Aung San Suu Ki. U qanday qilib erkinlik kuyçisiga aylangan, ammo keyin Ğarbga xuş kelmay qolgandi?
|03:02 / 03.02.202123 78710 min
1 fevral tongida harbiylar Myanmada (bu davlat Birma nomi bilan tanilgan) hokimiyatni qölga olişdi va mamlakatning amaldagi yetakçisi Aung San Suu Ki, prezident Vin Min va boşqa yuqori martabali amaldorlar qamoqqa taşlandi.
GETTY IMAGES/BBCGETTY IMAGES/BBC
Ötgan yil noyabrida ötkazilgan saylovlarda Aung San Suu Ki boşçiligidagi «Demokratiya uçun milliy liga» partiyasi hukumatni mustaqil şakllantiriş uçun yetarli bölgan miqdorda ovoz olgandi. Generallar esa saylovlar natijalarini soxtalaştirilgan deb topişdi. Yangi parlamentning birinçi sessiyasi aynan duşanba kuni boşlanişi kerak edi, ammo armiya deputatlarga iş boşlaş imkonini bermadi va hokimiyat mamlakat qurolli kuçlari boş qömondoni Min Aung Hlaing qöliga ötgani e'lon qilindi.
Harbiylarga tegişli bölgan telekanal mamlakatda bir yil muddatga harbiy holat joriy qilinganini ma'lum qildi. Aung San Suu Ki öz tarafdorlarini «buni qabul qilmaslik»ka va «davlat töntarişiga qarşi çiqiş»ga çorlaşga ulgurgandi.
Köpçilik uçun Birma nomi bilan tanilgan Myanma önlab yillar mobaynida harbiylar tomonidan boşqarilgan va 2011 yilda bu yerda demokratik islohotlar boşlangan.
2015 yilda Myanmada sönggi 25 yillikda ilk bor erkin saylovlar ötkaziladi, unda Aung San Suu Ki mutlaq ğalabaga erişadi, ammo farzandlari xorijiy davlat fuqaroligiga ega bölgani tufayli prezidentlik lavozimini egallay olmaydi.
U demokratiya ikonasi hisoblangan, şafqatsiz generallarga qarşi oçiq kuraşgani uçun köp yillar mobaynida uy qamoğida saqlangan. U hamon asosiy qismi buddizm diniga e'tiqod qiladigan Myanma aholisi orasida katta nufuzga ega.
Ammo taşqi dunyoda uning obrösi musulmon rohingyalarga nisbatan tutgan pozitsiyasi tufayli keskin yomonlaşib ketadi.
Yuqoriga yöl
1989 yildan 2010 yilgaça Aung San Suu Ki jami 15 yilni uy qamoğida ötkazgan, harbiylar unga mamlakatdan qaytiş huquqisiz çiqib ketişni taklif qilişgan, ammo u ketişdan boş tortgan. 1991 yilda u tinçlik yönalişida Nobel mukofotiga sazovor deb topilgan.
Barak Obama boşqaruvi davrida AQŞ Birmaga sanksiyalarni bekor qilgan, bu vaqtda u yerda demokratik islohotlar boşlangandi / AFP
Aung San Suu Kining demokratiya va inson huquqlari uçun kuraşi uni dunyo böylab zulmga tinç yöl bilan kuraşning ramzi sifatida maşhur qilgan.
Hozirda u 75 yoşda. Uning lavozimi «davlat maslahatçisi», ammo barça uni norasmiy davlat rahbari sifatida köradi. Prezident Min Min uning sodiq va yaqin safdoşi hisoblanadi.
Mavzuga oid
«Befarq bölolmadim»
Aung San Suu Ki - mustamlakaçilikka qarşi kuraşgan qahramon general Aung Sanning qizi bölgan. 1948 yili Birmaning Buyuk Britaniyadan mustaqilligi uçun kuraş vaqtida otasi öldirilganida u ikki yoşda edi.
1960 yilda u Myanmaning Dehlidagi elçisi etib tayinlangan onasi bilan birga Hindistonga yöl oladi. Tört yil ötib Oksford universitetiga öqişga kiradi va bu yerda falsafa, iqtisodiyot va siyosiy fanlarni örganadi. Öşa yerda bölajak turmuş örtoği, britaniyalik olim Maykl Aris bilan tanişadi.
Bir muddat Yaponiya va Butanda yaşaganidan söng u turmuş örtoği bilan Birlaşgan Qirollikda doimiy yaşay boşlaydi va ikki farzand - Aleksandr va Kim ismli öğillarni tarbiyalaydi. Şu bilan birga, u Myanma haqida heç qaçon unutmaganini aytadi.
Aung San Suu Ki turmuş örtoği Maykl Aris va öğli Aleksandr bilan. 1973 yil, London
ARIS FAMILY COLLECTION/GETTY IMAGES
Aung San Suu Ki 1988 yilda oğir bemor bölgan onasiga qaraş uçun Rangunga (hozirgi Yangon) qaytadi, bu mahalda mamlakatda siyosiy notinç vaziyat hukm surardi.
Minglab talabalar, davlat xizmatçilari va budda monaxlari köçalarga çiqib, demokratiya talab qila boşlaşgandi.
«Otam qizi sifatida bölayotgan voqealarga nisbatan befarq bölolmayman», deydi u 1988 yil 26 avgustida Rangundagi mitingda. U öşanda harbiy hukmdor, general Ne Vinga qarşi çiqişga rahbarlik qiladi.
Uy qamoği
Mahatma Gandi va Martin Lyuter Kingning kuç işlatişsiz qarşilik körsatiş uslubidan ilhomlangan Aung San Suu Ki mamlakat böylab töxtovsiz safarlarga çiqadi va hammayoqda mitinglar ötkazib, islohotlar va erkin saylovlar talab qiladi.
2010 yilda Aung San Suu Ki uy qamoğidan ozod etiladi / AFP
Ammo namoyişlar 1988 yil 18 sentyabrida davlat töntarişi amalga oşirgan armiya tomonidan kuç bilan bostiriladi. Keyingi yili esa Aung San Suu Ki uy qamoğiga taşlanadi.
1990 yil mayida harbiy hukumat saylovlar ötkazadi va unda Aung San Suu Kining tarafdorlari sezilarli ustunlik bilan ğalaba qilişadi, ammo xunta saylov natijalarini tan olişdan boş tortadi.
1995 yil iyulida Aung San Suu Ki uy qamoğidan ozod etiladi, ammo u poytaxtni tark etişga qöyilgan taqiqni buzib, Mandalay şahriga borgani tufayli 2000-yillarda yana qamoqqa taşlanadi.
2002 yil mayida uni yana ozod qilişadi, uning tarafdorlari va hukumatga moyil bölgan guruh örtasidagi töqnaşuvlardan keyin yana hibsga olinadi.
Aung San Suu Ki öz uyida yaşaşda davom etadi, ammo uyni qattiq qöriqlaşadi. Dastlabki bir neça yilda u töliq izolyatsiya şaroitida böladi, keyin ahyon-ahyonda partiyadoşlari va xorijiy diplomatlar bilan uçraşiş imkoniga ega böladi. Uning oldiga farzandlari va turmuş örtoği kirişiga ruxsat berilgan, turmuş örtoği 1999 yil martida Britaniyada saratondan vafot etadi.
Hukumatdagi harbiylar Aung San Suu Kiga u bilan xayrlaşiş uçun borişni taklif qilişadi. Ammo u ortga qayta olmasligidan qörqib, bu taklifni qabul qilmaydi.
Siyosatga qaytiş
Aung San Suu Kiga 2010 yil noyabridagi saylovlarda iştirok etişi uçun ruxsat berişmaydi, ammo saylov kunidan olti kun ötib u uy qamoğidan ozod qilinadi. Tez orada öğli Kim uning oldiga borişga muvaffaq böladi.
2015 yilda Aung San Suu Kining partiyasi saylovlarda ğalaba qozonadi / GETTY IMAGES
Hukumat islohotlar amalga oşirişni boşlaganida Aung San Suu Ki va uning partiyasi siyosiy jarayonlarga qöşiladi.
2012 yil aprelida bölib ötgan oraliq saylovlarda, «Demokratiya uçun milliy liga» 45 parlament mandatidan 43tasini qölga kiritadi. Aung San Suu Ki deputatlikka saylanib, muxolifat yetakçisiga aylanadi.
2013 yil mayida u 24 yil içida ilk bor mamlakat çegaralaridan taşqariga çiqadi.
Rohingyalar inqirozi
Davlat maslahatçisi bölgan Aung San Suu Ki rohingyalar muammosiga töqnaş keladi - Myanmaning Rakhayn (Arakan) ştatida yaşovçi, bengal tiliga yaqin lahjada sözlaşuvçi musulmon rohingyalar buddizmga e'tiqod qiluvçi köpçilikning ta'qibiga uçraydi.
Bangladeşga qoçgan rohingyalar
2017 yilda «Arakan rohingyalari xaloskorlari armiyasi» ayirmaçilari bir neça politsiya uçastkalariga hujum qiladi. Myanma armiyasi bunga qatağon bilan javob qaytaradi, xalqaro huquq faollari bu javob haddan taşqari beşafqat bölgan deb hisoblaşadi. Minglab rohingyalar qöşni Bangladeşga qoçib ötişga majbur bölişadi.
Gaagadagi BMT xalqaro sudi hozirda Myanmani genotsidda ayblaş böyiça işni körib çiqmoqda, Xalqaro jinoiy sud esa insoniyatga qarşi jinoyat haqidagi ma'lumotlarni tekşirmoqda.
Aung San Suu Kining xorijdagi sobiq tarafdorlari endilikda qotillik va zörliklarni töxtatiş uçun heç narsa qilmagani, myanmalik harbiylarning vahşiyliklarini qoralamagani va keng kölamli fojiani tan olmagani uçun uni ayblaşmoqda.
Ayrimlar, u murakkab tarixga ega bölgan köp millatli mamlakatni boşqarişiga töğri kelgan pragmatik siyosatçi sifatida şunday yöl tutişga majbur bölganini qayd etişgan.
Ammo ötgan yili BMT Xalqaro sudida Myanma armiyasini himoya qilişdagi şaxsiy iştiroki uning xalqaro maydondagi obrösini butunlay yöqqa çiqaruvçi hal qiluvçi buriliş böldi.
Ammo «Ledi» vatanida köpçilikni taşkil qiluvçi, rohingyalarga duşman bölgan buddistlar orasidagi mavqeyini saqlab qolgan.
Harbiylar poytaxtdagi yöllarni tösib qöyişgan
Bojxona islohotlari
Aung San Suu Ki va uning partiyasi jurnalistlar va siyosiy muxoliflar ta'qib qilingani (bunda mustamlakaçilik davrida qabul qilingan qonunlar qöllangan) uçun ham tanqidga uçragan.
Ayrim sohalarda taraqqiyot közga taşlansa-da, harbiylar parlamentdagi örinlarning törtdan bir qismini avtomatik ravişda egallaşi davom etdi, ular kuç işlatar tuzilmalarni, şu jumladan, mudofaa vazirligi, içki işlar vazirligi va çegara xizmatini nazorat qilişadi.
2018 yil avgustida Aung San Suu Ki hukumatdagi generallarni «juda mehribon odamlar» deya ta'riflagandi.
Tahlilçilarning fikriça, mamlakatning tölaqonli demokratiyaga ötiş jarayoni töxtab qoldi. «Harbiylarning sönggi harakatlari mulohazasiz qilingan harakatdek körinmoqda va bu Myanmani xavfli yölga boşlamoqda», deydi BBC’ning Janubiy-Şarqiy Osiyo böyiça korrespondenti Jonatan Hed.
Myanmada Covid-19 bilan boğliq vaziyat mintaqadagi eng oğir holatlardan biri. Soğliqni saqlaş tizimi moliyalaştirilişi ölda-jölda, karantin köplab oilalarni daromadsiz qoldirgan.
Ammo Aung San Suu Ki xalq orasidagi nufuzini saqlab qolgan. 2020 yilda ötkazilgan sörovlarga köra, unga mamlakat aholisining 79 foizi işonç bildirgan va bu bir yil oldingiga nisbatan 9 foizga köproq.
«Aung San Suu Kining tarixi nafaqat u haqda, balki biz haqimizda ham. Men u özgargan deb öylamayman. Hamişa unga ergaşişgan, biz esa uning şaxsiyatidagi murakkabliklarni ilğamaganmiz. Kimnidir ikonaga aylantirişdan oldin yaxşilab öylaş kerak», deydi BBC bilan suhbatda Amerikaning Myanmadagi sobiq elçisi Derek Mitçell.
