, qit’a va jahonni qamrab olgan uruş kulfatlari va qabohati haqida yozar ekan, «şunday olatasir bir zamonda rassomlar öz qönoqlarida xotirjam «mudrayotgan» tovuqlar tasvirini çizayotgan ekan, demak, insoniyat qalbida gözallikka, yaratuvçilik, tinç­lik va ezgulikka bölgan işonç hali sönmagan», degan edi.

Men esa oradan deyarli bir asr ötgaç, faylasufning fikrlariga ­quyidagiça qöşimça qilişim mumkin: dunyo atom halokati ostida qolayotgan bir davrda (holbuki, bizning mintaqamiz tört yadroviy davlat bilan qöşni) bundan ham taassuflisi, jahon tartibining egasiman, deydigan qudratlardan biri mudofaa vazirligi nomini «uruş vazirligi»ga özgartiriş ehtiyoji haqida gap-söz qilayotgan bir mahalda insoniyat tamaddunlari, moziy merosi, san’at va abadiyat, umuminsoniy qadriyatlar haqida gapiriş, bu borada katta işlarga jur’at topiş uçun odamda qalb qanday bölişi kerak, degan savol qöysam, buni kim örinsiz, deya inkor qila oladi?! Yoki Kamyu nazarda tutgan, afsonalar ölim uyqusiga tolmasligi, bu olamda heç bölmasa birgina odam ular çaqiriğiga javob berişga özida jur’at topa olişi, ularga hayot va qon ato qilişi kerakligini tarixiy zarurat sifatida ang­layotganiga işora qilsam, qanday kuç mening yölimga çiqişi mumkin?!.

Albatta, tahlil qilinayotgan mavzu mohiyatan şunday majoziy til, falsafiy tuşunçalarga arziydi. Zotan, ayni ğoya zamirida nafaqat millat va vatan manfaati, balki insoniyat tafakkurini umuminsoniy bir özanga boşqariş, qarib va tobora zerikarli tus olayotgan dunyo uzra uyğoniş qönğiroğini çalişga, olamda ezgulik va gözallik hali mavjud ekaniga işora bor. Bu haqdagi mulohazalarni sal keyinroqqa qoldiramiz.

5

Hozir boşqa, biz uçun muhim yana bir masala haqida gaplaşsak. Men doim allaqanday içki bir qizğaniş bilan aytamanki, jahon madaniy tarixidan mus­tahkam örin olgan «musulmon tamadduni» haqida global miqyosda gap ketganda yurtimiz ham, xalqimiz ham köpinça «hisob»dan tuşib qoladi. Aslida esa umuminsoniy qiymatga ega bölgan bu merosga köproq biz da’vogarroqmiz. Garçi Boğdod xalifalik markazi bölgan va kimlardir ayni buyuk Uyğonişni Yaqin Şarq bilan boğlaşga, yetuk allomalarni esa fors va yoki arab madaniy olamiga aloqador qilişga harçand urinmasin, tarixiy markaz hamda asosiy intellektual «baza» bizga tegişliligiça qolaveradi. Bu tarixiy aksiomadir. Muşohada qilayotgan fikrlarimizni F.Star bir asarida juda asosli va haqqoniy tarzda şunday ifoda qiladi:

«...Xalifa Al-Ma’mun milodiy 818 yilda tayinlanganiga qaramay, Markaziy Osiyoni tark etişdan boş tortdi va musulmon dunyosini hozirgi Turkmaniston hududida joylaşgan betakror Marv şahridan turib boş­qardi. Keyinçalik Bağdodga köçar ekan, u turkiy laşkarlari bilan bir qatorda özi bilan forsiy va turkiy madaniyatlar ta’sirining «qorişmasidan» hosil bölgan Markaziy Osiyoning qadriyatlarini olib ketadi. Markaziy Osiyodan Yaqin Şarqqa bu köçiş yunon bilim maskanlaridan Rimga qarab harakatlangan qadimiy «aqllar köçişi» yösinida röy bergan».

Oksford universiteti ilmiy xodimi, qadimşunos olim Pol Uords­vort mintaqamiz ötmişi haqida fikr bildirarkan, uning öz vaqtida jahon tartibotida tutgan muhim örni borasida gapiradi. «Köpçilik sayyoramizning ulkan materigi Ovroosiyodagi bir-biriga tutaş mintaqalar özaro jips boğlangan deb öylaydi, – deydi olim, VVSga bergan intervyusida. – Aslida bunday emas. Çunki Markaziy Osiyoda dunyoning eng baland toğlari joylaşgan. Uzun va asov daryolar oqadi.

Milodning birinçi ming yilligi örtasida Markaziy osiyolik savdogarlar bu murakkab tabiatli mintaqani keziş va savdo-sotiq qiliş hadisini olişgandi. Mintaqa faqatgina savdo yöllari yuragi emasdi. Bu yerda ilm-fan hamda ijod gurkiragan.

Olimlar şaharma-şahar yurib, bilim almaşişgan. Ipak yölidagi Buxoro va Samarqand kabi şaharlar ilm-fan markazlariga aylangan. Ular öz vaqtida Markaziy Osiyoning Oksfordi va Kembriji kabi bölgan.

Köpinça Ipak yöli haqida gap ketganda bilib-bilmay faqat yo Xitoy, yoki Rim imperiyalariga qarab fikr yuritişadi. Va bu holatda ikki örtadagi hududlar göyoki taşqi ta’sirlar ostida qolgandek tasavvur paydo böladi. Markaziy Osiyoning haqqoniy tarixi esa ayni stereotiplarni özgartirişga yordam beradi. Zotan, bu yerliklar öz aql zakosi hamda öziga xos madaniyatlari bilan Ovroosiyoni bitta qilib boğlay olişgan...».

Lekin muammo şundaki, Uords­vort alohida aytayotganidek, haqiqatan ham, bu ölka uzoq yillar taşqi ta’sirlar soyasida qolib ketdi. Eng açinarlisi, bugun ham bizni u yoki bu buyuk qudrat (derjava)ning «tomorqa»si sifatida körsatib, saflardan surib çiqarişga intilayotganlar yöq emas...

6

Tan oliş kerak, bizda tarixga nazar turli davrlarda turliça bölgan. Şunday vaqtlar böldiki, ba’zan uning itoatkor quliga aylandik. Ba’zan esa undan faxrlaniş bilangina özimizni ovutdik. Bilgunimizça töqib-biçdik, qölga qayçi olib, istagimizga mosladik. Oçiqroq gapiradigan bölsak, sovet davrida moziyga qaraşimiz qanday bölganini köpçilik yaxşi biladi. Ammo mustaqillikka erişgandan ­keyin ham ötmiş madaniyatga munosabatlarimizda unçalik köp özgariş bölgan emas. Töğri, bu borada umuman yangilik bölmadi, deyiş noinsoflik böladi. Nimalardir gapirildi, taşabbuslar körsatildi, ammo hali aytganimdek, xohişga köra. Ayni masalada gap ketar ekan, men Şahrisabzdan «yölga tuşib» Samarqand orqali poytaxt Toşkentning qoq markazida özining tugal poetik ifodasini topgan ansambl – buyuk sohibqironning bronzadan yasalgan muhtaşam siymolarini alohida aytgan bölardim. Uluğ bobomiz şaxsi va merosiga körsatilgan ehtirom aytiş mumkin bölsa, mustaqillikning dastlabki yillarida qilingan eng katta işlardan biri edi. Tarixiy yodgorlik örnatilgan keng va uluğvor maydonga uning nomi berilişi hamda tutaş manzilda Temuriylar tarixi ­davlat muzeyining bunyod etilişi ötmiş merosga bölgan rasmiy munosabatimizni yanada oydinlaştirdi. Ya’ni bunda Temur siymosi va saltanati mahobatini mus­taqil davlatçiligimiz ramzi (şu örinda aytiş kerakki, bu ğoya yaqin tariximizda ilk bor jadidlar tomonidan kötarilgan. Ular bu borada faqat sohibqiron şaxsiyati bilan çeklanmagan. Kökturk Atilla, Bilga Xoqon, Özbekxon va hatto biz mudom ikkilanadigan Çingiz xotirasi ham ular milliy tafakkurini yoritib turgan) sifatida qabul qilamiz, degan ma’no bordek edi. Oçiği, endigina erkinlikni qölga kiritgan sobiq sovet respub­likasi uçun bu mutlaqo tuşunarli va hatto olqişga arziydigan xodisa edi. Ammo bu xotirjamlikni «buzadigan» istisnolar ham yöq emasdi. Öşa mahallar, garçand rasmiy bölmasa-da, biz yuqorida köp gapirgan «tarixga qaraşimiz» şunday tus oldiki, unga köra, ötmişimiz Temur va Temuriylardan boşlanadi va oyoqlaydi... Albatta, bu mulohaza dağalroqday tuyulişi mumkin, ammo asl ahvol bundan peş emasdi. Töğri, ming yil nari ötgan allomalar, şaxs­lar ahyon-ahyon eslanar, siyosiy matnlarga zeb beriş uçun nomlari ma’ruzalarga kiritilardi, biroq heç mahal xalqimizning uç ming yildan ortiq, deya e’tirof etilayotgan ötmişi keng ma’noda tan olinmasdi. Ehtimol, bugun Beruniyni, Xorazmiyni, ibn Sinoni, Forobiy va boşqa uluğlarimizni arab yo fors millatiga mansub edi, deyayotganlarga bizning öz merosimizga bölgan ayni öşa munosabatimiz ham sababdir. Qaydam, ammo bu juda ğalati va mantiqsiz qaraş edi.

Özingiz öylang, öşa paytlarda ham şaharlarimiz, madaniyatimizning neça ming yillikligi haqida gapirar, qadim kentlar, dunyo tan olgan ba’zi allomalarimizning 1000-2000 yillik «töy»larini nişonlardik. Va şu bilan birga tuşunarsiz ravişda milliy tariximizni yana XIV asr – Temur davridan boşlanadi, degan qarorga rağbat körsatardik. Eng qiziği, undan oldingi önlab, keyin ötgan bus-butun olti asr haqida esa deyarli eslanmas, bu ötmiş olim va yozuvçilarning qölyozmalaridagina «hayot keçiriş»ga mahkum etilgandi göyo. Yumşoq qilib aytganda, bu mohiyatan tarixni mafkuraga, siyosatga böysundiriş edi. Ya’ni ötmişni saralaymiz, çamalaymiz va siyosatimizga mos bölagini olib öz «ehtiyojimiz» uçun istifoda etamiz. Masalan, davlat yoki siyosiy-mafkuraviy populizm yölida. Deylik, ziyolilar va ommaning ehtirosini bosiş, qolaversa, xalqaro jamoatçilik köziga özini postkolonial «botqoq»dan çiqib ketayotganday körsatiş ilinjidagina qatağon qurbonlari xotirasini abadiylaştiriş uçun Yunusobodda majmua va ziyoratgoh quramiz, yiliga bir marta bölsa-da, ularning haqiga Qur’on tilovat qildirib, qöllarimizni duoga oçamiz, biroq ozodlik yölida şahid bölgan bu oydinlarimiz nomini qora röyxatlardan öçirmaymiz. Sobiq ittifoq oliy sudi qarori bilan otilgan va «xalq duşmani» sifatida badnom etilganlar röyxati asliça qolaveradi...

Mayli, bu alohida va juda çuqur mavzu. Buni esga olganimning sababi şu holat rasmiy siyosatning qançalik samimiy yoki aksi bölganini yaxşi oçib berişi mumkinligi uçundir. Şu bois unga muxtasar töxtaldim.

7

Endi maqolamizga asos qilib olingan obekt haqida ham töxtalsak, menimça, töğri böladi. Yuqorida aytganimizdek, uşbu majmua qurilişiga 2017 yilda kirişilgan edi. Toşkentning maşhur Hazrati Imom maj­muasi hududida joylaşgan ­loyiha 10 gektarlik maydonni öz içiga oladi. Muhtaşam inşootning uzunligi 161, eni 118 metrga yetadi. U uç qavatdan iborat. Markazidagi moviy gumbaz balandligi 65 metrni taşkil etadi. Bino 1,8 gektar maydonda barpo etilib, foydalaniş hududi 42 ming kvadrat metr. Bu statistikaning özi şuni körsatadiki, Özbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi özining mahobati, maydoni va qamroviga köra, dunyoda Islom tarixi, madaniyati va sivilizatsiyalarini örganiş va tarğib etişga qaratilgan eng katta majmualardan biriga aylanadi. Keling, uşbu muhtaşam obidani öz közi bilan körgan va bundan çeksiz iftixor, ğurur tuygan odam sifatida uni batafsilroq şarhlasam.

Majmua Şarq va milliy me’morçilik an’analari asosida loyihalaştirilgan bölib, içiga çor tarafdan tört asosiy portal orqali kiriş mumkin. Har bir portal va binoning taşqi (fasad) qismi ilm, ma’rifat, bağrikenglik, ota-onaga hurmat kabi muqaddas qadriyatlarni tarğib etuvçi Qur’on oyatlari va hadislar bilan bezatilgan.

Markaz muzeyida Qur’oni karim zali, Islomdan avvalgi davr sivilizatsiyalari, Birinçi Renessans, Ikkinçi Renessans va Özbek xonliklari davri, Özbekis­ton XX asrda, Yangi Özbekiston – Yangi Renessans ekspozitsiyalari örin oladi. Bundan taşqari, uning ikkinçi qavatida xalqaro taşkilotlarning vakolatxonalari, şuningdek, Al-Furqan, Oksford Islom tadqiqotlari markazi, Turkiya, Rossiya va Markaziy Osiyo mamlakatlarining 100 dan ortiq ilmiy institutlari, muzey va kutubxonalari filiallari oçiladi.

E’tiborlisi, Markaz faoliyatida mahalliy va xorijiy tajribalar asosida ilmiy tadqiqotlarni ­loyihalaştiriş tizimi ham joriy etilgan. Şu örinda xayoldan qoçmasligi uçun bir masalani aytib ketay. Biz bugun yurtimizda dunyoga kelgan buyuk hodisa – ikki renessans haqida juda köp gapiramiz. Ammo uning qanday yuz körsatganligini köpam muşohada qilib ötirmaymiz. Tarix şuni körsatadiki, bu uyğoniş davr­lari öz vaqtida madaniyatlar almaşinuvi, jahon ilm-faniga integ­ratsiyalaşuv orqali yuz bergan edi.

Markazda dunyoning köplab ilm mas­kanlari, madaniy institutlar bölimlarining bizning olimlar, ziyolilar bilan hamkorligi yölga qöyilişi, sodda qilib tuşuntirganda, jahondagi eng ilğor (eslang, xalifa Ma’mun ham, Temur ham öz saltanatiga yuksak aql egalarini yiqqan va rağbatlantirgan) intellektlarni Özbekis­tonga olib keliş juda katta istiqboldan daraklaydi. Kezi kelganda şuni aytiş kerakki, mazkur inşoot qurilişi va bu yerdagi muzey va boşqa madaniy obektlarning jihozlanişida dunyoning önlab davlatlaridan eng oldi mutaxassislar, olimlar iştirok etişgan. Şuning uçun ham markazning dovruği u oçilmasdanoq olamga yoyildi, desam, töğri gapni aytgan bölaman. Zotan, hozirdanoq Islom san’ati muzeyi (Malayziya), Sulaymoniya kutubxonasi (Turkiya), Azret-Sulton majmuasi (Qozoğiston), Bolonya universiteti (Italiya), Ratti fondi, Alberto Levi kolleksiyasi, Milliy Ozarbayjon tarixi muzeyi, AQŞning Devid Peyli, Bryus Baganza, Devid Reysborn kolleksiyalari, Rossiya davlat Ermitaji, Sankt-Peterburgdagi Davlat din tarixi muzeyi va Marjoniy fondi kabi köplab taşkilotlar öz körgazmalari bilan uning tantanali oçiliş marosimida iştirok etiş istagini bildirgan.

Muzey faoliyatini yölga ­qöyiş jarayonlarida yana bir muhim jihatni kördim va bu meni nihoyatda xursand qildi. Yaşirib nima qildik, ilgarilari ijtimoiy tarmoq yoki xorijning rasmiy OAVlarida «Özbekistondagi falon muzey yoki institutdan qadimiy qölyozma, tarixiy qimmatga ega bölgan artefakt öğirlanib, qinğir yöllar bilan pismadon davlatga çiqarib yuborilgan», deganga öxşaş xunuk, qalbingni oğritadigan axborotlarni kunda bölmasa-da, tez-tez eşitib, öqib turardik. Bugun esa gap xufiyona öğriliklar haqida emas, balki xuddi şunday qaroqçilik, talonçilik yöllari bilan çetga olib çiqib ketilgan xalqimizning ma’naviy boyliklari yurtimizga qaytarilayotgani haqida. Gap şundaki, yaqinda Londondagi «Sotbis» va «Kristis» savdo uylari, yirik kolleksionerlar va art-dillerlardan mazkur muzey uçun Özbekiston madaniy merosiga oid 580 dan ortiq (e’tibor qiling, olti yuzga yaqin durdonalarimiz özimizga qaytmoqda. Bu tariximizda körilmagan holat) turli artefaktlar sotib olingan. Ularning orasida Amir Temur topşiriğiga asosan xattot Umar Aqta tomonidan köçirilgan ulkan Qur’on qölyozmasining bir parçasi (Boysunğur Qur’oni), Boburiylar davriga oid ikkita xanjar, bitta qiliç, bitta qimmatbaho xanjar dastasi, XVIII-XIX asrlarda özbek xonliklari davrida yaratilgan 5 dona kaşta, Boburiylar va Safaviylar davriga oid 3 ta miniatyura, Oltin Ördaga tegişli 2 ta oltin taqinçoq, Jaloliddin Rumiyning Boburiylar davriga oid «Masnaviyi ma’naviy» asari, Temuriylar davrida köçirilgan Hofizi Abruning «Majma’ ut tavorix» asari sahifasi, Söğd, Qoraxoniylar va Saljuqiylar davriga oid sopol hamda kumuş idişlar...

8

XVI-XVII asrlarda yaşagan tarixçi Mutribiy Samarqandiy öz asarlaridan birida şayboniylar sulolasining yorqin vakili, Turonning sönggi hukmdori Abdullohxonning bunyodkorlik salohiyati haqida yozaturib, xonning quyidagi iqrorini keltiradi: «...Amir Alişer Sulton Husayn mirzoning xodimi böla turib özidan bir ming xayr inşooti yodgor qoldirdi. Biz podşohmiz, qurilişlar sonini ön mingga yetkazmasak, özimizni hukmdorman, deb yurgan ekanmiz-da».

Bundan körinadiki, tarixda ötgan buyuk qalbli har bir yetakçi quriş, yaratişga öz abadiyatining garovi sifatida qaragan. Ammo bular orasida ham özidan öçmas iz qoldirganlari unçalik köp bölmagan. Ma’rifatga, san’atga, madaniyatga suyangan, şu uluğ daryolardan suv içgan taşabbuslarning umrigina boqiy bölgan. Buni biz öz tariximizdan birinçi va ikkinçi renessans yuzaga çiqqan zamonlar misolida aytib ötdik.

Şavkat Mirziyoyev ilgari surgan ğoya global, umuminsoniy ahamiyati bilan nihoyatda noyobdir. Masalan, uşbu markaz faoliyat yönalişi bilan tanişsangiz, unda ötgan zamonlardagidek «tarixning itoatkor quliga aylaniş»ni emas, aksinça, ötmiş merosi va an’analarini bugungi kun bilan transformatsiya qiliş – boğlaş, tarix va kelajakni uyğunlaştiriş orqali nurli istiqbolni yaratişga iştiyoqni payqaysiz. Markazga jahonning yuzlab nufuzli olimlari taşrif buyurib, bu yerda ijod va tadqiqot olib borişi katta-katta möjizalarga turtki berişi ehtimoldan köp uzoq emas. Tarixda bunga misollarni köplab topiş mumkin. Masalan, bugun olamga maşhur «Aida» operasi yoki AQŞdagi «Ozodlik» haykali yaratiliş tarixini hammayam bilavermaydi.

1869 yili Misr hukmdori Ismoil poşo Suvayş kanali oçiliş marosimi uçun maşhur italyan kompozitori Juzeppe Verdiga yangi opera yozişga buyurtma bergan. Va bu buyurtma – «Aida» operasi 1871 yili Qohira teatrida ilk bor namoyiş etiladi. Bundan taşqari, u kanalning kiriş joyiga suv ustiga örnatiş uçun fransuz haykaltaroşi Frederik Bartoldiga qöliga maş’al tutib olgan misrlik ayol haykalini bunyod etişni iltimos qiladi. Biroq bu loyiha qimmatligi uçun undan foydalana olmaydi. Keyinçalik maşhur haykaltaroş loyiha ğoyasidan «Ozodlik»ni tayyorlaşda foydalangan...

9

Umuman olganda, poytaxtimiz Toşkent heç zamonda maqtovga muhtoj bölgan emas. Tarixi uzoq-uzoqlarga ketgan bu şahar haqida ötmişda ötgan buyuk bobolarimiz Abu Rayhon Beruniy, al-Xorazmiy, Mahmud Koş­ğariy va hatto yunon olimi Klavdiy Ptolemey (II asr) ham özining «Geografiyadan qöllanma» asarida yozib qoldirgan. Barça davrlarda Toşkent, deyilsa, «eski şahar» hammaning köz oldiga kelgan. Ammo uzoq asrlar Toşkentning madaniy orbitasi bölgan ayni bu göşada keyingi 100 yilda nimalar yuz berdi, qanday obodonçilik qilindi? Tarixni titkilasangiz, savolingizga javob örnida ötgan asrning 80-yillarida sovet davri modernizmi sifatida tuhfa qilingan «Çorsu» bozorini va mustaqillik yillarida barpo etilgan Xastimom majmuasini, keyin unga tutaş manzilda qurilgan «Zarqaynar» modalar uyini körişingiz mumkin edi. Holbuki, bu mas­kan doimo qadim Şoşning madaniy orbitasi bölib kelgan...

Bugun esa vaqt ajratib, «eski şahar»ga bir boring va möjizani köring. Agar özingizni tarix içiga kirib qolgandek his qilmasangiz, xayo­lingiz uzoq ötmiş bilan muloqotga kirişmasa, men kafil. Ayniqsa, markazning asosiy kiriş eşigi yuz tutgan «Qorasaroy» köçasi sizni butunlay maftun etadi. Arzimagan muddat içida bu darajadagi özgarişlarni amalga oşiriş... Oçiği, odamning aqli ojizlik qiladi. Öz vaqtida men ham poytaxt tumanlarining bir neçasida birinçi rahbar bölib işlaganman. Öşa davrlarda bitta kanalizatsiyani işga tuşiriş uçun yillab vaqt ketar, ta’mirlaş uçun ekskavator topolmay, oylab sarson bölardik. Bu işlar esa xuddi tuşga, ertakka öxşaydi...

Men aniq işonamanki, Islom sivilizatsiyasi markazi nafaqat eski şaharning ruhoniy tarixini qayta jonlantiradi, balki Toşkentni xuddi Samarqand, Buxoro kabi mintaqamizning madaniy orbitasiga aylantiradi.

10

Rus yozuvçilaridan birining «sahnaga miltiq osilgan bölsa, u albatta oxirida otilişi kerak!» degan maşhur iborasi bor. Gap garçi teatr san’ati haqida aytilgan bölsa-da, mantiq nuqtai nazaridan bizning hozirgi holatimizgayam mos tuşişi mumkin. Men endi maqolaga nega bunday keskin sarlavha tanlaganim, bunday tuyğu köng­limda qanday paydo bölgani haqida ham gapirmasam, yozilgan matn öz mantiğini yöqotişi mumkin. Şuning uçun keling, aytay.

Men köz oldimizda oçilgan uşbu tarix – Islom sivilizatsiyasi markazi bilan tanişib, könglimdan ikkita ökinç ötdi. Birinçidan, şunday uluğ tariximiz böla turib, uni dunyoga körsatolmagan ekanmiz. Qolaversa, dunyo böylab insoniyatni maftun qiladigan madaniy merosimiz soçilib yotgan ekanu, ularni bir joyga yiğiş, şu nodir buyumlarni bizning bobolarimiz yasagan, ijod etgan, ixtiro qilgan, deb körsatiş haqida öylamabmiz.

Holbuki, sovet zamonlari zulmini çiqarib taşlaganda ham Şarof Raşidovdan keyingi, milliy masalalarda sal-pal nafas oliş imkoniyati yuzaga kelgan davrlardan buyon bu mamlakat tepasiga neçta rahbar keldi?! Nega biz, hatto, mustaqillik yillarida ham bu işlarga kirişmadik. Nega? Nega? Nega?.. Pulimiz yöqmidi? Axir ustimizga bugun osmondan boylik yoğilmadi-ku. Paxtamiz ham, oltinimizu gazimiz ham öşa-öşa-ku... Unda nima uçun bu işlarni ilgariroq qilmadik, kimdan, nimadan qörqdik?!

Tabiiyki, bunday öy-fikrlar odamda tarix va ötgan ajdodlarning pok ruhi oldida aybdorlik hissini tuğdiradi. Qolaversa, boy berilgan vaqt, befarqlik, buyuk tarix va madaniyatga mensimay qaraş odamning köng­lida, yuqorida aytganimdek, alamni qörlantiradi...

Ammo bu köhna dunyo hikmatlarga töla. Köngildagi ğam, dildagi ğussani kutilmaganda qandaydir ğayritabiiy bir hodisa yuvib taşlab, nafaqat sizning qalbingizni, balki butun olamni çaroğon aylaşi mumkin. Şu ma’noda bugun biz Şavkat Mirziyoyevning millatga, vatanga bölgan çeksiz muhabbati, öz ona xalqi oldidagi farzandlik burçiga bölgan sadoqatini keçagi kun xatolari, xalqning dilidagi anduhlarni yuvib ketadigan tolening bir inoyatidek qabul qilsak, adolatdan böladi, albatta.

Qudratilla Rafiqov,
siyosatşunos