Myanmadagi isyon: politsiya namoyişçilarga rezina öqlar va közdan yoş sizdiruvçi gaz qöllaşga ötdi
|03:37 / 10.02.202112 8548 min
Myanma poytaxti Neypido şahri politsiyasi 1 fevral kungi davlat töntarişidan keyin hokimiyatga kelgan harbiylardan mamlakatga demokratik boşqaruvni qaytarişni talab qilib köçalarga çiqqan köp mingli namoyişçilarga rezina öqlar otişni boşladi.
Şuningdek, közdan yoş sizdiruvçi gaz va vodomyotlar qöllangan.
Xorijiy muxbirlarning voqea joyidan xabar qilişiça, politsiya bilan töqnaşuvlardan keyin bir neça kişi tan jarohti olib, şifoxonaga yotqizilgan.
Yangi hukumatning taqiqlariga qaramay, Neypido va Myanmaning boşqa yirik şaharlari - Yangon va Mandalayda qatorasiga törtinçi kundirki norozilik namoyişlari davom etmoqda.
Voqealar qanday rivoj topdi?
Duşanba tongida Neypido politsiyasi ilk bor namoyişçilarga qarşi suv töplarini işga solgandi.
Şu kuni keçqurun 1 fevral voqealaridan keyin özini davlatning yangi rahbari deb e'lon qilgan qurolli kuçlar boş qömondoni Min Aung Hlain davlat telekanali efirida çiqiş qilib, heç kim qonundan ustun turmasligini aytgan, şu bilan birga, töğridan töğri tahdid qilişdan tiyilgandi. Undan keyin ekranda paydo bölgan boşlovçi esa «qonunbuzarlarga nisbatan tegişli çoralar körilişi kerakligi»ni aytgandi.
Seşanba kuni tongida Neypidoda politsiya yana suv purkagiçlarni işga soldi. Ammo olomon çekinmadi va «Yöqolsin diktatura!» deya hayqirdi. Şunda politsiyaçilar, Reuters agentligi xabariga köra, havoga bir neça öq uzişgan, keyin olomonga qarata rezinali öqlar otilgan.
Mahalliy aholi vakillaridan biri «Frans press» muxbiriga ikki bor ogohlantiriş öqlari uzilganini aytib ötgan.
Poytaxtdagi gospital xodimi, öz şaxsi sir saqlanişi şarti bilan BBC Birma xizmati muxbiriga uning oldiga ikki kişini olib kelişgani, ulardan biri boşidan, ikkinçisi kökragidan jarohat olgani haqida aytib bergan. Ular qanday holatda jarohatlanişgani noma'lum qolgan.
Boşqa bir vraç Reuters agentligiga körinişidan rezina öqdan jabrlangan uç kişiga tibbiy yordam körsatganini aytib ötgan.
Mavzuga oid
Şuningdek, ayrim politsiyaçilar namoyişçilar tomoniga ötgani haqida tasdiqlanmagan xabarlar kelmoqda. Bunday xabarlarda, ayrim joylarda politsiyaçilar namoyişçilarga qarşilik körsatmay, yöllarda örnatilgan tösiqlardan emin-erkin ötişiga şaroit yaratib berayotgani aytilgan.
BBC’ning Janubiy-Şarqiy Osiyo böyiça korrespondenti Jonatan Hed politsiya kundan kunga qat'iyroq harakat qilayotgani, ammo hozirça ölimvor qurollar işlatmagani haqida qayd etib ötgan.
Harbiy diktaturaga qarşi 1988 va 2007 yillarda ötkazilgan şu kabi namoyişlar köplab odamlarning halok bölişiga olib kelgandi.
Ön minglab öqituvçilar, şifokorlar va boşqa davlat xizmatçilari har kuni köçalarga çiqib, hokimiyatni demokratik saylangan parlamentga berişni hamda prezident Vin Min, «Demokratiya uçun milliy liga» partiyasi yetakçisi Aung San Suu Ki va boşqa köplab siyosatçilarni ozod qilişni talab qilişmoqda.
Ötgan yil noyabrida bölib ötgan parlament saylovlarida «Milliy liga» 80 foizdan ortiq ovoz olib, ğalaba qozongan. Harbiylar biror dalil keltirmasdan bu saylov natijalari soxtalaştirilganini da'vo qilişgan. 1 fevral kuni ular askarlarni poytaxt köçalariga olib kelib, yangi parlamentning ilk yiğilişi ötkazilişiga yöl qöymasdan, davlatning amaldagi rahbarlarini uy qamoğiga taşlaşdi va mamlakatda bir yilga favqulodda holat rejini joriy etişdi, bundan taşqari, yirik şaharlarda tungi komendantlik soati amal qilmoqda.
Duşanba kungi televizion çiqiş generala Hlain uçun davlat töntarişi amalga oşirilgan kundan buyon birinçisi böldi. U yana bir bora öz harakatlarini saylovlar vaqtidagi «ommaviy soxtakorlik»ka javob sifatida oqladi va bu safar ham bu aybloviga birorta fakt keltirmadi.
U muayyan kunni aytmasdan, yangi tuzilgan markaziy saylov komissiyasi tomonidan yangi saylovlar ötkazilişini, armiya bu saylov ğolibiga hukumatni topşirişini va'da qilgan.
U şuningdek, hozirgi harbiy boşqaruv Myanmada 1962-2011 yillarda hukm surgan harbiy diktaturadan farq qilişini, mamlakatda «gullab-yaşnayotgan intizomli demokratiya» tuzilayotganini aytib ötgan. Bu ibora ijtimoiy tarmoqlarda kulgiga sabab bölgan.
Seşanba kuni Yangi Zelandiya boş vaziri Jasinda Ardern Myanmaning harbiy amaldorlari bilan aloqalar uzilgani va ularga Yangi Zelandiya hududiga kiriş taqiqlanganini ma'lum qildi.
Ardern uning mamlakati 2018-2021 yillarda Myanmaga jami 30,5 million dollar miqdorida moliyaviy yordam körsatganini ta'kidlab ötgan.
Bu xalqaro jahon hamjamiyati tomonidan harbiy rejimni izolyatsiyalaşga qaratilgan ilk amaliy qadam böldi.
Myanma yoki Birma?
Myanma - Janubiy-Şarqiy Osiyodagi 54 million aholiga ega davlat bölib, Tailand, Laos, Bangladeş, Xitoy va Hindiston bilan çegaradoş. Aholisining katta qismi birma tilida sözlaşadi va buddizmga e'tiqod qiladi.
Mamlakat 1948 yilda Buyuk Britaniya mustamlakasidan ozod bölgan va 49 yil davomida mahalliy harbiylar tomonidan boşqarilgan.
1989 yilda ular mamlakat nomini Birmadan Myanmaga özgartirişgan. Qator davlatlar, şu jumladan Birlaşgan Qirollik harbiy rejimni tan olmaslik belgisi sifatida davlatni avvalgi nomi bilan ataşda davom etgan, ammo «Myanma» nomidan vaqt ötgan sayin köpçilik foydalana boşlagan. 2016 yilda mamlakatning amaldagi rahbari Aung San Suu Ki ikki nom ham teng kuçga egaligini e'lon qilgan.
Mustamlakaçilarga qarşi kuraş davri qahramoni bölgan generalning qizi Aun San Suu Ki 30 yildan ortiq vaqt davomida mamlakatda demokratiya örnatilişi uçun kuraşdi. U hozirda 75 yoşda.
U jami 15 yilni qamoqda ötkazadi. 1991 yilda unga tinçlik yönalişida Nobel mukofoti topşiriladi.
2011 yilda harbiylar xalqaro hamjamiyat bosimi ostida bosqiçma-bosqiç demokratiyaga ötiş jarayoni haqida e'lon qilişadi, ammo ular parlamentdagi örinlarning 25 foizini özlari uçun kafolatlab qöyişadi, şuningdek, kuç işlatar tuzilmalar ustidan nazoratni saqlab qolişadi.
Şundan keyin ötkazilgan saylovlarda Aung San Suu Kining partiyasi ğalaba qozonib kelmoqda.
Harbiylar oldindan konstitutsiyaga davlat rahbari lavozimini qarindoşlari orasida xorijiy davlat fuqarolari bölgan şaxslar egallay olmasligi xususida band kiritib qöyişgani tufayli u prezident böla olmaydi (Aung San Suu Kining Birlaşgan Qirollik fuqarosi bilan turmuşidan ikki farzandi bor). Ammo u özi uçun davlat maslahatçisi lavozimini tuzib olib, amalda mamlakatning asosiy rahbariga aylanadi.
2017 yilda mamlakat şimolidagi Rakhayn ştatida yaşovçi bengal tilida sözlaşuvçi rohingyalarga mansub bölgan ayirmaçilar mahalliy politsiya mahkamasiga hujum uyuştirgaç, Birma armiyasi uşbu xalqqa qarşi qatağon boşlaydi. Natijada 700 mingdan ortiq rohingyalar qöşni Bangladeşga qoçib ötişadi.
Şundan söng Aung San Suu Kining xalqaro maydonda demokrat va inson huquqlari uçun kuraşçi sifatidagi obrösi keskin tuşib ketadi, ammo u mamlakat içidagi nufuzini saqlab qoladi.
Hozirda Aung San Suu Ki va prezident Vin Min ikki hafta muddatga uy qamoğiga taşlangan. Davlat maslahatçisiga nisbatan mamlakatga noqonuniy ravişda 7ta ratsiya olib kiriş böyiça ayblov e'lon qilingan, prezident esa ötgan yilgi saylovlar arafasida mamlakat böylab safar qilib, karantin çeklovlarini buzişda ayblanmoqda.
OAV uşbu ayblovlar kulgili bölişiga qaramasdan, bu ayblovlar böyiça çiqariladigan qarorlar kelgusida ularni saylov orqali davlat lavozimini egallaş huquqidan mahrum qilişi mumkinligiga urğu qaratmoqda.
Davlat töntarişi YeI, Britaniya va Avstraliya hukumatlari tomonidan qoralangan. AQŞ prezidenti Jo Bayden harbiy rejimga sanksiyalar bilan tahdid qilgan.
Ammo Xitoy ötgan haftada BMT Xavfsizlik kengaşida harbiy isyonni qoralaş közda tutilgan rezolyutsiyani blokladi, mintaqadagi qöşni davlatlar - Kamboja, Tailand va Filippin esa davlat töntarişini Myanmaning içki işi deb baholaşdi.
