Normal holatda biror vaksina yaratish uchun ko‘p yillar kerak bo‘ladi. Lekin koronavirus yuqish ehtimoli yuqoriligi va favqulodda tez tarqalgani uchun unga qarshi vaksina odatdagidan tezroq yaratilishi mumkin.
Hozirda olimlar 57 vaksinani odamlarda sinab ko‘rishyapti, yana 87 loyiha hayvonlarda sinaladigan bosqichda.
Bu borada ishlar yanvar oyida boshlangan bo‘lib, vaksina martda ilk bor odamlarda sinab ko‘rildi. Hozirda 13 loyiha so‘nggi sinovlar bosqichida turibdi. Ularning ayrimlarigina muvaffaqiyatli yakun topib, inson immun tizimida virusga qarshi antitanachalar hosil qilishi mumkin.
Vaksina yaratish quyidagi bosqichlardan o‘tadi:
Klinikoldi sinovlar (preclinical testing). Mutaxassislar yangi vaksinani hujayralarda sinab ko‘radilar va uni sichqon yo maymunlarga berib, ularning immun tizimiga ta'sirini o‘rganishadi. Hozirda 87ta loyiha klinikoldi sinovlarda ekani ma'lum.
1-faza. Ehtiyot sinovlari (safety trials). Olimlar vaksinani odamlarning kichik guruhlariga berib ko‘radilar. Bu bilan vaksinaning xavfsizligi va dozasini, shuningdek, immun tizimining unga reaksiyasini sinab ko‘radilar.
2-faza. Kengaytirilgan sinovlar (expanded trials). Olimlar vaksinani bolalar, qariyalardan iborat turli guruhlardagi yuzlab odamlarda sinab ko‘radilar. Bu bosqichda vaksinaning xavfsizligi va inson immun tizimini qay darajada kuchaytira olishini kuzatadilar.
3-faza. Samaradorlik sinovlari (efficacy trials). Mutaxassislar vaksinani minglab odamlarda sinab ko‘radilar. Ushbu bosqichda preparatning koronavirusga qarshi tura olish-olmasligi aniqlanadi. Amerika oziq-ovqat va dori-darmonni nazorat qo‘mitasi (FDA) kamida 50 foiz natija bo‘lishini tavsiya qildi. Bu bosqichda, shuningdek, avvalgi bosqichlarda kuzatilmagan nojo‘ya ta'sirlarni aniqlash imkoni bo‘ladi.
Erta yoki cheklangan tasdiq (early or limited approval). Xitoy (Ad5-nCoV) va Rossiya («Sputnik V») o‘zlari ishlab chiqayotgan vaksinalarning 3-bosqich natijalarini kutmasdan iste'molga yaroqli deb tasdiqladi. Ekspertlarning fikricha, shoshilinch xulosalar jiddiy oqibatlarga olib keladi.
Tasdiq (approval). Har bir davlatdagi nazorat qiluvchi organ yoki tashkilot sinovlar natijalarini ko‘rib chiqib, vaksinani tasdiqlash yo tasdiqlamaslik haqida qaror qabul qilishadi. Pandemiya davrida vaksina rasman tasdiqdan o‘tguniga qadar favqulodda foydalanishga ruxsat berilishi mumkin. Vaksinaga litsenziya berilganidan keyin ham, tadqiqotchilar emlanganlarni kuzatishda davom etib, preparat xavfsiz va samarali ekaniga ishonch hosil qilishlari lozim.
