Xorazm viloyati, Shovot tumani, Beshmargan qishlog‘ida 120 yoshni to‘ldirgan O‘g‘il momo Eshyozova istiqomat qiladi. U viloyatning eng keksa kishisidir. Onaxon bilan uyida uchrashib, o‘tmish xotiralarini so‘rab, yozib oldik.
O‘g‘il momo boy oilada tug‘ilgan
O‘g‘il momo Eshyozova 1900 yilda boy oilada tug‘ilgan. Uning otasi Eshniyozbek uyida 7-8 xizmatkorni ishlatgan badavlat dehqonlardan edi. Onasi ilmli ayollardan bo‘lgan va otinoyi sifatida madrasada dars bergan. Momo oilasida o‘g‘il farzand tug‘ilmagan, 3 nafar qiz bo‘lgan. Xorazmda o‘g‘il farzand tug‘ilishini istab, qizlarga O‘g‘il ismini qo‘yish qadimdan odat hisoblanadi. Momoga ham shunday niyatda ism qo‘yilgan.
Oiladagi fojia
O‘tgan asrning 20-yillarida Xiva xonligi sovetlar tomonidan tugatib yuborilganidan so‘ng, mahalliy ziyolilarga, boylarga qarshi qatag‘onlar boshlandi. Bolsheviklar badavlat dehqonlarni «kulak-ekspluatator», «sinfiy dushman» va sovet hukumatiga qarshi unsurlar deb e'lon qilishdi.
Oqibatda ko‘plab boylarning sho‘ri quriydi. Ularning achchiq qismati Eshniyozbekning boshiga ham tushgan. U bolsheviklar tomonidan hibsga olinib, Xiva qamoqxonasida o‘ldirilgan. Mol-mulki esa davlat foydasiga musodara qilingan. O‘g‘il momo otasining murdasi qamoqxonadan o‘g‘irlanib, yashirincha janoza o‘qilib, qabristonga dafn etilganini eslaydi.
Kolxozda o‘tgan umr
O‘g‘il momo o‘rta maktabning 7-sinfini tugatgach, opa-singillari bilan kolxozda ishlagan. Yerni chopiq qilgan, paxta tergan, ariq va zovurlarni qazigan. 40-yillarda katta Shovot kanalini rekonstruksiya-qazish ishlarida qatnashgan. Og‘ir mehnat sharoiti tufayli bir qo‘li singan. Shunday bo‘lsa-da, kolxoz raisi uni majburan paxta dalasiga jo‘natgan.
«Bir qo‘lim bilan paxta terganman», deydi O‘g‘il momo.
Onaxon bir umr kolxozda ishlab, 1950 yilda 22 so‘m bilan pensiyaga chiqqan. Hozirda 1 mln so‘mdan ortiq pensiya oladi.
Urush dahshatlari
Ikkinchi Jahon urushi balosi xorazmliklarni ham chetlab o‘tmadi. Yosh-u qari erkak urushga otlandi, moddiy boyliklar front uchun sarflandi. Qishloqda ayollar, bolalar va kasalvandlar qolishdi.
