Kadrlar muammosi böyiça takliflar, FA va OAK haqida - Matematik olim bilan suhbat
|15:44 / 25.08.201924 56818 min
Kun.uz tahririyati bugungi ilm-fan muammolari, tadqiqotçilarga yaratilgan şaroitlar, tizim muammolari, innovatsion loyihalar va ularning amaliy ahamiyati haqida turkum suhbatlarini davom ettiradi. Navbatdagi suhbatdoşimiz fizika-matematika fanlari nomzodi Erkinjon Karimov böldi. Erkinjon Karimov jahon ilmiy jamoatçiligi e'tirofiga sazovor bölgan özbekistonlik taniqli olimlardan hisoblanadi. Hozirda ÖzFA Matematika instituti katta ilmiy xodimi sifatida işlab kelmoqda.
— Ilmiy faoliyatingiz sabab çet elda köp bölasiz. U joylarda Fanlar akademiyasi tizimi qanday yölga qöyilgan?
— Ikki qit'adan misol keltiraman. Biri Yevropada joylaşgan Avstriya Fanlar akademiyasi bölsa, ikkinçisi Osiyoning lider davlati - Xitoy Fanlar akademiyasidir.
Avstriya FA 1847 yilda taşkil topgan bölib, hozirda 28ta ilmiy tadqiqot institutini öz içiga olgan va 1500dan ortiq olimlar faoliyatini moliyalaştiradigan, koordinatsiya qiladigan katta taşkilotdir. Moliyalaş asosan davlat hisobidan bölib, ilmiy tadqiqot institutlari ilm-fanning zamonaviy tendensiyalariga qarab tadqiqot yönalişlarini özgartirib turadi. Bu uzluksiz jarayon va unda yoş olimlar muhim rol öynaydi. Yangi yönalişlarni özlaştiriş uçun olimlarni oylik maoşlari saqlangan holda uzoq muddatli stajirovkalardan foydalanişadi. Akademiyaning yillik budjeti 100 mln yevrodan ortiq. Yana bir e'tiborga molik jihati «kuçli miya»lar uçun alohida dasturlar işlab çiqilgan va yaxşi moliyalanadi. Bu dasturlar içiga ayol olimlarni qöllab-quvvatlaş ham kiradi.
Xitoy FAga keladigan bölsak, bu taşkilot 1949 yilda mavjud ilmiy tadqiqot institutlari negizida taşkil topgan. Köp ötmay dunyoning turli ilmiy markazlarida faoliyat yurituvçi 200 nafar xitoylik olimning vatanga qaytişi va FAning fanning zamonaviy yönalişlarida faoliyat yuritişi bunda katta rol öynagan. XFA Xitoyning rivojlaniş dinamikasida muhim rol öynaydi. 100dan ortiq ilmiy tekşiriş institutlari, 5ta universitet va turli markazlar, 20dan ortiq turli holding kompaniyalarni öz içiga olgan XFA nafaqat Xitoy, balki dunyoning boşqa mamlakatlariga ham fan va texnologiyalar sohasida mutaxassis kadrlar yetiştirib berişda oldingi örinlarda turibdi.
XFAning öziga xos jihatlari köp, jumladan, ilmiy tekşiriş institutlari uçun kadrlar yetiştirib beriş borasida samarali tizim yölga qöyilgan. XFA universitetining (University of Chinese Academy of Sciences) özi 44 mingdan ortiq magistrant va PhD’lar zamonaviy bilim olişlariga şaroit yaratiş bilan birga, bevosita FA ilmiy-tadqiqot institutlarida olingan bilimlarni tajriba orqali mustahkamlaşlarini ta'minlayapti. Bu universitetda 1000 nafardan ortiq xalqaro talabalar ham tahsil oladi. Bundan taşqari, 600dan ortiq bakalavr bosqiçidagi talabalar ham borligi, universitet kadrlar tayyorlaş darajasini borgan sari mukammallaştirib borayotganidan darak beradi.
Mavzuga oid
XFAning moliyalaştiriş manbai Xitoy hukumati bölgani holda, ilmiy natijalarni tijoratlaştirişning samarador mexanizmi yaratilgani tufayli olinadigan qöşimça mablağlar ham taşkilot rivoji uçun muhim rol öynamoqda. Qiziquvçilar uşbu vebsayt orqali yanada tölaroq ma'lumot olişlari mumkin:
— Fanlar akademiyasi kelajagini qanday körasiz, kelajakda kadrlar tayyorlaş böyiça yangiça loyihalar qiliş mumkinmi?
— Mamlakatimiz hali rivojlaniş yölida ekanligi, fan va texnologiya uçun katta mablağlar ajrata olmasligini hisobga olgan holda FA faoliyatini isloh qilişda şoşmasdan, puxta öylangan rejalar asosida iş olib borişimiz kerak böladi. Sönggi 20 yil içida FA katta yöqotişlarga uçradi. Buning öziga xos obektiv va sub'yektiv sabablari bor, albatta. Katta yöqotiş fan uçun muhim bölgan malakali kadrlarda böldi. Moliyalaşning grantlar orqali bölişi ham oylik maoşlar, ham ştatlar soni kamayişiga olib keldi. Natijada şundoq ham kam sondagi yoş olimlar bu sohadan uzoqlaşdi. Ma'lum bir foizda «uteçka mozgov» jarayoni ham röy berdi. Hali ham FA ilmiy xodimlarining örtaça yoşi ança katta bölib turibdi.
Hozirda tayanç doktorant va doktorantlarga berilayotgan stipendiyalar miqdori ilgarigiga qaraganda ança oşgan, boz ustiga keyingi yildan boşlab FA tizimiga stajyerlar instituti qaytmoqda. Bu, albatta, özining ijobiy ta'sirini körsatmay qolmaydi. Hozirda FA kadrlarni (eng kamida magistrlik diplomiga ega) mamlakatimizning turli oliy ta'lim muassasalaridan oladi. Fan va ta'lim integratsiyasi böyiça ma'lum işlar amalga oşirildi va sönggi 2-3 yilda kadrlar oqimi nisbatan yaxşilandi. Men bu boradagi işlarni yanada takomillaştirib, FA qoşida universitet taşkil etişni taklif qilmoqçiman. Bu taklif quyidagi asoslarga ega:
Özbekiston dastlab Markaziy Osiyoda, keyinçalik Osiyo qit'asida «ta'lim markaz»laridan biri bölişga da'vogarlik qilmoqda. Buning uçun xalqaro reytinglarga kirgan universitetlarimiz bölişi kerak. Hozirda hamkorlikda oçilayotgan va özimizda katta salohiyatga ega deb öylayotganimiz universitetlarni xalqaro reytinglarga kiritiş oson keçmaydi. Yangi taşkil etiladigan universitet esa xalqaro standartlar asosida faoliyatini boşlasa, tez muddatda reytingi ortib boradi. Ustiga ustak FA negizida, uning laboratoriyalari, noyob obektlaridan unumli foydalaniş yangi taşkil etiladigan universitet jozibadorligini oşiradi. Misol uçun, Parkentdagi quyoş kollektorining analogi Fransiyada bor. Xalqaro talaba bu yönalişda bilim olmoqçi bölsa, Fransiyadan köra Özbekiston unga köp tomonlama qulay böladi. Biz ta'lim sifatini xalqaro miqyosga monand qilsak böldi.
Özbekiston FAning Uluğbek posyolkasida qurilişi möljallanayotgan kampusi yangi universitet uçun juda mos keladi. Zamonaviy universitetlardek, şahardan çetda, töla avtonomlaşgan kampus böladi.
FA ilmiy-tadqiqot institutlari negizida mos fakultetlar oçilib ilmiy xodimlarni pedagogik va ilmiy tadqiqot jarayonlariga jalb etiş mumkin. Xalqaro hamkorlikni kuçaytirişda ham universitet alohida ahamiyat kasb etadi.
Universitetda oçiladigan magistratura yoşlarni ham fundamental bilimga, ham amaliy könikmaga ega bölgan, ilmiy natijalarni bevosita işlab çiqarişga tatbiq etişda muhim rol öynaydigan mutaxassislar yetiştirişga yönaltirilgan böladi. Misol uçun, texnika universitetini bitirgan talaba ÖzMU matematika fakultetini bitirgan talaba bilan birgalikda tahsil olişi mumkin. Öqiladigan kurslar amaliy könikmaga ega bölgan talabaga fundamental bilimlarni berişga qaratilsa, ÖzMUni bitirgan talabaga esa amaliy könikma va tajribani beriş ustivor bölişiga e'tibor beriladi.
— Çet ellik kuçli saviyali öqituvçilarni jalb qiliş xalqaro reytinglarga kiriş omili bölib xizmat qiladimi?
— Bunda, avvalo, asosiy iş joyidan sabbatical leave (pul tölanadigan yillik ta'til)oliş imkoniyati bor professorlarni işga jalb qilişni öylaş kerak. Imkoniyatimiz baribir çet el universitetlaridek katta maoşni kötarmaydi. Yana bir kamçiqimroq variant bu çet el universitetlarida işlab nafaqaga çiqqan tajribali professorlarni jalb qiliş. Ideal variantda esa xalqaro standartdagi maoş taklif qilib oçiq konkurs asosida kadrlarni tanlab olişdir.
Kezi kelganda aytib ötib ketmoqçimanki, hozirda OTMlarimizdan talabalar uçun çet ellik professorlar dars ötişini ta'minlaş borasida amaliy qadamlarni talab qilişmoqda. Aksariyat hollarda bu vazifa xöjakörsinga bajarilyapti, tizimli mexanizm işlab çiqilmadi. Bunga asosiy sabab yana moliyaviy yetişmovçilik bölib turibdi. OTMlarning milliy reytingini işlab çiqişda ingliz tilida ötilgan kurslarga ham e'tibor qaratişibdi. OTMlarimizning bu kategoriyadagi körsatkiçlari umuman yaxşi emas. Bu borada kiçik bir taklifni örtaga taşlamoqçi edim. Mamlakatimizda fanning barça yönalişlarida ham ingliz tilida bemalol dars ötuvçi mahalliy kadrlarimiz topiladi. Vazirlik bir işçi guruh tuzib, suhbat asosida ana şunday kadrlar röyxati şakllantirilsa, OTMlar bilan bu kadrlar örtasidagi munosabatlar koordinatsiya qilinsa maqsadga muvofiq bölardi. OTMlarda ma'lum bir fanlar saralangan guruhlarga sikl asosida darslar taşkil qilinsa ana öşa mahalliy kadrlardan foydalaniş yaxşi samara beradi deb öylayman. Mahalliy kadrlarimiz dars ötiş mobaynida OTM öqituvçilari uçun tajriba, sohaga oid terminlar luğati, ma'ruzalar, adabiyotlar qoldiradi. Şunday taşkil qilingan kurslarning bir neçtasidan keyin öşa OTM öqituvçilarining içidan ham xuddi şunday maşğulot olib boradiganlar çiqişiga işonçim komil.
— Hozirda ilm-fanni tijoratlaştiriş böyiça işlar ketyapti. Matematika institutini işlab çiqarişga, sanoatga köproq boğlaş uçun nimalar qilinişi kerak?
— Yaqinda imzolangan prezident farmonida Matematika institutining yaqin va uzoq kelajakdagi faoliyati qanday yönalişda ketişi belgilab berilgan. Siz nazarda tutgan ilmiy natijalarni tijoratlaştiriş masalasi ham dolzarb, albatta. Lekin bu tez muddatda böladigan iş emas. Avvalo, aynan amaliyot bilan boğlangan masalalarning özimiz uçun moslarini aniqlab oliş kerak böladi. Buni amalga oşiriş uçun innovatsiya vazirligi «motivatsion grantlar» ajratsa maqsadga muvofiq bölardi. Aytaylik, Matematika instituti va noorganik ximiya instituti xodimlari birgalikda aynan amaliyotga taalluqli bölgan ximiyaviy jarayonlarning matematik modellari ustida işlab, kerakli ma'lumotlarni yiğib, olingan grantning hisoboti sifatida bir neça yilga möljallangan, konkret amaliy maqsadga yönaltirilgan ilmiy loyihani taqdim qilişi belgilansa, bevosita amaliy masalalar bilan şuğullaniş, pirovardida, olingan ilmiy natijalar tijoratlaşuviga erişişga bir qadam taşlangan bölardi.
Sir emaski, Matematika instituti ilmiy xodimlari asosan fundamental tadqiqotlar ustida işlaşgan, birdaniga amaliy xarakterdagi işlarga ötib ketiş ham oson bölmaydi. Bu jarayon samarali keçişi yoş olimlarga bevosita boğliq. Bu yölda yana bir xalal beradigan faktor bu hozir amalda bölib turgan ilmiy daraja beriş tizimidir. Ma'lumki, bizda hozir 2ta ilmiy daraja – falsafa doktori (PhD) va fan doktori (DSc) beriladi. Ikkinçi darajaning mavjudligi va bu darajani oliş uçun qöyilgan talablar tadqiqotçilarni yangi yönalişlarni örganişga, bevosita amaliy xarakterga ega bölgan, lekin matematik tomondan yangi yönaliş, yangi natijalarga olib kelmaydigan yönalişlardan imkon qadar qoçişiga sabab bölişi mumkin. PhD darajasiga ega tadqiqotçilar keyingi ilmiy darajani öylab emas, balki yangi tadqiqot yönalişlari, konkret modellar ustida işlaşga ötişi muhim.
— Özingizning ilmiy faoliyatingiz va tadqiqot işingiz haqida töxtalsangiz?
— Mening ilmiy tadqiqotlarim köproq nazariy xarakterga ega bölib, Özbekiston uçun nisbatan yangi bölgan kasr tartibli differensial tenglamalar uçun çegaraviy masalalarni tadqiq etişga bağişlangan. Bu yönaliş bilan mamlakatimizda 90-yillardan boşlab şuğullana boşlaşgan bölsa, hozirga kelib ham bu sohada tadqiqotlar olib borayotganlar köpçilikni taşkil qilmaydi. Qaralayotgan sohada tipini özgartiruvçi xususiy hosilali differensial tenglamalar aralaş tipdagi differensial tenglamalar deyilib, men örganayotganlari diffuziya va tölqin hodisalarini ifodalovçi parabolik-giperbolik tipdagi aralaş tenglamalardir. Bunday tenglamalar uçun turli sinfdagi töğri va teskari masalalarning bir qiymatli yeçilişiga oid izlanişlar olib boraman. Umuman olganda, olingan ilmiy natijalar yer osti suvlari harakatlarini ifodalovçi matematik modellarda, turli anomal diffuzion jarayonlarda qöllanişi mumkin.
Ma'lumki, aksariyat hollarda tabiiy jarayonning matematik modeli çiziqsiz differensial tenglamalardan iborat böladi. Keçayotgan jarayonlarni kerakliça ideallaştiriş natijasida (misol uçun tor tebranişlarini örganişda torni bir jinsli deb hisoblaş) modellarda çiziqli differensial tenglamalarni ham oliş mumkin va bu tenglamalarni sifat jihatidan tölaroq örganiş imkoni bor. Olingan ilmiy natijalar, qurilgan nazariyalar çiziqsiz hollari uçun ham ma'lum xulosalar qilişga imkon yaratadi.
Aralaş tipdagi tenglamalar uçun örganiladigan çegaraviy masalalarning bir qiymatli yeçilişida ulaş şartlari ham muhim rol öynaydi. Men örganayotgan masalalarda integral körinişdagi, umumiyroq xarakterga ega ulaş şartlaridan foydalanilgan. Bundan taşqari, qaralayotgan soha çegaralarida beriladigan izlanayotgan funksiya qiymatlari turli körinişdagi nolokal şartlar ham tadqiqot olib borişda maxsus algoritmlarni qöllaşni taqozo qiladi. Turli tipdagi kasr tartibli integro-differensial operatorlarning qöllanişi quriladigan yeçimlar turli maxsus funksiyalar orqali ifoda qilinişini taqozo qilsa, bu funksiyalarning yangi xossalarini örganiş orqali yeçimning xususiyatlarini tadqiq qiliş imkoniyati paydo böladi.
— Ilmiy daraja beriş tizimi yaqin ön yil içida ikki marta özgardi. Lekin muammolar bu bilan ham hal bölganga öxşamayapti. Bunga ta'sir qilayotgan omillar nimalar deb bilasiz?
— 2012 yildan 2017 yilgaça şoşma-şoşarlik bilan kiritilgan, göyoki rivojlangan davlatlardagidek bittalik ilmiy darajaga ötildi. Afsuski, öylab topilgan bu gibrid bittalik ilmiy daraja tizimi ilmiy sohaga kadrlar ma'nosida katta zarba berdi. Köplab yoşlar bu qöl yetmas ilmiy darajani oliş uçun 5 yillik umrlarini behuda sarflaşdi. 2017 yilning oxirlaridan boşlab yana eski ikkitalik ilmiy daraja beriş tizimiga qaytdik. Ilmiy darajalar nomi yangi, lekin mazmuni eski. Mos ravişda qöyiladigan talablar ham şunga yaraşa. Fan doktori darajasi dunyoning kam sonli mamlakatlaridagina saqlanib qolingan tizim. Ilmiy tadqiqotlarni olib boruvçilarning manyovrini qiyinlaştiradi, yangi yönalişlarni örganişga (vaqt yöqotişdan qörqiladi) motivatsiya bermaydi, xalqaro ilmiy hamkorlikni rivojlantirişga ham yönalişlar nomutanosibligi jihatidan xalaqit qilişi mumkin. Eng asosiysi — bu ilmiy darajaga ega mutaxassis çet elda PhD ilmiy darajasi bilan ekvivalent sifatida qabul qilinadi, vaholanki, unda öşa PhD ilmiy darajasi ham böladi. Ilm-fan borasida ham jahonga yuz burar ekanmiz, tizimimizni ham uyğunlaştirganimiz yaxşi emasmi?
— Tadqiqotçilar uçun OAK tizimi özini qançalik oqlaydi?
— Rivojlangan davlatlarda OAK tizimi yöq. Ilmiy darajalarni bevosita universitetlarning özi beradi. Universitetning reytingiga qarab uning ilmiy darajasining obrösi ham şunga yaraşa böladi. Biz ham şunday tizimga ötamizmi? Menimça, ötsak kerak. Lekin OTMlarimizning hozirgi holatida emas! Buning uçun bizga ma'lum bir yillar OAK kerak böladi. Markazlaşgan tarzda, umumiy talablar asosida ilmiy daraja beriş tizimini uşlab turmasak Özbekiston ilmiy darajasining dunyoda obrösini tuşirib qöyişimiz mumkin.
OAK ilmiy daraja beruvçi ilmiy kengaşlar işini koordinatsiya qilişi kerak, albatta, lekin hozirgidek himoya jarayoniga yetarli asossiz aralaşuvlar orqali emas. OAKning işi ilmiy daraja oliş uçun talabgorning işi ilmiy kengaşda himoya jarayoni tugagaç boşlangani ma'qul. Hozirgidek plagiatga tekşirişning texnik ekspertizasi, avtoreferat çiqarişga ruxsat beriş, himoya haqidagi e'lon kabi aralaşuvlarni yöqotiş maqsadga muvofiq deb hisoblayman. Hozirgi axborot kommunikatsion vositalar rivojlangan davrda avtoreferat çop etiş kabi keraksiz talablar olib taşlaniş vaqti yetdi, menimça. OAKning asosiy vazifasi dissertatsiya işini xolis ekspertizadan ötkaziş va barça talablarga javob bersa, ilmiy daraja beriş haqida qaror qabul qilişdir. Özbekiston ilmiy darajasining beriş tartibi hamda har bir ilmiy daraja sohibi haqida (OAKga taqdim etgan hujjatlari asosida) kamida uçta tildagi ma'lumotlarni veb-saytiga joylab borişi maqsadga muvofiqdir.
— Özbekistondagi mahalliy ilmiy jurnallarni jahon darajasidagi yuqori reytingga çiqariş uçun qanday vazifalar uddalanişi kerak deb öylaysiz?
— Dunyoda ilmiy jurnallar reytingini tuzib boruvçi ikkita yirik baza bor. Bu Clarivity Analytics’ga qaraşli Web of Sciences hamda Elsevier’ga qaraşli Scopus’dir. Afsuski, Özbekistondagi ilmiy jurnallardan ikkitasigina bu ikki bazaga kirgan, xolos. Ikkala bazaga kiriş uçun ham ma'lum talablar qöyilgan. Men bu jarayonni Özbek Matematika jurnali (ÖzMJ) misolida tasvirlab bersam degandim. Bu jurnal 1957 yildan beri çop etib kelinayotgan ilmiy jurnaldir. Biz, avvalo, işni jurnalning imkon qadar köp sonlarini jurnal saytiga oçiq holda qöyişdan boşladik. Jurnal muharrirlarini ham xalqaro miqyosda qilişga e'tibor qaratdik. Çop etiladigan maqolalar faqat ingliz tilida bölişi talabini qöydik. ÖzMJda 2018 yildan buyon ilmiy maqolalar faqat ingliz tilida çop etilyapti. Har bir maqola uçun alohida DOI berişni yölga qöydik. Buning uçun homiylik mablağlarini jalb qilib CrossRef bilan şartnoma tuzdik. Yiliga 100taça ilmiy maqola çop etiladigan jurnal uçun 450 AQŞ dollari kerak böladi. Turli ilmiy bazalarda jurnaldagi maqolalar kiritilişi uçun şartnomalar tuzdik. Misol uçun, EBSCO bilan şartnoma bizga tekinga tuşdi. SCOPUS’ga kiriş uçun ilmiy jurnallarga qöyiladigan talablarga javob beradigan darajaga yetgandan söng onlayn tarzda bazaga kiriş uçun ariza topşirdik. Yakuniy javob 6 oydan 1,5 yilgaça bölgan muddatda berilarkan. Bu muddat içida mas'ullar jurnal faoliyatini nazorat qilib borsa kerak. Hali javobni olganimiz yöq. Umid qilamizki, Özbek Matematika jurnali bu bazaga kirişga muvaffaq böladi.
Mamlakatimizdagi eng muvaffaqiyatli ilmiy jurnal sifatida «Geliotexnika» jurnalini aytib ötsak böladi. Bu jurnal ingliz tiliga Allerton Press kompaniyasi tomonidan tarjima qilinadi va şu sababdan maqola mualliflariga gonorar ham tölanadi. Bu hozirgi zamonda kamyob holatlardan biri.
