Quyoş va yomğir bolalari: ular dunyoni qanday körişadi?
|12:43 / 04.12.202022 6898 min
Imkoniyati çeklangan bolalarni ijtimoiy hayotga moslaştiriş kerakligi haqida köp gapiriladi. Ammo jamiyat ular bilan muloqotga qançalik tayyor?
Foto: ThinkstockFoto: Thinkstock
Ular közingizga tik boqişmaydi, kamdan kam kulişadi. Atrofga befarqdek, lekin ularda katta iste'dodlar yaşirin. Ular – yomğir bolalari.
Ular juda mehribon, sabrli va oqköngil. Heç qaçon yolğon gapirişmaydi, hammani birdek yaxşi körişadi. Öz olamlarida yaşaşadi. Ular – quyoş bolalari.
Autizm va Daun sindromi – ruhiy imkoniyati çeklanganlikning eng köp uçraydigan şakllaridan biri.
Bunday taşxis qöyilganlar köpinça öz olamida yaşaydi, öziga xosligi bois jamiyatdan uzilib qoladi. Ammo yakkalanib qoliş yoki faqatgina öziga öxşaganlarning qurşovida qoliş Daun sindromi va autizmning yanada oğirlaşişiga sabab bölişi mumkin.
Şu bois imkoniyati çeklanganlarni ijtimoiy hayotga moslaştiriş haqida köp gapiriladi. Lekin jamiyat ularning huquqlari va hissiyotlariga daxl qilmagan holda muloqotga kirişişga tayyormi?
Ruhiy imkoniyati çeklangan insonlar bilan muloqotda uning nimalarni his qilişi, sizni, dunyoni qanday körişini biliş muhim. Ulardagi ğayriodatiy harakatlarga nima sabab bölişini biliş uni tuşuniş va ğamxörlik qilişda birinçi qadam böladi.
Yomğir bolalari
Autistik spektrdagi buzilişlar bilan keçuvçi sindrom – autizm bolaning ijtimoiy hayotga moslaşa olmasligi bilan keçadi. Bu kasallik emas, ularning eng asosiy öziga xosligi şundaki, reallikni boşqaça köradi, eşitadi, sezadi.
Ular odatda iqtidorli, ijodkor bölişadi. Şu bois ham yomğir bolalari deb nom berilgan.
Yomğir bolalari bilan muloqotda quyidagi jihatlarni inobatga oliş muhim:
Inson ovozini boşqa tovuşlardan ajrata olişmaydi. Genetik buzilişlar bois ularning miyasi öta faol darajada böladi, şu bois taşqi dunyodan qabul qilinayotgan ma'lumotlarni bir-biriga ulaşga va yaxlit manzara hosil qilişga ulgurmaydi. Dunyoni bölaklarga bölingan holda va qorişiq qabul qilişadi.
Deylik, bola qalam va yuqoriga kötarilgan barmoqni çalkaştirib yuborişi mumkin. Uning uçun inson ovozi boşqa tovuşlardan farqlanmaydi, şu bois çaqirganda ham öz ismiga reaksiya bildirmasligi, ammo köçadagi maşina tovuşiga seskanib ketişi mumkin.
Sezgilar özaro boğlanmagan.
Mavzuga oid
Soğlom insonda turli sezgi organlari taşqaridan qabul qilgan axborotlarni asab tizimi yagona manzaraga birlaştiradi. Ammo yomğir bolalarida unday emas. Hid biliş, ta'm, köriş, eşitiş va taktil sezgi orqali qabul qilinadigan axborot ularda zanjir kabi bir-biriga boğliq emas, balki bir-biriga sement bilan mustahkamlanmay, ustma-ust terilgan ğiştlarga öxşaydi. Qöqqisdan jismoniy holat özgarsa, bolaning hojatga çiqqisi kelib qolsa, baland tovuş yangrasa, bu ğiştlar tört tomonga soçilib ketadi va mavhumlik paydo böladi, natijada bola vahimaga tuşadi.
Yomğir bolalariga taşqi dunyoga befarqlik, özi bilan özi gaplaşiş xos.
Sezgilarning öta ta'sirçanligi va öz navbatida bir-birini töldirmasligi bolada taşqi dunyoga nisbatan hurkiş, vahima hissini uyğotadi. Mana şu vahimani bosiş uçun bola özini çalğituvçi odat topadi: bir joyda tinimsiz aylanişi, özini tişlaşi, qöllarini tez-tez harakatga keltirişi mumkin.
Bu – bolaning yana stabil holatga qaytişi, öz qobiğiga kirib olişi uçun öziga xos himoya vositasi sanaladi.
Ular özgalarning hislarini tuşunişmaydi. Ular boşqalarning jahl, qayğu, xursandçilik, yiği kabi hissiyotlarini töğri baholaş uçun yetarli darajadagi ma'lumotni qabul qila olmaydi, şuning uçun mos reaksiya qaytarmaydi. Siz jahl qilganingizda u kulişi mumkin.
Ular faqat aniqlikni qabul qiladi. Özaro suhbatda odamlar metafora, kinoya yoki hazil ifodasini beruvçi ohang kabilardan foydalanişi mumkin. Ammo yuqorida aytilganidek, autist gapni hissiyotlardan xoli holda, aniq qabul qiladi. Unga hazil ohangida aytilgan gapning hazil ekanini farqlay olmaydi, töğridan töğri qabul qiladi.
Muomala me'yorlariga moslaşiş qiyin keçadi. Autistlar uçun boşqa odamlar orasida böliş – çangalzor örmonda heç qanday xaritasiz, kompassiz yurişdek gap. U yönalişni aniq belgilay olmaydi, şu bois harakatlari sarosimali va noodatiy çiqadi.
Deylik, unga şirinlik tutqazsangiz, minnatdorçilik uçun «rahmat»ni qöpol ohangda aytişi mumkin. Lekin buni uning özi farqlamaydi. Kayfiyati, ruhiy holatini körsatiş uçun ovoz ohangini özgartira olmaydi, hissiyotlari ohang va yuz ifodasida akslanmaydi, monoton gapiradi.
Ular boşqalar orasida yaşaş uçun juda köp kuç sarflaşadi. Şundaylardan biri: «Odamlar orasida yaşaşga moslaşgan bölsam ham, özimni doim işonçsiz his qilaman. Odamlarning köziga qaray olmayman. Uzoq urinişlardan keyingina muloqot çoğida suhbatdoşimning ikki qoşi örtasiga qarab turişni örgandim», deydi.
Yomğir bolalari boşqalarga nisbatan empatiya körsata olmasligi ularda heç qanday hissiyot yöq degani emas. Ular ham xursand bölişadi, qayğuga botişadi. Faqat buni boşqaçaroq namoyiş etişadi.
Quyoş bolalari
Xromosomalar sonining odatdagidek 46ta emas, 47ta bölişi bilan keçuvçi Daun sindromi bolaning nafaqat ruhiy holati, balki taşqi körinişida ham aniq belgilar bilan namoyon böladi. Doim oçiq çehrada bölişi, mehribonligi uçun ham ularni quyoş bolalari deb ataşadi.
Daun sindromi bölgan bolalarda taşqi belgilar: yuzning yassiligi, köz qisiqligi, közlar orasining uzoqligi, burun va quloqning nisbatan kiçikligi namoyon böladi.
Quyoş bolalari autistlardan farqli ravişda jamiyat bilan birga bölişga intiladi.
Bunda unga kömaklaşiş va uning öziga xosligini inobatga oliş kerak:
Ma'lumotlarni qabul qiliş qiyin keçadi. Aqliy rivojlanişning sekinligi bois Daun sindromi bölgan bolalar ma'lumotni, yangi könikmani tengdoşlariga qaraganda ança uzoq va murakkab özlaştirişadi.
Fikrni yetkazişda ham gapni imkon qadar sodda va tuşunarli qilib, bir neça bor takrorlab aytiş kerak.
Ular hamma narsa köngildagidek bölişini istaşadi. Uyni qanday saranjomlaş tuşuntirilgan bola tartibsiz xonaga kirib qolsa, bezovtalana boşlaşi mumkin. Çunki unga xona toza bölişi kerakligi uqtirilgan va u doim şunday bölişi kerak deb öylaydi.
U doim ovqatdan keyin idişni yiğiştirib qöyişga odatlangan bölsa, bunga imkon bölmay qolganda asabiylaşişi, hatto yiğlaşi ham mumkin.
Ular doim suyançni his qilişlari lozim. Daun sindromi bölgan şaxs bilan muttasil işlab, ijtimoiy hayotga moslaştirgan taqdirda ham, ular doimiy suyanç va mehrga ehtiyoj his qilişadi.
Onasi, otasi yoki doimiy örganib qolgan kişisi oldida bölmasa, özini işonçsiz his qiladi. Şuning uçun ulardan mustaqillikni talab qiliş noörin.
Mavhum tuşunçalarni qabul qilişi qiyin. U fikrni ilğab olişga qiynaladi, şu bois real misol bilan gapirgan ma'qul. Undan halinçakda uçişni istaysanmi deb söragandan köra, halinçakni körsatiş yaxşiroq.
Uni biron narsani tanlaşga undaş kerak emas. Qanaqa şirinlik yeyişni istaysan, deb emas, şokolad olib beraymi, deb söraş töğriroq böladi.
Eng muhimi – sabr. Quyoş bolalari öz fikrini yetkazib berişga qiynalişi, jumlalarni uzoq takrorlaşi mumkin. Bu paytda uni şoşirmaslik, sabr va diqqat bilan tinglayotganingizni körsatiş kerak.
Bir narsani tuşuniş muhim: Autizm va Daun sindromi bölganlarning joyi – ovloq internatlarda, kasalxonada emas, balki bizning oramizdadir.
Ularga ham barçamizga bölganidek e'tibor, mehr, ğamxörlik kerak. Balki bizga keragidan ham köra köproqdir.
