Yevropaning rivojlangan mamlakatlarida bilvosita soliqlar ichida o‘zining qamrovi va salmog‘i jihatidan yetakchi o‘rinni egallovchi soliq — qo‘shilgan qiymat solig‘idir. O‘zbekistonda 2019 yil uchun belgilangan davlat byudjyeti parametrlarida qo‘shilgan qiymat solig‘ining ulushi eng yuqori bo‘lib, 35 foizdan oshadi. Shu bilan birga joriy yildan boshlab Respublikamizda amalga oshirilayotgan soliq islohotlarida eng katta o‘zgarishlarga sababchi bo‘lgan soliqlardan biri hisoblanadi.
Tovar aylanmasi 1 milliard so‘mdan yuqori bo‘lgan va qo‘shilgan qiymat solig‘ini to‘lashga 2019 yildan boshlab beixtiyor o‘tayotgan yuridik shaxslarni va nafaqat ularni o‘ylantirayotgan savollardan biri — nega qo‘shilgan qiymat solig‘iga o‘tish joriy qilindi va bu jamiyatga nima beradi?
Aksariyat hollarda, javob sifatida davlat byudjyetida yuz berishi kutilayotgan yo‘qotishlarni qoplash maqsadida joriy etildi, deyiladi. To‘g‘ri, bu o‘zgarishlar byudjyetdagi yo‘qotishlarni qoplashga xizmat qilishiga shubha yo‘q, lekin masalaning boshqa tomoni ham bor. Shu haqda bugun so‘z yuritamiz.
Soddalashtirilgan tartibda soliq to‘lovchi kichik korxonalarning shu paytga qadar qo‘shilgan qiymat solig‘i (QQS)ni to‘lamasligi faqat iste'molchilar uchun soliq yukini kamaytirib, korxonalar uchun aslida soliq yukini ko‘paytirmoqda.
Xususan, QQS bo‘yicha imtiyoz berilgan mahsulotni (masalan, aholiga sotiladigan qurilish materiallari, kommunal xizmatlar, shahar yo‘nalishidagi avtotransport xizmatlari va boshqalar) ishlab chiqarish uchun sarflangan materiallar bo‘yicha to‘langan QQS summasining hisobga o‘tkazilmasligi korxonalar uchun (hisobga o‘tkazilmagan QQS miqdorida) soliq yukini hosil qiladi va xarajat sifatida sotib olingan xom ashyo narxida aks ettirilib, foydani kamaytiradi.
Shu bilan birga, soddalashtirilgan tartibda soliq to‘lovchi kichik korxona ishlab chiqargan mahsulotlari yarimfabrikat yoki oraliq mahsulot sifatida keyingi ishlab chiqarish bosqichida foydalanilsa, undan foydalanuvchi korxona uchun qo‘shilgan qiymat solig‘i go‘yoki tovar oborotidan olinadigan soliqqa aylanib qoladi, bu holatda, oxir oqibatda ishlab chiqarilgan tovarning narxi keskin oshishiga sabab bo‘ladi:
Bir xil sharoitda ishlovchi ikkita qurilish korxonasining birinchisi uchun qurilish materiallari ta'minotchi QQS to‘lovchi korxona va ikkinchisi uchun soddalashtirilgan soliqqa tortish tartibi joriy etilgan korxona bo‘lgan sharoitlarda bajarilgan ishlar hajmining qiymati turlicha bo‘lishiga olib keladi.
