Xitoylik ikki jurnalist Uxandagi haqiqiy holatni körsatib berişdi. Ular hozir qayerdaligi noma’lum

Çen Tsyuşi haqida nimalar ma’lum?

Muqaddam taniqli advokat va huquq faoli bölgan Çen koronavirus epidemiyasi boşlangaç videojurnalistga aylandi. Uni inson huquqlari sohasida yaxşi bilişardi. U ötgan yil mobaynida Hongkongdagi voqealarni yoritib borişi orqali katta maşhurlikka erişgan.

Köp ötmay Xitoy hukumati ta’qib qila boşlagan va uning oğzini yopgan. U Hongkongdan qaytgaç 700 mingdan ortiq öquvçilari bölgan akkauntlari öçirib yuborilgan.

Lekin u uzoq vaqt jim yurmaydi - ötgan yilning oktyabrida u YouTube-akkaunt oçadi, ayni vaqtda kanal obunaçilari soni 400 mingdan ortiq. Unda şuningdek, 265 mingdan ortiq öquvçiga ega tvitter sahifasi ham bor.

Yanvar oyi oxirida u Uxanga borib, vaziyat qay darajada yomonlaşganini tasvirga olişga qaror qiladi.

«Men öz kameralarim orqali bu yerda aslida nimalar bölayotgani haqida gapirib boraman. Va’da qilaman, asl holatni… yaşirmayman», - degandi u YouTube orqali ilk çiqişida.

U Uxandagi şifoxonaga taşrif buyurgan, şaroitlarni örgangan va bemorlar bilan gaplaşgan. U 30 yanvar kuni e’lon qilgan videosida köplab bemorlar şifoxona yölagida yotişgani körsatilgan. Videoda yaqindagina vafot etgan erkakni quçoqlab olgan va kimgadir qönğiroq qilişga urinayotgan ayol tasvirlangan kadrlar ham bor.

Çen tavakkalga qöl urayotganini avvaldan bilgan. Fevralda u Bi-bi-si muxbiri Jon Sadvortga bu faoliyatini yana qança vaqt davom ettira olişini bilmasligini aytgandi.

«Senzura juda qat’iy, mening kontentimni ulaşayotgan boşqa odamlarning akkauntlari yopib qöyilmoqda», - degan u.

7 fevral kuni uning ayni vaqtda dösti tomonidan yuritilayotgan tvitter sahifasida joylaştirilgan videoda onasi öğli ayni vaqtda qayerdaligini bilmasligi aytilgan.

Uning dösti Syuy Syaodun esa Çenni majburiy ravişda karantinga joylaştirişgani haqida xabar bergan.

«Çen Tsyuşi navbatdagi Li Venlyanga [ötgan yilning 30 dekabr kuni virus tarqala boşlagani haqida xabar bergan, hukumat vakillari uni miş-miş tarqatişda ayblagan - Bi-bi-si] aylanmasligi kerak! Xitoy odamlar haqiqatni aytişiga tösqinlik qilmasligi kerak», - deb yozgan Weibo tarmoği foydalanuvçilaridan biri.

«Dunyoda superqahramonlar yöq, şunçaki borini aytadigan oddiy odamlar bor», - deya yozgan boşqasi.

Hukumat nima demoqda?

Xitoy hukumati bu voqealar haqida hozirça izoh bermagan. Amnesty International taşkiloti vakili bölgan Patrik Pun şu vaqtga qadar bu faollar politsiya tomonidan olib ketilgani yoki «majburiy ravişda karantinga joylaştirilgani» böyiça aniq ma’lumot yöqligini aytgan.

U hukumat ularning oilasiga ular bilan uçraşiş imkoniyatini taqdim etişi kerakligini qöşimça qilgan.

«Xitoy hukumati ularning oila a’zolariga xabar qilişi [ular qölga olingani haqida] va ular öz ixtiyori bilan advokat yollaşiga imkoniyat yaratib berişi kerak. Ular qiynoqqa solinişi yoki boşqa yomon munosabatga uçraşi mumkin», - degan Pun Bi-bi-si.

Ular nima uçun ğoyib bölgan?

Ma’lumki, Xitoy hukumati öz faoliyati yuzasidan tanqidlarga keskin munosabatda böladi. Hukumat vaziyat nazoratdan çiqib ketgani haqida tasavvur paydo bölişini ham istamaydi.

Yanvar oyi boşida epidemiya boşlangani töğrisida boşqalarni ogohlantira boşlagan şifokor Li Venlyanga u «yolğon xabarlar tarqatiş»ni bas qilişi kerakligini uqtirişgandi. Yakunda uning özi ham virusni yuqtirib oldi va vafot etdi.

Uning ölimidan keyin Xitoy internet maydonida norozilik tölqini boşlandi. Bunga javoban hukumat doktor Li ölimi böyiça har qanday tanqidiy izohlarni senzura qila boşladi.

«Xitoydagi avtoritar hukumat azaldan favqulodda holatlarda haqiqatni gapirib, hukumatni tanqid qilganlarni ta’qib qilgan va qölga olgan. Masalan, 2003 yilgi SARS virusi epidemiyasi vaqtida, 2008 yilda Vençuandagi zilzila vaqtida, 2011 yilda Vençjoudagi poyezd halokati vaqtida va 2015 yilda Tyanszindagi portlaş vaqtida şunday qilingan», - deyadi Human Righs Watch vakili Yatsyu Vang Bi-bi-si bilan suhbatda.

U Xitoy zudlik bilan «kasallikka qarşi kuraşda şaffoflikka rioya etişi va inson huquqlarini hurmat qilişi, bunga qarşi kuraşmasligi» haqida gapirgan.

Xitoydagi Weibo tarmoğida (Tvitterning muqobili) ayni vaqtda Çen va Fan eslangan bir neçagina izoh qolgan, aftidan, ular ham köp ötmay ğoyib böladi.

«Tarixni özgartirişmoqda. Xuddi heç qanday Çen Tsyuşi bölmagandek», deyiladi şunday izohlardan birida.