Xitoylik ikki jurnalist Uxandagi haqiqiy holatni ko‘rsatib berishdi. Ular hozir qayerdaligi noma’lum

Muqaddam taniqli advokat va huquq faoli bo‘lgan Chen koronavirus epidemiyasi boshlangach videojurnalistga aylandi. Uni inson huquqlari sohasida yaxshi bilishardi. U o‘tgan yil mobaynida Hongkongdagi voqealarni yoritib borishi orqali katta mashhurlikka erishgan.

Ko‘p o‘tmay Xitoy hukumati ta’qib qila boshlagan va uning og‘zini yopgan. U Hongkongdan qaytgach 700 mingdan ortiq o‘quvchilari bo‘lgan akkauntlari o‘chirib yuborilgan.

Lekin u uzoq vaqt jim yurmaydi - o‘tgan yilning oktyabrida u YouTube-akkaunt ochadi, ayni vaqtda kanal obunachilari soni 400 mingdan ortiq. Unda shuningdek, 265 mingdan ortiq o‘quvchiga ega tvitter sahifasi ham bor.

Yanvar oyi oxirida u Uxanga borib, vaziyat qay darajada yomonlashganini tasvirga olishga qaror qiladi.

«Men o‘z kameralarim orqali bu yerda aslida nimalar bo‘layotgani haqida gapirib boraman. Va’da qilaman, asl holatni… yashirmayman», - degandi u YouTube orqali ilk chiqishida.

U Uxandagi shifoxonaga tashrif buyurgan, sharoitlarni o‘rgangan va bemorlar bilan gaplashgan. U 30 yanvar kuni e’lon qilgan videosida ko‘plab bemorlar shifoxona yo‘lagida yotishgani ko‘rsatilgan. Videoda yaqindagina vafot etgan erkakni quchoqlab olgan va kimgadir qo‘ng‘iroq qilishga urinayotgan ayol tasvirlangan kadrlar ham bor.

Chen tavakkalga qo‘l urayotganini avvaldan bilgan. Fevralda u Bi-bi-si muxbiri Jon Sadvortga bu faoliyatini yana qancha vaqt davom ettira olishini bilmasligini aytgandi.

«Senzura juda qat’iy, mening kontentimni ulashayotgan boshqa odamlarning akkauntlari yopib qo‘yilmoqda», - degan u.

7 fevral kuni uning ayni vaqtda do‘sti tomonidan yuritilayotgan tvitter sahifasida joylashtirilgan videoda onasi o‘g‘li ayni vaqtda qayerdaligini bilmasligi aytilgan.

Uning do‘sti Syuy Syaodun esa Chenni majburiy ravishda karantinga joylashtirishgani haqida xabar bergan.

«Chen Tsyushi navbatdagi Li Venlyanga [o‘tgan yilning 30 dekabr kuni virus tarqala boshlagani haqida xabar bergan, hukumat vakillari uni mish-mish tarqatishda ayblagan - Bi-bi-si] aylanmasligi kerak! Xitoy odamlar haqiqatni aytishiga to‘sqinlik qilmasligi kerak», - deb yozgan Weibo tarmog‘i foydalanuvchilaridan biri.

«Dunyoda superqahramonlar yo‘q, shunchaki borini aytadigan oddiy odamlar bor», - deya yozgan boshqasi.

Hukumat nima demoqda?

Xitoy hukumati bu voqealar haqida hozircha izoh bermagan. Amnesty International tashkiloti vakili bo‘lgan Patrik Pun shu vaqtga qadar bu faollar politsiya tomonidan olib ketilgani yoki «majburiy ravishda karantinga joylashtirilgani» bo‘yicha aniq ma’lumot yo‘qligini aytgan.

U hukumat ularning oilasiga ular bilan uchrashish imkoniyatini taqdim etishi kerakligini qo‘shimcha qilgan.

«Xitoy hukumati ularning oila a’zolariga xabar qilishi [ular qo‘lga olingani haqida] va ular o‘z ixtiyori bilan advokat yollashiga imkoniyat yaratib berishi kerak. Ular qiynoqqa solinishi yoki boshqa yomon munosabatga uchrashi mumkin», - degan Pun Bi-bi-si.

Ular nima uchun g‘oyib bo‘lgan?

Ma’lumki, Xitoy hukumati o‘z faoliyati yuzasidan tanqidlarga keskin munosabatda bo‘ladi. Hukumat vaziyat nazoratdan chiqib ketgani haqida tasavvur paydo bo‘lishini ham istamaydi.

Yanvar oyi boshida epidemiya boshlangani to‘g‘risida boshqalarni ogohlantira boshlagan shifokor Li Venlyanga u «yolg‘on xabarlar tarqatish»ni bas qilishi kerakligini uqtirishgandi. Yakunda uning o‘zi ham virusni yuqtirib oldi va vafot etdi.

Uning o‘limidan keyin Xitoy internet maydonida norozilik to‘lqini boshlandi. Bunga javoban hukumat doktor Li o‘limi bo‘yicha har qanday tanqidiy izohlarni senzura qila boshladi.

«Xitoydagi avtoritar hukumat azaldan favqulodda holatlarda haqiqatni gapirib, hukumatni tanqid qilganlarni ta’qib qilgan va qo‘lga olgan. Masalan, 2003 yilgi SARS virusi epidemiyasi vaqtida, 2008 yilda Venchuandagi zilzila vaqtida, 2011 yilda Venchjoudagi poyezd halokati vaqtida va 2015 yilda Tyanszindagi portlash vaqtida shunday qilingan», - deyadi Human Righs Watch vakili Yatsyu Vang Bi-bi-si bilan suhbatda.

U Xitoy zudlik bilan «kasallikka qarshi kurashda shaffoflikka rioya etishi va inson huquqlarini hurmat qilishi, bunga qarshi kurashmasligi» haqida gapirgan.

Xitoydagi Weibo tarmog‘ida (Tvitterning muqobili) ayni vaqtda Chen va Fan eslangan bir nechagina izoh qolgan, aftidan, ular ham ko‘p o‘tmay g‘oyib bo‘ladi.

«Tarixni o‘zgartirishmoqda. Xuddi hech qanday Chen Tsyushi bo‘lmagandek», deyiladi shunday izohlardan birida.