Bloger Şahnoza Soatova «Saylov: bizning fikrimiz kimga qiziq?» sarlavhali maqolasida saylovoldi tarğiboti vaqtida jamiyatda jamoatçilik fikriga e'tibor qay ahvoldaligi yuzasidan mulohazalarini bayon etdi.
Bugun saylov ötkazilsa, qaysi partiya ğolib bölar edi? U yoki bu partiyaning reytingi qanday (bormi özi)? Bu reytingga nima ta'sir qiladi? Partiyalar özlari va raqiblari haqida jamoatçilik fikrini biladilarmi? Umuman, ular saylovoldi kampaniyasini nimaga asoslanib va kim uçun olib boradilar?
Bu savollarning bari demokratiyaning muhim instrumentlaridan bölgan jamoatçilik fikri va uni örganiş masalasiga borib taqaladi.
Jamoatçilik fikrini örganiş nima uçun kerak?
Maşhur sotsiolog Jorj Gallap jamoatçilik fikrini örganiş «demokratiyani haqqoniy va işonarli» qiladi, ya'ni asoslaydi degan edi. Şuningdek, u jamiyatning kayfiyati va qarorlariga bevosita ta'sir körsatadigan vositadir.
Esingizda bölsa, «Insider.uz« kanalining boş vazirlikka nomzodlardan qaysi biri yaxşi degan mazmundagi sörovnomasi ança şov-şuvga sabab bölgan edi.
Şundan söng Adliya vazirligi maxsus bayonot bilan çiqib, boş vazirni tayinlaş protseduralarini ham eslatdi va bunday noprofessional sörovnomalar ötkazmaslikka çaqirdi.
Bundan taşqari, maşhur blogerlarning kanallarida saylovga doir bir neçta sörovnomalarga közim tuşdi. Özim ham «Saylovda qatnaşasizmi?» deb öquvçilarimdan söradim. Albatta, bunday virtual sörovnomalarda köp odam iştirok etadi (masalan, «Insider.uz»ning sörovnomasini 143 ming odam körgan, 33 mingdan ortiq odam ovoz bergan).
Biroq telegramda sörovnomalar bilan qilinadigan spekulyatsiyalar köpligi uçun, ularning natijalarini jamoatçilik fikrining közgusi deb işonib bölmaydi.
Köçaga mikrofon kötarib çiqib yarim soatda 20 nafar ötkinçidan söraladigan savollar esa umuman muhokamamiz mavzusi böla olmaydi.
Mavzuga oid
Noprofessional sörovnomalar odamlarni çalğitadi, notöğri fikr paydo qiladi va restruktiv xarakterga ega böladi. Bu rost.
Ammo Özbekistonda professional sörovnomalar ötkaziladimi?
Kunora blogerlarning «telegram poll» taşkil qilişidan (hatto şu orqali muştariy köpaytirişga ruju qöyganidan) körinib turibdiki, jamoatçilikning özi özining fikrini bilişga iştiyoqmand. Şunday vaziyatda nega jamoatçilik fikrini örganiş juda sust va xira olib borilyapti?
Hatto butun boşli Saylov kodeksida ham saylovoldi jarayonlarida jamoatçilik fikrini örganiş masalasi tilga olinmagan ekan. Savol: nega bu soha e'tiborsiz qolib ketyapti?
Demokratik davlatlarda hukumat jamoatçilik fikri bilan hisoblaşadi, uni örganib, birinçidan, öz xatti-harakatlarini tahrirlaydi, ikkinçidan, jamoatçilik fikriga ta'sir ötkazişga harakat qiladi.
Jamoatçilik fikrini muntazam örganib boriş hokimiyatning öz xalqi fikrini e'tiborga olişi, hurmat qilişi va u bilan hisoblaşişi belgisidir.
Har qanday jamiyat, agar u yakkahokimlik emas, xalq hokimiyati asosida mavjud bölsa yoki mavjud bölişni istasa, jamoatçilik fikrini professional va ilmiy asoslangan tarzda muntazam örganib borişi va örganiş natijalarini iloji boriça baland ovozda jar solişi kerak. Demokratiya şaffofligi aslida şu böladi. Saylov oldi jarayonlarida bu juda muhim.
Jamoatçilik fikriga hurmat va e'tibor şumi?
Oldimizda bir katta umumsörov turibdi – saylovlar! Biz unda öz qarorimizni beramiz, bir nimalarni hal qilamiz. Har holda, şunga qaysidir ma'noda işonamiz. Ammo biz şu qarorga qanday keldik? Özimiz ongli ravişda keldikmi? Umuman, qaror berdikmi yo bermadikmi?
Uşbu muhim savollarga javobni jamoatçilik fikrini örganiş orqali bilişimiz mumkin edi.
Afsuski, mana saylovlarga bir neça kun qolgada ham, qölimizda u yoki bu bloger tomonidan telegram kanallarida ötkazilgan, ilmiy asoslanmagan, xulosalanmagan «haşaki sörovnoma» natijalari bor, xolos.
E, uzr, unday emas ekan.
«Ijtimoiy fikr» jamoatçilik fikrini örganiş markazi 6 bosqiçli saylovoldi sörovnomasi ötkazibdi.
Sentyabrdan dekabrgaça bölgan muddatda 864 odam (!) iştirokida telefon orqali (!!) ötkazilgan uşbu sörovnoma haqida siz bilarmidingiz? Men bilmasdim, masalan.
Şu maqolani yoziş uçun izlanganimda, sörovnoma natijalari özbek tilida «Ijtimoiy fikr» va XDP saytlarida körindi, xolos (rus tilida köproq, bu ham ayrim xulosalarga yetaklaydi!). Bu ataylab qilinganmi yo bexosdan şunaqa bölib qoldimi?
Aslida, jamoatçilik fikrini töğri örganib, natijalari e'lon qilib borilsa, bu saylov tarğiboti uçun juda yaxşi iş bölardi. Asosiysi, odamlar ularning fikri bilan qiziqişayotganini bilişardi, siyosiy jarayonlarga özlarining daxldorligini his etardi, saylovda fuqarolarning faolligi oşardi. Negadir bu iş qilinmadi? Ötkazilgan zaifgina sörovnomalar natijalari ham piar qilinmadi. Nega?
Partiyalarga işonç darajasi qanday?
Mayli, qölimizda bor natijalar orqali xulosa qilişga urinib köramiz. Öşa «Ijtimoiy fikr»ning piar qilinmagan sörovnomasida nima haqida gap boradi va u qanday xulosalarga yetaklaydi?
E'tirof etiş kerak, «Ijtimoiy fikr» sörovnomasiga saylov oldidan ötkazilgan nisbatan işonçli (ilmiy asoslanganligi, tajribali mutaxassislar tomonidan ötkazilganligi tufayli) manba sifatida qaraş mumkin. Natijalar juda qiziq xulosalarga olib bormoqda.
Sörovnomada respondentlarga 4ta muhim savol berilgan: 1) saylov jarayonini kuzatib boryapsizmi?; 2) saylov haqida qaysi axborot manbaidan ma'lumot olasiz?; 3) saylovlarda şaxsan özingiz iştirok etasizmi?; 4) agar saylov ertaga bölsa, qaysi siyosiy partiyaga ovoz berasiz?
Şu savollar ma'lum vaqt oraliğida takror-takror, jami 6 marta, respondentlarga berib borilgan. Saylovlarga bir neça kun qolgani uçun meni asosan 3 va 4-savollar qiziqtirdi.
Saylovlarda iştirok etiş masalasida sönggi uç bosqiç natijalarini körsak, odamlarning fikri progressiv, ya'ni ösib borgan. Boşida «iştirok etmayman» deganlar köp bölsa, oxirgi bosqiçga kelib «iştirok etaman» deganlar soni ortgan.
Partiyalar reytingida esa sezilarli özgariş yöq, birinçi örinda doim XDP, ikkinçi örinda ÖzLiDep va hokazo. Ammo oxirgi bosqiçga qarab hamma partiyalarning reytingi tuşib, «hali hal qilmadim» degan javob varianti körsatkiçi ortib borgan.
Partiyalarning debatlardagi va turli çiqişlardagi qovun tuşirişlari bunga sababmi yo boşqa narsami, bilmadim. Ammo natijalardan körinib turibdiki, partiyalarimiz siyosat öyinini öynaşni bilişmaydi, siyosatçilik qila olişmaydi, oğizlarini oçişlari bilan, obrösi tuşib boryapti.
Bu bizdagi siyosiy jarayonlarning endigina tetapoya bölayotgan holati. Mana, jamoatçilik fikrini örganiş nima uçun kerak.
Saylovda qatnaşiş nima uçun muhim?
Şu örinda «saylovga qatnaşasizmi» degan savolga öz javobimni berib ötsam. Men propiskam böyiça şaharning bir çekkasida, real yaşaş joyim boşqa çekkada bölsa ham, saylovga boraman. Çunki hozir eng yomoni va bizdan ayrimlar eng köp kutayotgani ham şu – befarqligimiz.
Internetda böş qolgan saylov byulletenlarini saylov uçastkasidagilar dastalab qutilarga taşlab qöyişayotgani, natijalarni soxtalaştirişda aynan saylovga kelmaganlarning ovozlaridan foydalanayotganliklarini körgan bölsangiz kerak (albatta, boşqa davlatlarda). Saylovga şaxsan qatnaşiş bizning demokratiyaga qöşgan hissamiz böladi, çunki bu saylovda ayrimlar amalga oşirmoqçi bölgan kulrang sxemalarni buziş deganidir.
Saylovga boringlar, özingizga ma'qul, işongan odamlarga ovoz beringlar, çunki aynan şular ertaga narxlar oşişiş, budjet tasdiqlanişi, kasalxona yo maktab qurilişi yoki lobbistlarga imtiyoz berilişi haqidagi qonunlarga ovoz beradi. Siz bilan bizning ixtiyorimiz yo ixtiyorsizligimizni şu deputatlar ifodalaydi. Siz davlatga emas, davlat sizga xizmat qilişini istasangiz, siyosatga befarq bölmang.
Saylov kodeksiga köra, saylovga 1 kun qolganda jamoatçilik fikrini örganiş natijalarini e'lon qiliş mumkin emas. Demak, uşbu maqola bu masaladagi birinçi va balki oxirgi obzorlardan biri bölar. Lekin bunday tadqiqotlar va xulosalar köp bölişi kerak. Çunki jamoatçilik fikriga quloq tutilmas ekan, ğaflatda qolamiz. Ğaflat – eng yomon duşman.
