Iste'molimizdagi elektr energiyasining 85 foizi Issiqlik elektr stansiyalarida hosil qilinadi – soha rahbari bilan suhbat
|23:17 / 22.04.202112 02111 min
Issiqlik elektr stansiyalari özi nima, ularning hayotimizdagi örni qanaqa? Bugungi kunda sohada qanday yangiliklar amalga oşirilmoqda? Şu va boşqa savollarga javob oliş uçun - «Issiqlik elektr stansiyalari» AJ Boşqaruvi raisi Farhod Ma'muroviç Abdurahmonov bilan suhbatlaşdik.
– Issiqlik elektrostansiyalari haqida umumiy ma'lumot bersangiz. Ularning soni neçta, asosan qaysi hududlarda joylaşgan?
– Savol juda oddiy tuyuladi, lekin aslida juda muhim masalani qamrab oladi. Köpçilik fuqarolarimiz, jumladan, şunaqa holatlar bölgan, hattoki jamoatçilikning eng faol a'zolari ham issiqlik elektr stansiyasi deganda issiqlik energiyasini, ya'ni issiq suvni yetkazib beruvçi korxonani tuşunadilar. Aslida, Issiqlik elektr stansiyalari – bu iqtisodiyotimiz va kundalik hayotimiz asosi, çunki iste'molimizda bölgan elektr energiyasining asosiy qismi aynan şu stansiya va markazlarda hosil qilinadi. "Issiqlik elektr stansiyalari" aksiyadorlik jamiyatining asosiy vazifasi esa, elektr va issiqlik energiyasini işlab çiqarişni ta'minlaş, yurtimizning energetik xavfsizligiga erişiş, iqtisodiyot tarmoqlari va aholining elektr energiyasiga ortib borayotgan ehtiyojlarini qondiriş maqsadida mamlakatimizda yuritilayotgan energetika siyosatini amalga oşirişdan iborat. Bugun yurtimizda şu maqsadlarda 8 ta issiqlik elektr stansiyalari (Toşkent, Angren, Yangi-Angren, Töraqörğon, Sirdaryo, Navoiy, Tolimarjon va Taxiatoş) hamda 3ta issiqlik elektr markazlari (Toşkent, Farğona va Muborak) faoliyat yuritmoqda.
– Qaysi IES eng köp elektr energiyasini beradi? IESlarning umumiy elektr energiyasi işlab çiqarişdagi uluşi qanday?
– Ayni paytda stansiya va markazlarimizning yurtimizda jami iste'moldagi elektr energiyasini işlab çiqarişdagi uluşi 85 foizdan köproqni taşkil etadi. Mamlakatimiz aholisini sifatli elektr energiyasi bilan ta'minlaşda 10 000 nafardan ziyod işçi-xizmatçilarning zahmatli mehnati yotadi. Milliy energotizimning «otaxon»laridan biri bölişiga qaramay, «Sirdaryo IES» AJ ayni paytda eng köp elektr energiyasi işlab çiqaruvçi korxonalardan biri. Bugun bu yerda investitsiya dasturi doirasida modernizatsiya işlarining yakuniy uçinçi bosqiçi amalga oşirilmoqda. Şu bilan birga eng zamonaviy, energotejamkor va energosamarador texnologiyalar joriy etilgan Tolimarjon, Navoiy va Töraqörğon issiqlik elektr stansiyalari bugun sohaning lokomotiv korxonalari hisoblanadi.
Iqtibos: 2017 yil tahlillariga köra, rivojlangan davlatlarda 1 kilovatt energiya işlab çiqariş uçun 240-260 gramm yoqilği işlatilgan bölsa, mamlakatimizdagi ayrim stansiyalarda 2 barobar köp yoqilği sarflangan. Lekin, ötgan 4 yil içida mamlakatimizda eng yangi, energiya samarador texnologiyalarni joriy etişga faol ravişda kirişdik va şuni ta'kidlaş lozimki, qisqa fursatlarda 1 kVt soat elektr energiyasi işlab çiqişda yoqilği sarfini kamaytiriş böyiça sezilarli natijalarga erişildi.
Mavzuga oid
– Hozir investitsiyalar va modernizatsiya haqida gapirib ötdingiz. Bugungi kunda eng jiddiy masala bölgan aynan modernizatsiya va kamxarjlikni ta'minlaş borasida qanday işlar olib borilmoqda?
– Töğri ta'kidladingiz, stansiyalarimizdagi aksariyat energobloklar ötgan asrning 60-70 yillarida qurilgan. Bugunga kelib ham ma'nan, ham jismonan eskirgan. Natijada eski uskunalarda işlab çiqariş jarayonida yoqilği sarfi, ya'ni yöqotişlar köp. 2017 yil tahlillariga köra rivojlangan davlatlarda 1 kilovatt energiya işlab çiqariş uçun 240-260 gramm yoqilği işlatilgan bölsa, mamlakatimizdagi ayrim stansiyalarda 2 barobar köp yoqilği sarflangan.
Lekin, ötgan 4 yil içida mamlakatimizda eng yangi, energiya samarador texnologiyalarni joriy etişga faol ravişda kirişdik va şuni ta'kidlaş lozimki, qisqa fursatlarda 1 kVt soat elektr energiyasi işlab çiqişda yoqilği sarfini kamaytiriş böyiça sezilarli natijalarga erişildi.
Faoliyat körsatayotgan joriy quvvatlarni eng zamonaviy texnologiyalar asosida modernizatsiya qiliş va yangi energosamarador quvvatlarni işga tuşiriş Aksiyadorlik jamiyatimiz oldida turgan ustuvor vazifalar hisoblanadi.
Prezidentimizning bevosita sa'y-harakatlari bilan bugun biz sohada ijobiy özgarişlarni kuzatyapmiz. Birgina misol, 2016 yilgaça yangi joriy etilgan zamonaviy uskunalarning umumiy quvvati 505 Mvt(jami işlab çiqariş quvvatlarining 5,45 foiz)ni taşkil etgan bölsa, 2016-2021 yillarda amalga oşirilgan investitsiya loyihalari natijasida qöşimça 3 504 MVt yangi quvvatlar işga tuşirilib, energotejamkor, eng zamonaviy-energosamarador uskunalarning umumiy quvvati 4 009 Mvtga yetdi va issiqlik elektr stansiyalari umumiy quvvatining qariyb 30 foizini taşkil qilmoqda.
Bu nima degani, yangi qurilmalar yoqilğini ikki barobar kam sarflaydi, natijada mahsulot tannarxi pasayişiga erişiladi.
Davlat rahbarining elektr energiyasi tannarxi barqarorligini saqlaş, mahsulot uçun tölovlarni ortiqça oşirmaslik böyiça belgilab bergan ustuvor vazifalari ijrosini ta'minlaşda aynan yangi joriy etilayotgan quvvatlarning örni va ahamiyati katta. Işlab çiqariş xarajatlarining kamayişi, öz örnida mahsulotni yetkazib berişning yakuniy tannarxiga ta'sir etadi. Şu bilan yangi texnologiyalar quvvatlarni barqaror işlab çiqarişni ta'minlaydi, avariyali öçişlar oldi olinadi.
Şu maqsadlarni közlab, ötgan beş yil mobaynida Tolimarjon, Angren, Toşkent, Navoiy, Taxiatoş stansiyalarida yangi buğ-gaz qurilmalari joriy etildi, Sirdaryoda bloklar modernizatsiyasining ikkita bosqiçi yakunlanib, yakuniy işlar amalga oşirilmoqda. Vodiy aholisi farovonligini ta'minlaş maqsadida Töraqörğon stansiyasi bunyod etildi, Farğona issiqlik elektr markazida zamonaviy gaz-turbina uskunalari işga tuşirildi.
Iqtibos:Ta'mir va modernizatsiya işlarining bajarilişi natijasida issiqlik elektr stansiyalarining amaldagi quvvati 293 MVtga oşadi. Şu bilan mavsum davomida işlab çiqariş barqarorligi, uskunalardan samarali foydalaniş koeffitsiyenti oşadi.
– Ayni paytda yuklama pasaygan, ya'ni ehtiyoj yuqori emas. Mana şunday kunlarda zaxira yaratiş böyiça nimalar qilinyapti?
– Afsuski, elektr energiya şunday kam sonli mahsulotlar qatorida turadiki uni jamlab bölmaydi. Elektr energiyasi işlab çiqarilayotgan soniyalarning özida iste'mol qilinadi.
Töğri ta'kidladingiz, ayni paytda yuklamalar pasaygan. Bu davr biz uçun yoz mavsumiga, jumladan, kuz-qiş mavsumiga tayyorgarlik köriş vaqti. Bugungi kunga kelib, kuz-qiş mavsumida bölgani kabi, aholining yozda ham elektr energiyaga bölgan talabi yuqori bölyapti, zero yoz mavsumi davomida xonadonlar va korxona-taşkilotlarda maişiy texnika vositalari, jumladan, sovitiş tizimlaridan keng foydalanib kelinmoqda.
Uskunalarning betalafot işlaşini ta'minlaş, işlab çiqariş quvvatlari barqarorligiga erişiş yölida muhandislar, işçi-xizmatçilar ta'mirlaş va sozlaş işlarini olib borişmoqda.
Bu borada, aholi, iqtisodiyot tarmoqlari va ijtimoiy soha obektlarini joriy yoz mavsumi va 2021-2022 yillar kuz-qiş mavsumida sifatli elektr energiyasi bilan ta'minlaş maqsadida hukumatning tegişli qarorlari qabul qilingan.
Stansiya va markazlarimizda 2021 yilda kapital, örta va joriy ta'mirlaş işlarini amalga oşiriş uçun ta'mirlaş fondining prognoz summasi 1,1 trln. sömni taşkil etişi rejalaştirilgan bölib, şundan 899,6 mlrd. sömi uskunalar va ehtiyot qismlar uçun, 206,4 mlrd. söm esa mehnat xarajatlari uçun taqsimlanişi közda tutilmoqda.
Ta'mir va modernizatsiya işlarining bajarilişi natijasida issiqlik elektr stansiyalarining amaldagi quvvati 293 MVtga oşadi. Şu bilan mavsum davomida işlab çiqariş barqarorligi, uskunalardan samarali foydalaniş koeffitsiyenti oşadi.
Taşkiliy va texnik çora-tadbirlarni amalga oşiriş hisobiga 2021 yil yakuniga qadar reja böyiça 424,8 mlrd. sömlik 643,6 million kubometr tabiiy gaz va 38,1 milliard sömlik 137,7 mln. kVt soat elektr energiyasini tejaş kutilmoqda.
Iqtibos:Işlab çiqariş xarajatlari juda katta. Bir sutkada korxonalarimiz tomonidan elektr energiyasi işlab çiqariş uçun taxminan 45-50 mln. kubometr tabiiy gaz (şuning özi 30-33 mlrd söm), kömir va boşqa yoqilği turlari sarflanadi.
– Ta'mirlaş işlari, umuman stansiya va markazlar faoliyatini moliyalaştiriş qaysi mablağlar hisobidan amalga oşiriladi?
– Barça korxonalarimiz yuridik maqomiga köra aksiyadorlik jamiyatlari hisoblanadi va öz faoliyatini özi moliyalaştiradi. Ya'ni amalga oşiradigan faoliyati doirasida elektr energiyasini işlab çiqaradi va uni sotişdan kelib tuşgan mablağdan işçilarga maoş tölaydi, uskunalar ekspluatatsiyasi va işlab çiqariş xarajatlarini qoplaydi.
Işlab çiqariş xarajatlari juda katta. Bir sutkada korxonalarimiz elektr energiyasi işlab çiqarişi uçun taxminan 45-50 mln. kubometr tabiiy gaz (şuning özi 30-33 mlrd söm), kömir va boşqa yoqilği turlari sarflanadi, ön minglab xodimlar korxonalarda xizmat körsatişadi.
Şu borada iste'mol qilinayotgan elektr energiyasi uçun tölovlarning öz vaqtida amalga oşirilişi juda muhim. Iste'mol uçun öz vaqtida tölangan haq – bu uskunalarni öz vaqtida ta'mirlaş, yangi zamonaviy quvvatlarni işga tuşiriş hamda ön mingdan ortiq fuqarolarning öz vaqtida oylik maoşini olişini anglatadi. Bundan kelib çiqib, elektr energiyasi işlab çiqariş jarayonining barqarorligi ta'minlanadi.
– Bugun transformatsiya yoki raqamli transformatsiya iboralari tez-tez qöllanilmoqda, bu borada işlar qanday yölga qöyilgan?
– Transformatsiya jarayonidan közlangan maqsad – bu korxonalarimiz faoliyatini jahonda tan olingan korporativ boşqaruv mexanizmlari asosida taşkil etiş, ortiqça sarf-xarajatlardan voz keçib, sohaga oçiq bozor munosabatlari tamoyillarini joriy etiş, işlab çiqariş tannarxini pasaytiriş va faoliyatimiz şaffofligini ta'minlaşdan iborat.
Bu nima uçun kerak. Avvalo, xabaringiz bor, mamlakatimizda elektr energiyasi işlab çiqariş bozoriga davlat va xususiy şerikçilik asosida jahonda yetakçi kompaniyalar kirib kelmoqda. Bunda biz ular bilan raqobatbardoş bölişimiz darkor. Ikkinçisi, soha ötgan köp yillar davomida yopiq tizim bölib, bu mavjud imkoniyatlarni kengaytiriş, korxonalarimizni rivojlantirişga, xalqaro tajriba almaşinişga tösiq bölib kelgan. Transformatsiya vositasida sohani rivojlantiriş, oçiq-oşkora faoliyat yuritiş, işlab çiqarişni zamonaviylaştiriş evaziga xalqaro reytinglarni qölga kiritiş imkoniyati paydo böladi.
Bu yönalişda xalqaro konsalting kompaniyalari bilan işlayapmiz, hamkorlarimiz taqdim etayotgan tahlillar faoliyatimizni tanqidiy köz bilan körib, işimizni yangi bosqiçga kötarişga yordam berişi şubhasiz.
Moliyaviy hisobotning xalqaro stanlartlari (MHXS) joriy etilişi böyiça çora-tadbirlar amalga oşirilmoqda. 50 nafarga yaqin buxgalterlarimizga xalqaro tan olingan reytinglarni qölga kiritişlari uçun öquv kurslari taşkil qilingan.
Xalqaro audit korxonalarining tegişli baholarini oliş böyiça jahonda tan olingan «katta törtlik» auditorlik kompaniyalari bilan muzokaralar olib borilmoqda.
Soha oldida turgan muhim vazifalardan yana biri boşqaruv, ma'lumotlar almaşinuv va işlab çiqariş jarayonini raqamlaştiriş, tizimga jahonda yetakçi hisoblangan IT-texnologiyalarini joriy etiş hisoblanadi.
«Raqamli Özbekiston-2030» strategiyasi va raqamli transformatsiya dasturini samarali taşkil etiş böyiça biz bir qator xalqaro va mahalliy hamkorlar, jumladan, «Iks xolding», «Mars Solutions», «SAP SNG» va «SAPRUN» kompaniyalari bilan iş olib borayapmiz.
