«Aqlli hisoblagiçlar» energiya sarfini köp hisoblaydimi? Mutaxassis bilan suhbat
|21:42 / 11.02.202061 8359 min
Bugungi suhbatdoşimiz Davrbek Imomovning lavozimi rasman quyidagiça ataladi – «Hududiy elektr tarmoqlari» aksionerlik jamiyati qoşidagi elektr energiyasini hisobga oliş va nazorat qilişni avtomatlaştiriş tizimini joriy qiliş hamda muvofiqlaştiriş direksiyasi direktori.
Mehmonimiz bilan «aqlli hisoblagiçlar» nega «köp hisoblaşi», tabaqalaştirilgan tizim qaçon işga tuşişi, umuman, yangi tizim yölga qöyilsa, elektr ta'minotiga qanday ta'sir qilişi haqida suhbatlaşdik.
– Davrbek, ASKUE, «aqlli hisoblagiçlar», avtomatlaştirilgan tizim özi nima?
– Avtomatlaştirilgan tizim bu inson omili ta'sirisiz hisoblagiç körsatkiçlarini qayd qiliş, qarzdorlik mavjud bölganda tarmoqdan ajratiş, qarzdorlik bartaraf etilgandan keyin tarmoqqa qayta ulaşning avtomatlaştirilgan mexanizmi hisoblanadi.
Bundan taşqari bu diagnostika vazifasini ham bajaradi. Xalq tili bilan aytganda «tizim şifokori» hisoblanadi, ya'ni «kasallik» qaysi hududlardaligini, qayerda yöqotişlar köp, qaysi hududda tarmoqni rekonstruksiya qiliş kerakligini aniqlaş mumkin.
Dunyoda şu tizimga yuz foiz ötgan yagona davlat Italiya hisoblanadi. Boşqa davlatlarda qisman joriy qilingan, hattoki ayrim rivojlangan davlatlarda hali-hanuzgaça induksion mexanik hisoblagiçlardan foydalanib kelinmoqda.
Avtomatlaştirilgan tizim juda köp afzalliklarga ega şu bugungaça nazoratçilar fuqarolarni har-xil xizmat vazifalari bilan bezovta qilgan bölsa, bu tizimda heç kim fuqaroni bezovta qilmaydi. Turli tamagirlik holatlari kamayadi, debitor qarzdorlik ösişiga yöl qöyilmaydi, undirilgan mablağlar tizimni rivojlantirişga tarmoqlar sifatini yaxşilaşga sarflanadi, tarmoqda tijorat yöqotişlarni aniqlaşga hamda kamaytirişga xizmat qiladi.
2020 yilda 4,5 mln dona hisoblagiç örnatilişi rejalaştirilgan bölib, bu jarayonga 3000dan ortiq mutaxassislar jalb qiliş kerak böladi.
– Köpçilikni bir savol qiynaydi: yangi örnatilayotgan hisoblagiçlar köp hisoblaydimi? Hatto «çiroq öçgan» paytlarida ham hisoblagiç işlayverayotgani aytiladi.
– Yangi, zamonaviy hisoblagiçlar işlab çiqarilayotgan zavodlarda har bir hisoblagiç inson omili ta'sirisiz alohida, bir neçta bosqiçli köriklardan ötkaziladi. Ya'ni davlat metrologik körsatkiçlari talabiga javob bermasa, yaroqsiz deb topiladi va foydalanişga çiqarilmaydi.
Mavzuga oid
Bu hisoblagiçlar köp hisoblamaydi, balki avvalgi hisoblagiçlar kam hisoblagani uçun va bu hisoblagiçlar aniqlik sinfi yuqori bölganligi uçun fuqarolarimiz nazarida şunday tuşunça paydo bölgan. Elektr ta'minoti bölmaganda ham tizim bilan aloqa mavjudligini bildiruvçi çiroği öçib yonişi va xotira batareykasi borligi sababli raqamlarni körsatib turişi tufayli işlayveradi, degan fikr tuğilgan. Aslida unday emas.
Davrbek Imomov
– Avtomatlaştirilgan tizim qay tartibda işlaydi?
– Tizimda hisoblagiç, transformatorga örnatilgan konsentrator (uni tizim yuragi deyiş mumkin), BILING dasturi hamda «Elektrhisob» dasturi özaro ma'lumotlar almaşgan holda iş yuritadi.
Ya'ni hisoblagiçdan ma'lumotlarni konsentrator olib jamlab boradi va ASKUE dasturiga jönatadi, ASKUE dasturi ma'lumotni BILING («Elektrhisob») dasturiga jönatadi, dastur esa qarzdorlikni hisoblab tarmoqdan ajratiş yoki qayta ulaş uçun uşbu jarayonning teskari uslubida iş bajaradi.
Avtomatlaştirilgan tizimni uyali aloqa operatoriga öxşatişadi, ya'ni qarz bölsangiz öçadi, tölasang darhol yonadi. Lekin energetika sohasida tizim boşqaçaroq – bir neçta omillarga boğliq. Ya'ni uyali aloqa operatori aloqa sifatiga, tarmoqning eskirganligiga qarab avtomatlaştirilgan tizim yaxşi yoki yomon işlaşi mumkin.
– Iste'molçi hisoblagiçni almaştirişga majburmi, almaştirişni xohlamasa qanday çora köriladi?
– Vazirlar Mahkamasining 22-sonli qaroriga muvofiq, hisoblagiçni almaştiriş majburiy hisoblanadi. Kimdir xohlamasa, tarmoqdan uziladi.
– Vazirlar Mahkamasining 22-sonli qaroriga muvofiq hisoblagiçni almaştiriş majburiy hisoblanadi. Kimdir xohlamasa, tarmoqdan uziladi. Bilasizmi, davlat tomonidan tekinga almaştirilayotgan bir paytda aksariyat noqonuniy foydalanayotgan, uyiga nazoratçilarni kiritmaydigan, öz vaqtida qarzini tölamaydigan iste'molçilar ana şunday qarşiliklar qilişi köp kuzatiladi. Oddiy fuqarolarimiz, öqituvçi, şifokor, pensionerlar esa heç qanday qarşilik körsatmaydi.
– Hisoblagiç almaştiriş bepulmi? Har neça yilda bu hisoblagiçlar davriy qiyoslovdan ötqaziladi?
– Hisoblagiç, almaştiriş xizmat haqi, tamğalaş, xujjatlarni rasmiylaştiriş tekin, lekin hisoblagiçgaça bölgan yaroqsiz simni yangi sim olib beriş va yangisiga almaştiriş, yaroqsiz avtomat/rubilnikni sotib oliş va almaştiriş va boşqa qöşimça elektr iş xizmatlari bundan mustasno.
Örnatilayotgan hisoblagiçlar har 10 yilda bir marotaba davriy qiyoslovdan HETK tomonidan ötkaziladi, qolgan hisoblagiçlar esa har 8 yilda bir marotaba.
Şu örinda aytmoqçimanki,elektr energetika sohasida qiyoslov öz vaqtida ötqazilmagani uçun heç qanday jarima yöq, iste'molçilarga heç qanday ta'sir çoralar körilmaydi, balki hisoblagiçlarni öz vaqtida qiyoslovdan ötqaziş HETK majburiyatiga kiradi. Şuning uçun fuqarolar umuman bezovta bölmasa böladi. Köpçilik tabiiy gaz va içimlik suvi yoki issiqlik ta'minotida qiyoslov muddati ötgani uçun ortiqça tölovlar mavjudligi uçun elektr energiyada ham jarima bor, deb öylaşadi, aslida unday emas.
– Nima deb öylaysiz, avtomatlaştirilgan tizimga töliq ötilişi elektr energiyasi ta'minotidagi uzilişlarni bartaraf eta oladimi?
– Dastlabki bosqiçda bartaraf eta olmaydi. Sababi, işlab çiqariş va avtomatlaştirilgan tizim örtasida yetkazib beriş ham bor. Afsuski, köp uskunalarimiz eskirgan. Ularni töla almaştirib çiqiş ma'lum vaqt talab qiladi.
– Ma'lum muddat oldin «aqlli hisoblagiçlar» sutkaning turli vaqtlarida turliça tarif böyiça hisoblaşi e'lon qilingandi. Bu tizim yölga qöyildimi?
– Tabaqalaştirilgan tizim deb ataluvçi bu tizim e'lon qilingandi, ammo hali yölga qöyilmadi. Yangi hisoblagiçlarimizda sutkaning tört vaqtida turli tariflar qöllaş imkoniyati bor. Tizimni işga tuşiriş uçun hali qilinadigan işlar bor. Lekin ayrim yuridik şaxslarga – 750kVA dan yuqori quvvatli yuridik iste'molçilarga nisbatan bunday hisoblaş amal qilmoqda.
– 7 mln.ta hisoblagiç bu juda katta raqam. Uning xaridi qay darajada şaffof? Bu hisoblagiçlarning işlab çiqaruvçilari qaysi taşkilotlar?
– Albatta, bu hisoblagiçlar asosan özimizda, «Toşelektroapparat» korxonasi hamda «Elektronhisoblagiç» qöşma korxonasi tomonidan işlab çiqariladi. Bu yurtimizda iş örinlari, soliqlar demakdir. Şuningdek, qisman Janubiy Koreyadan keltirilganlari ham bor. Ammo körinişi farqlansa-da, hammasining iş prinsipi bir xil.
Har bir viloyat uçun ma'lum bir turga mansub hisoblagiçlar tanlab olindi. Misol uçun Toşkent şahrida «Elektronhisoblagiç» qöşma korxonasi tomonidan işlab çiqilgan «YeX18,YeX518» rusumli hisoblagiçlar örnatilmoqda.
Kelajakda tizimda har xil muammolar kuzatilmasligi uçun, hisoblagiçlar tekin örnatilayotganligi uçun qaysi hududga qanday hisoblagiç örnatilişini hududlardagi HETKlar belgilab beradi. Iste'molçi manfaatini öylab şunday yöl tutilmoqda.
– Ma'lumki, elektr energiyasi uçun tölovlar Majburiy ijro byurosi tomonidan undirilgan. Avtomatlaştirilgan tizimda undiruvga hojat yöq, hamma oldindan tölaşga majbur. Bu holatda MIBning vakolati nima böladi?
– Albatta, bu borada hukumatning maxsus qarori çiqsa kerak. Lekin aniq aytiş mumkinki, elektr energiyasi tölov tizimida ba'zida uçrab turadigan tuşunmovçiliklarga barham beriladi.
– Avtomatlaştirilgan tizimga ulangan iste'molçilarning şaxsiy kabinetida boşqa körsatiç, joyida boşqa körsatkiç kuzatilişiga qanday izoh berasiz?
– Fuqarolar tomonidan «nega uyimda körsatkiç 100, dasturda esa 120?» deganga öxşaş holatlar böyiça köplab murojaatlar kuzatiladi. Vazirlar Mahkamasining 22-sonli qarorining 108-bandiga muvofiq, oldingi davr uçun amaldagi elektr energiyasi iste'molining hajmi (dasturda eng oxirgi 2ta körsatkiçlardan hosil bölgan örtaça kunlik sarf) böyiça hisob-kitob olib boriladi, ya'ni iste'molçilar şaxsiy kabinetga e'tibor berib nazar taşlansa, «taxminiy körsatkiç» deb körsatiladi.
Uşbu taxminiy körsatkiçdan hosil bölgan qarzdorlik böyiça iste'molçi tarmoqdan ajratilmaydi, balki haqiqiy körsatkiç olinib qarzdorlik hosil bölgandagina tarmoqdan ajratiladi.
Şu sababli fuqarolardan uşbu holatga jiddiy e'tibor qaratmasliklarini, balki bu taxminiy iste'mol energetika korxonasida ayrim hisobotlar uçun qöllanilişda foydalanişimizni bildiraman.
