O‘zbekiston davlat rahbariyati mamlakat energiya mustaqilligini ta'minlash maqsadida respublikada atom elektrstansiyasini qurishga qaror qilib, dastlabki ishlarni amalga oshira boshlagach, ilmiy doiralar va keng jamoatchilik asosan ikki qutbga bo‘lindi. Birinchi guruh O‘zbekistonda AES kabi stansiyalar qurish mumkin emas, mintaqa joylashgan hudud geografik holati bunga imkon bermaydi, kabi turli vajlarni ilgari surib, Chernobil va Fukusima kabi AESlarda ro‘y bergan texnogen ofatlarni ham misol keltirishmoqda. Tarafdorlar lageri atom energiyasidan tinch maqsadlarda foydalanishning samaralari va mamlakat iqtisodiyoti uchun qo‘shadigan hissasi beqiyos ekanini aytmoqda. Bu borada har bir tomonning o‘z fikri va dalil-isboti borki, qarshi tarafga yonbosishni xayoliga ham keltirmaydi.
Bu borada uchinchi tomon ham mavjud bo‘lib, ular ikkala tomon fikrlarini jo‘yali va e'tiborga molik deb biladi, ammo ularni konstruktiv hal etish mumkinligiga ishonadi. Ularning birgina xavotiri AES qurilishida nima uchun aynan Rossiya bilan hamkorlik qilish kerak, degan savoldir. Chunki, dunyoda qator rivojlangan mamlakatlar AES qurishni rejalagan mamlakatlarga o‘z atom reaktorlari va AES texnologiyalarini taklif etishi sir emas. Shu bilan birga, uchinchi tomon fikricha, bizda AES qurish uchun yetarli ilmiy va texnologik infratuzilma mavjud emas.
Xo‘sh, kim haq? O‘zbekistonda atom energetikasidan qanchalik samarali foydalanish mumkin? Ilmiy salohiyat mavjudmi, singari qator savollar ko‘pchilikni qiziqtirishi tabiiy. Qolaversa, atomdan tinch maqsadlarda iqtisodiyotning deyarli barcha tarmoqlarida keng foydalanish mumkinligini ko‘pchilik xayoliga ham keltira olmasa kerak. 2019 yil 10 iyun kuni «O‘zatom» agentligi va «Rosatom» davlat korporatsiyasi hamkorligida OAV vakillari uchun O‘zbekiston FA Yadro fizikasi institutiga tashkil etilgan press-tur yuqoridagi savollarga qisqa bo‘lsa-da javob berish maqsadida uyushtirildi.
Video: Youtube
Video: Mover (tas-ix)
O‘zbekiston FA huzuridagi Yadro fizikasi instituti 1956 yilda tashkil etilgan bo‘lib, bu yerda Markaziy Osiyoda o‘z xususiyatlari bo‘yicha yagona bo‘lgan SM suv-suvli reaktori (VVR-SM) ishlab turadi. Dastavval quvvati 2 MVt bo‘lgan reaktor 1959 yil sentyabrida ishga tushirilgan, keyinchalik modernizatsiya qilingan reaktor quvvati 10 MVtga yetkazilgan.
