Zulm imperiyasining oxirgi talvasasi. GKÇP qanday barbod bölgandi?

SSSR vitse-prezidenti Gennadiy Yanayev hamda KGB raisi Vladimir Kryuçkov rahbarligidagi guruh Gorbaçyov ta’tilda ekanidan foydalanib mamlakatda GKÇP, favqulodda holat e’lon qilişadi. «Birinçi kanal»da öqib eşittirilgan bayonotda GKÇP Mixail Gorbaçyov salomatligi yomonlaşgani sabab öz vazifasini bajara olmasligini, şu uçun mamlakatni 6 oy davomida 8 kişidan iborat kengaş boşqarişi, yarim yildan söng saylovlar ötkazilişini ma’lum qiladi.

Maşhur boşlovçi Vera Şebako öqib eşittirgan bayonotda xususan şunday deyiladi: «Salomatligi yomonlaşgani bois mamlakatni boşqariş layoqatini yöqotgan SSSR prezidenti Mixail Sergeyeviç Gorbaçyovning vakolati mamlakat konstitutsiyasining 127-moddasi 7-bandiga köra, SSSR vitse-prezidenti Yanayev Gennadiy Ivanoviçga ötadi. Mamlakat fuqarolari xavfsizligiga daxl solayotgan xaos va çuqur siyosiy inqirozdan çiqib ketiş maqsadida SSSRni saqlab qoliş töğrisidagi referendum natijalariga köra (1991 yil mart oyida referendum ötkaziladi va unda 77,85 foiz fuqarolar SSSRni saqlab qolişni yoqlab ovoz beradi) SSSRni saqlab qolişni hayot-mamot masalasi deb bilamiz va quyidagilarni

MA’LUM QILAMIZ:

1. SSSR Konstitutsiyasining 127-moddasi 3-bandiga köra mamlakatda Moskva vaqti bilan 19 avgustdan boşlab 6 oy muddatga favqulodda holat e’lon qilinadi.

2. Mamlakatning barça hududlarida SSSR Konstitutsiyasi hamda SSSR qonunlari şubhasiz hukmronlik qiladi.

3. Mamlakatni boşqariş va krizis holatidan bezarar çiqib ketiş uçun favqulodda holatlar böyiça davlat qömitasi (GKÇP) tuzildi va uning a’zolari quyidagilar:

* Oleg Baklanov – SSSR harbiy kengaşining birinçi örinbosari;

* Vladimir Kryuçkov – SSSR KGB raisi;

* Valentin Pavlov – SSSR boş vaziri;

* Boris Pugo – SSSR içki işlar vaziri;

* Vasiliy Staradubsov – SSSR dehqonlar kengaşi raisi;

* Aleksandr Tizyakov – Davlat işlab çiqariş, quriliş, transport va aloqa assotsiatsiyasi raisi;

* Dmitriy Yazov – SSSR mudofaa vaziri;

* Gennadiy Yanayev – SSSR prezidenti vazifasini bajaruvçi;

4. GKÇP qarorlari SSSR hududidagi barça şaxslar va taşkilotlar tomonidan qabul qilinişi şart.

Yanayev, Pavlov, Baklanov, 18 avgust 1991 yil».

Qisqa qilib aytganda, 8 kişidan iborat guruh mamlakatni öz qöliga olganini e’lon qiladi. Gorbaçyov esa GKÇP ma’lum qilganidek, salomatligi yomonlaşgani sabab emas, favqulodda holat e’lon qilganlar taşqi dunyodan uzib qöygani sabab prezidentlik vazifasini bajara olmay qoladi. Bu bayonotni eşitganlarning aksari ahvol çindan ham şu 8 kişi aytganidek ekaniga işongan bölişi mumkin, ammo bu oçiqçasiga davlat töntarişi ekanini tuşunganlar ham oz bölmagan.

Köp ötmay GKÇP mamlakatda SSSRni qulatiş uçun paydo bölgan «ğaraz niyatli kuçlar» paydo bölganidan ogohlantiradi. Mamlakat hududidagi GKÇP manfaatiga xizmat qilmaydigan barça naşrlar vaqtinça faoliyatini töxtatadi. Işlayotgan boşqa naşrlar ham qattiq senzuraga olinadi, kompartiyadan boşqa qolgan barça partiyalar faoliyati töxtatiladi. GKÇP mamlakat nazoratini qölga olişni poytaxt Moskvadan boşlaydi. Mudofaa vaziri Yazov boşçiligidagi 4 ming piyoda askar 19 avgust tongidan Moskva köçalarini egallaşga kirişadi. Askarlardan taşqari 279ta jangovar maşina, 148ta zirhli transport, 362ta tank şahar köçalarida harakatlanişni boşlaydi.

Yelsinning yulduzli onlari

Rossiya Federatsiyasining birinçi prezidenti Boris Yelsin bölib turgan Arxangelskdagi dala hovli KGB raisi Kryuçkovga böysunuvçi «Alfa» maxsus guruhi tomonidan egallab olinadi. GKÇPning rejalaridan oldindan xabardor bölgani bois taşkilot öz harakatlariga Rossiyada katta obröga ega bölib ulgurgan Yelsin xalaqit berişidan qörqadi. Ammo «Alfa» qömondoniga Yelsinning binodan çiqişiga qarşilik körsatmaslik buyruği beriladi. Oqibatda şahar köçalariga çiqqan Yelsin isyonçilarning tanklaridan biriga çiqib odamlarga murojaat qiladi.

Nutqi davomida Yelsin GKÇPning harakatlarini konstitutsiyaga zid deb ataydi va sodir bölayotgan voqealar davlat töntarişidan boşqa narsa emasligini ma’lum qiladi. U vaqtda siyosiy karerasining eng yuqori çöqqisiga yaqinlaşgan Yelsinning qat’iy çiqişlari sabab isyonçilar orasida ham uning tarafdorlari paydo böladi. Sergey Yevdokimov qömondonligidagi Taman diviziyasining tank qöşinlari Yelsin tomonga ötib önlab tanklar Rossiya prezidenti bölib turgan Oq uy himoyasi uçun joylaşadi.

19 avgust kuni keçga borib GKÇP kengaşi yana televideniye orqali çiqiş qiladi. Ammo bu çiqiş birinçisi kabi işonçli bölmaydi. Yanayevning efir vaqtida qöli qaltiraydi. Kengaş Gorbaçyovning demokratik islohotlari davom ettirilajagini ma’lum qiladi. Ammo öşa kuni keçasi «Birinçi kanal»da Boris Yelsinning bayonoti efirga çiqadi. Unda Rossiya prezidenti Boris Yelsin GKÇPni isyonçilar deb ataydi. Bu esa televideniye va umuman butun mamlakatdagi nazorat Yelsinning qöliga ötayotganini anglatardi. Yelsin odamlarni maydonlarga çiqib isyonçilarni töxtatişga çorlaydi.

Yelsinning murojaatidan keyin Moskvada 200 mingdan ortiq, Peterburgda 400 mingdan ortiq odam markaziy maydonlarga çiqib GKÇPga qarşi namoyişlarda qatnaşadi. 20 avgustdan 21 avgustga ötar keçasi Moskvada GKÇPga böysunuvçi askarlar hamda Oq uy himoyasidagi köngillilar örtasida töqnaşuv sodir böladi. Oqibatda Oq uy himoyasidagi uç fuqaro halok böladi. GKÇP e’lon qilingan vaqtda göyoki köp qon tökiladigandek köringandi, ammo öşa uç kundagi barça qurbon mana şu uç kişi böladi.

21 avgust tongida SSSR mudofaa vaziri Yazov Moskvadagi barça qöşin va texnikalarni şahardan olib çiqişga buyruq beradi. Bu GKÇP tugagani va amalda SSSRni saqlab qoliş imkonsiz ekanini körsatardi. 21 avgust tongida SSSR prezidenti vazifasini bajaruvçi Yanayev topşiriği bilan GKÇP vakillari Gorbaçyov taşqi dunyodan uzilgan holda saqlanayotgan Farosdagi dala hovliga boradi.

Gorbaçyov GKÇP vakillari bilan muzokara ötkazişni xohlamaydi va ularni qabul qilmaydi. 21 avgust kuni keçki vaqtda esa Yanayev GKÇP tugatilganini e’lon qiladi. Öşa kuni tunda Gorbaçyov Moskvaga qaytadi. U bilan Farosdan Moskvaga birga uçgan Yazov, Kryuçkov va Tizyakov kabi GKÇP a’zolari samolyot poytaxtga qönişi bilan qölga olinadi. GKÇPning barça a’zolari vatanga xiyonat aybi bilan qamaladi. Faqat içki işlar vaziri Boris Pugo qölga olinmaydi, çunki u öz joniga qasd qilgandi (özini otib taşlaydi).

Şu tariqa, SSSRni saqlab qoliş uçun tuzilgan GKÇP 3 kun ötib barbod böladi. Bu voqealardan 4 oy ötgaç esa SSSR tarqatilgani rasman e’lon qilinadi. Çunki 1991 yil oxiriga borib Rossiya barça mustamlakalaridan mahrum bölib ulgurgandi. GKÇPgaça Latviya, Litva, Estoniya hamda Gruziya SSSRdan mustaqil bölganini e’lon qilib ulgurgandi. Favqulodda holat sodir bölganidan keyin 1991 yilning avgust oyida yana 6ta respublika — Özbekiston, Qirğiziston, Moldaviya, Ukraina, Armaniston va Ozarboyjon mustaqillik e’lon qiladi. Eng oxirgi bölib 16 dekabr kuni Qozoğiston SSSRni tark etadi. Şu tariqa, 14ta mamlakatni zulm bilan öz tasarrufida uşlab turgan imperiya qulaydi!

Zulm va zöravonlik asosiga qurilgan SSSRni saqlab qoliş uçun uyuştirilgan GKÇP asosçilarining barçasi 1994 yilda amnistiyaga tuşib, ozod qilinadi. Bu voqealardan 28 yil ötganidan keyin ham odamlar aslida nima bölgani haqida mulohaza qilişadi. Kimdir buni muvaffaqiyatsiz davlat töntarişiga uriniş desa, kimdir bu SSSR parçalanişini tezlaştiriş uçun tuzilgan öyin deydi. Xöş, aslida nima bölgandi?

«Isyon muvaffaqiyatli yakunlanmaydi, aks holda uni isyon deb ataşmaydi»

Angliyalik şoirlardan biri isyon haqida tagsarlavhada berilgan fikrni juda topib aytgan. Çindan agar isyon muvaffaqiyatli amalga oşirilsa, uning sodir bölganini heç kim bilmay qoladi. Çinakam muvaffaqiyatli isyonda hukumatdagi özgarişlar mayin tabassum bilan e’lon qilinadi. Nima bölganini faqat «içkaridagilar» bilişadi. Agar isyon öxşamasagina, u bostirganlar tomonidan isyon deb e’lon qilinadi.

Masalan, GKÇP vakillaridan biri sobiq SSSR Oliy kengaşi raisi Anatoliy Lukyanov 1991 yil avgustidagi voqealar haqida şunday deydi: «GKÇP nima bölgani haqida hamon tortişuvlar bor. Bu isyonmi, kelişuvmi yoki davlat töntarişimidi deb hamon tortişiş mumkin. Agar bu kelişuv bölsa, kimga qarşi kelişuv edi? Agar bu isyon deydigan bölsak, davlatning barça oliy organlari saqlanib qoldi-ku? Demak bu davlat töntarişi ham emas. GKÇP bu — SSSRni qutqarib qoliş uçun amalga oşirilgan muvaffaqiyatsiz uriniş edi, xolos».

GKÇP raisi Gennadiy Yanayev bu haqda şunday deydi: «Men heç qaçon davlat töntarişi qilganimni tan olmayman. Bu bölmagan gap. Men va şeriklarimning qilgan harakatlarini tuşunişni xohlagan odam 1991 yil avgustida SSSR qanday holatga tuşib qolganini tanasida his qilgan bölişi kerak. U vaqtda mamlakat juda oğir ahvolga tuşib qolgan va taxt uçun kuraş avj olgandi».

SSSRning sobiq boş vaziri Valentin Pavlovning aytişiça, öşa vaqtda GKÇP vakillarida davlat töntarişini amalga oşiriş uçun barça imkoniyat bölgan, ammo ularning maqsadi töntariş bölmagan: «Sizningça, bizda davlat töntarişi qiliş imkoni bölmaganmi? Keçirasiz, lekin imkoniyat keragidan ortiq bölgan. Biz har qanday rahbarni heç kim şubhalanmaydigan yerda uşlaşimiz mumkin edi. Ammo biz davlat töntarişi uyuştirmoqçi emasdik».

Gorbaçyov hammasini bilganmi?

SSSR prezidenti Gorbaçyov yillar ötib GKÇP haqida bilganini ma’lum qildi: «Gorbaçyov hammasini bilgan deyişadi. Axir qanday bilmasligim mumkin edi? Eh-he, qayerlardan qönğiroq qilişmadi deysiz. Hamma bitta gapni aytardi: isyon, isyon, isyon... Mening atrofimdagilar ham barçasidan ogohlantirişgandi. Asosiysi qon tökilişining oldini oliş edi va biz buni uddaladik. Fuqarolar urişi sodir bölmadi».

SSSRning birinçi va oxirgi prezidenti imperiyani tarqatib yuborişni emas, uni demokratiyaga olib bormoqçi bölganini ta’kidlaydi. Uning fikriça, kompartiyadagi inqiroz imperiya qulaşiga olib kelgan.

KGBdagi maxfiy uçraşuv

4 avgust kuni Gorbaçyov Qrimga ketganidan keyin GKÇP taşkilotçilari harakatga kirişadilar. Eng qiziği, Yanayev qömita raisi bölişini barçasi e’lon qilinişidan 3 soat oldin biladi. Taşkilotçilikni şubhasiz, KGB raisi Kryuçkov öz zimmasiga oladi. U öz xodimlari yordamida mamlakat favqulodda holatni qanday qabul qilişini tahlil qiladi. Tahlillar xalq bunday kutilmagan burilişni oğir qabul qilişini körsatgan bölsa-da, SSSRni saqlab qolişga urinayotgan guruh ortga çekinmaydi. GKÇPning barça 8 yetakçisi KGBning maxfiy joyida uçraşib turadi. 14 avgustga kelibgina barçasi aniqlaştirib olinadi.

18 avgust kuni Gorbaçyov dam olayotgan dala hovlida prezident apparati rahbari Boldin, kompartiya kotiblari Şenin va Baklanov, quruqlik qöşinlari qömondoni Varennikov paydo böladi. Prezidentning şaxsiy soqçilari ularni Gorbaçyovning huzuriga kiritadi, çunki «mehmonlar» orasida qöriqçilar töğridan-töğri böysunadigan KGB generali ham bölgan. «Mehmonlar» Gorbaçyovga ikkita yöl körsatişadi. Yoki Mixail Sergeyeviçning özi favqulodda holat e’lon qilib, GKÇP raisiga aylanişi, yoki prezidentlik vakolatini Yanayevga topşirişi kerak böladi.

Bu taklifga Gorbaçev qanday javob bergani haqida har xil taxminlar bor. Ba’zi taxminlarga köra, Gorbaçyov oldiga kelgan GKÇPçilarni böralatib sökkan, ba’zilarida aytilişiça, bilganlaringni qilinglar deb javob bergan. Gorbaçyovning oldiga borganlar undan SSSR rahbariga tegişli yadro çemodanini ham olib qöygan degan taxminlar ham mavjud.

GKÇP muvaffaqiyatsizlikka uçraganining asosiy sabablaridan biri sifatida Gorbaçyovning bunga rozi bölmaganini aytişadi. Uning rad javobi isyonçilar uçun kutilmagan holat bölgan. Şu bois ular siyosatda heç qanday yuki bölmagan Yanayevni rais etib tayinlaşga majbur bölişadi. Yanayevning qat’iyatsizligi, televideniyedagi çiqişda qöllari qaltiraşi, umuman GKÇP a’zolarining barçasida yetişmagan qat’iylik harakat barbod bölişiga olib keladi. Bahonada özining keskin çiqişlari bilan Yelsin öz tarafdorlarini oşirib oladi. U maşhurlikda Gorbaçyovni ham ortda qoldiradi.

Kaddafi va Saddam Husayn qöllagan GKÇP

GKÇP muvaffaqiyat qozonmaganining yana bir sababi ğarbning ularni qöllab-quvvatlamagani böladi. Xorijda bu harakatni faqat Muammar Kaddafi, Saddam Husayn va Fidel Kastro qöllaşadi (ularni nima birlaştirişini aniqlaştiriş şart bölmasa kerak). GKÇP taşkilotçilari AQŞ prezidenti Saşa deb çaqiradigan taşqi işlar vaziri Aleksandr Bessmertnix ham ularning qatoriga kirişini xohlaşadi, çunki taşqi işlar vaziri boşqa mamlakatlarga hamma kelişuvlar amalda qolganini tuşuntirişiga umid qilişadi. Ammo Bessmertnix GKÇPga qöşilişni xohlamaydi.

Ğarb mamlakatlari GKÇPga munosabat bildirişga şoşmaydilar va hamma kim ğolib bölişini kutadi. AQŞning 41-prezidenti katta Jorj Buş Yanayevga qönğiroq qilmoqçi ham böladi, ammo maslahatçilari uni bu fikrdan qaytarişadi. Yelsinning tank ustidagi çiqişi SNN telekanalida butun dunyoga olib beriladi va Yelsin ğarbning köz öngida qahramonga aylanadi.

Yelsin Gorbaçyovni Rossiyaga olib kelişi haqida gapirganidan söng Buş unga qönğiroq qiladi va töğri iş qilayotganini aytadi. Buşdan söng yirik mamlakat rahbarlari ham Yelsinni qöllaşni boşlaşadi. Bu esa Boris Nikolayeviçni eyforiya holatiga tuşirib qöyadi. Oqibatda SSSRda...

Qöşhukmronlik boşlanadi

23 avgust kuni Rossiya parlamentining navbatdan taşqari yiğilişi ötkaziladi. Odamlar unda nima bölişini taxmin qila olişmasdi. Xalq yetakçisi qaytganini nişonlaşni yoki hukumat tepasiga yangi rahbar kelişini kutişni bilmay arosatda qoladi. Ammo parlament yiğilişida kutilgan voqea sodir böladi. Butun dunyoga ittifoqning qahramoni bölib gavdalangan Boris Yelsin barçasi öz nazoratida ekanini namoyişkorona tarzda körsatib qöyadi.

Yelsin SSSRning barça harbiy kuçlari uçun Oliy Boş qömondon bölganini rasman ma’lum qiladi. Bunga sabab sifatida ortda qolgan uç kunda sodir bölgan isyonni keltiradi. Nutq sözlayotgan kuni AQŞ, Germaniya, Yaponiya, Buyuk Britaniya yetakçilaridan tabriklar va iliq sözlarni eşitgan Yelsinning öziga bölgan işonçi aql bovar qilmas darajaga yetgandi. Yiğilişda qatnaşgan Mixail Sergeyeviç Gorbaçyov vajohatli Yelsinning oldida öta beçorahol odamga aylanib qoladi.

Yelsin SSSR kommunistik partiyasi tugatilganini e’lon qiladi. Vaholanki, yiğilişda qatnaşayotgan Mixail Gorbaçyov hamon kompartiya raisi edi. Bu holat Yelsin barçasini qöliga olganini körsatardi. Majlis davomida SSSR hukumati tarqatib yuboriladi va Gorbaçyov hukumatsiz prezidentga aylanib qoladi. VVS'ning yozişiça, katta Jorj Buş Yelsinning çiqişini SNN orqali dösti Skoukroft bilan tomoşa qiladi va u hayratlanarli voqealarni tomoşa qilar ekan prezidentga qarab: «Qara, hammasi tugadi», deydi. Buş esa suhbatdoşiga qarab: «U uçun çindan hammasi tugadi deb qörqaman», deydi...

«Gorbaçyov kim yutişini Qrimda kutib ötirgan qörqoq...»

Rossiyaning marhum prezidenti Boris Yelsin ölimidan biroz oldin GKÇP vaqtida Gorbaçyovning harakatlari haqida şunday degandi: «U Qrimda turib kim ğolib bölişini kutib ötirgan qörqoq». Çindan barçasi SSSRning öşa vaqtdagi prezident ta’tilda bölgan vaqtda sodir bölgani ajablanarli.

Bu yerda uç xil taxmin bölişi mumkin. Asosiy taxmin Gorbaçyov isyonmi, töntarişmi xullas qanday nom bilan atalişi hamon aniq bölmagan GKÇP qaçon boşlanişini bilgan holda Qrimga dam olgani ketib qoladi. Çunki mamlakatda sodir bölajak bu voqealardan qoçib qutuliş imkonsiz ekanini bilgan Mixail Sergeyeviç hammasiga oldindan tayyorgarlik körgan bölişi mumkin. Masalan, xalqning oldiga çiqib bu narsalar bölganda men Qrimda edim, isyonçilar meni taşqi dunyodan uzib qöyişdi degan oqlov ança işonarli.

Yana bir taxmin şuki, isyonçilar jarayon Gorbaçyov u uçun yengil keçişini, ya’ni Qrimga ketişni taklif qilişgan. Çunki hukumatni egallagan kuçlar ham kiçik odamlar bölmagan. SSSRning eng asosiy kuç tuzilmalari böysunadigan qömondonlar GKÇP a’zolari bölişgan. Yana bir taxmin — çindan barçasi tasodif bölgan. Mixail Sergeyeviç hammasini bilganini inobatga olsak, birinçi variant töğri. Darvoqe, Yelsin Gorbaçyovni qörqoq deb atagani haqida. Boris Nikolayeviçning GKÇP vaqtidagi da’vosi aynan mamlakatning saylangan prezidenti Gorbaçyovni hukumatga qaytariş bölgan. Keyinçalik esa ular bir-birlarini yomon körib qolişdi.

SSSR nega quladi?

Uzoq yil 14ta mamlakatni öz tasarrufida uşlab turib, ularni özi xohlagan yölga boşlagan imperiya qanaqasiga yöqolib ketgani hamon muhokama qilinadi. Vaziyatga real baho beradigan bölsak, öşa vaqtda SSSRni saqlab qolişning imkoni yöq edi. Çunki imperiyaning sillasi qurigan, mamlakat iqtisodiy tang ahvolga kelib qolgandi. AQŞ bilan mantiqsiz musobaqalaşiş, töğriroği musobaqalaşişga uriniş ittifoqni xarob qilgandi. Odamlar faqat tirikçilik uçun yaşaşdan, partiya uçun işlaş, öz orzu umidlarini partiya uçun, SSSR uçun qurbon qilişdan çarçagandi. Butun dunyo katta tezlikda rivojlanayotgan, köp işlagan odam boy bölayotgan davrda ham SSSR özini oxir-oqibat halokatga olib borgan sotsializm ğoyasiga qaysarlarça tirmaşib olgandi. Odamlar har qança mehnat qilsa ham, faqat tirikçilik qila olar va bu fuqarolarda mamlakatdan, uning siyosatidan zada böliş kayfiyatini paydo qilgandi.

Ittifoq özining asosiy raqobatçisi deb qarayotgan AQŞ aslida SSSRga heç qanaqasiga raqobatçi emasdi, çunki Amerika ança ilgarilab ketgan va öşandayoq dunyoning iqtisodiy, siyosiy, kerak bölsa harbiy derjavasiga aylanib bölgandi. SSSR esa faqat öz propagandalarida Amerika bilan raqobatçi ekanini iddao qilardi, xolos. Aslida esa mamlakat iqtisodiyoti kundan kunga halokatga yaqinlaşib borardi.

Rossiyaning harbiy imkoniyati doim yaxşi bölgan, SSSR qulaşi arafasida ham. Ammo Rossiya ittifoqçilarni kuç bilan olib qolişga harakat qilmadi, qurolli tahdid qilmadi (har xil millatlar örtasidagi ixtiloflarning paydo bölişi bundan mustasno). Aftidan öşa vaqtdagi hukumat tepasida bölganlar ham ortiq bunday yaşab bölmasligini, hamma öz aravasini tortişi kerakligini his qilgandek...

Ötkir Jalolxonov tayyorladi