Barqaror rivojlaniş va turğunlik. Nega Yer yuzining barça qismi teng taraqqiy etmagan?
|16:03 / 25.04.202123 87013 min
Nima uçun din, etnik tamoyillar va qadriyatlar bir xil bölgan Janubiy Koreya boy va rivojlangan, Şimoliy Koreya aholisi esa tang ahvolda? Mamlakatlar rivojlanişida qanday omillar poydevor vazifasini ötaydi?
Nima sababdan ba'zi xalqlar iqtisodiy taraqqiyot va erkin fuqarolik jamiyati qurişda katta muvaffaqiyatga erişgan-u, ammo ba'zi davlatlar bir neça yuz yildan beri qoloqlik va qaşşoqlikda yaşaşga majbur bölişmoqda.
Amerikalik iqtisodçilar Daron Ajamöğli va Jyeyms Robinson özlarining «Nega xalqlar muvaffaqiyatsizlikka uçraydi: hokimiyat, farovonlik va qaşşoqlikning kelib çiqişi» (angl. Why Nations Fail: The Origins of Power, Prosperity, and Poverty) kitobida soliştirma tahlillar asosida turli davlatlarning iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanişidagi farqlarning asosiy sababini körsatib ötgan.
Bir-biriga geografik jihatdan yaqin, şu bilan birga rivojlaniş jihatdan turfa hududlar
Dastlab Nagoles şahri misolida bu holatni körib çiqsak. Şaharning yarmi AQŞning Arizona ştatiga, qolgan qismi esa Meksika hududiga tegişli. Arizonaning yarmidagi hududda aholining örtaça daromadlari 30—40 ming dollar atrofida, odamlar örta maktab bitiruvçilari, yöllar asfaltlangan, tartib va tamoyillar mavjud, aholining aksariyati 65 yoşdan oşiq umr köradi. Qolgan janubiy yarmida esa örtaça daromad uç baravar kamroq va qolgan hamma narsa ham xuddi şu darajada yomonroq. Bu hududlarda atrof-muhit yoki madaniyat bir xil, ammo siyosiy va iqtisodiy imkoniyatlar bir-biridan keskin farq qiladi. Buning asl sababi nimada?
Tarixan Meksika Ispaniya mustamlakasi bölgan va mamlakatda uzoq yillar davomida quldorlik hukm surgan. Mustamlakaçilikdan qolgan elita boşqaruv tizimi va köpçilik uçun siyosiy huquqlar mavjud emasligi mamlakat rivojlanişi va taraqqiyotiga jiddiy ta'sir ötkazgan.
Mualliflar ilmiy-texnik taraqqiyot uçun jamiyat keng qatlamlarining mulk huquqlarini himoya qiliş kerakligini ta'kidlaydi. Öz örnida, texnologiyalarning doimiy özgarişi va takomillaşuvi AQŞ rivojlanişida poydevor vazifasini ötaydi. XX asrning boşidagi AQŞning mislsiz iqtisodiy taraqqiyotida ikkita jihat muhim rol öynagan.
Birinçidan, dunyoning istalgan qismidagi iqtidorli va kuçli salohiyatga ega bölgan ilmiy xodim adolatli patentlaş tizimi va mehnatga yaraşa mukofotlar sabab Qöşma Ştatlarga borişdan va u yerda yaşaşdan manfaatdor bölgan.
Ikkinçidan, hukumat har qanday istiqbolli loyiha va ixtirolarni qöllab-quvvatlagan hamda moliyalaştirgan. Odamlarda öz korxonalari va innovatsiyalaridan daromad olişga kuçli motivatsiya mavjud bölgan.
Amerikaning 300 yildan oşiqroq tarixi davomida siyosiy institutlarning iqtisodiy institutlar oldida, öz navbatida, iqtisodiy institutlarning siyosiy idoralar oldida javobgarligi har ikki tomonni keng miqyosda hamma uçun işlaşga majbur qilgan. Mamlakatdagi adolatli patentlaş va ta'lim tizimi har bir fuqaroga rivojlaniş va boylik imtiyozlaridan foydalaniş uçun imkoniyat yaratgan.
Mavzuga oid
Lotin Amerikasida (xususan, Meksika) diktatorlik tuzumi hukm surişi har bir fuqaroga özini sinab körişga va yaxşi işlab boy bölişga tösqinlik qiladi (odamlar keyingi diktator topgan barça pullarini olib qöyişi mumkinligidan ham qörqişgan). Odamlarda yaxşi işlaşdan manfaatdorlik hissi bölmagan.
Ta'kidlanişiça, monopolizm, korrupsiya va siyosiy huquqlar yöqligi odatiy hol bölgan hozirgi qaşşoq, rivojlanmagan mamlakat heç qanday körinişda taraqqiy etişi mumkin emas.
Mamlakat taraqqiyoti inklyuziv va ekstraktiv institutlarning qay darajada taşkil etilganiga boğliq
Mamlakatlar rivojlanişi uçun hal qiluvçi rolni institutlar – şaxslarni jamiyatda mavjud bölgan qoidalarga rioya qilişga undaydigan mexanizmlar töplami öynaydi.
Bu yerda ikki tizim örtasida katta farqlar mavjud. Inklyuziv institutlar tizimi şakllangan demokratik jamiyatlar fuqarolik jamiyati uçun zarur bölgan innovatsion ğoya va taşabbuslarni qöllab-quvvatlaydi. Inklyuziv institutlar davlatda qonun ustuvorligi, xususiy mulk daxlsizligi, fuqarolarga foyda oliş uçun iqtisodiy munosabatlarda iştirok etişlariga heç qanday tösqinlik yöqligi, şaxsiy daxlsizlik tamoyillari mavjudligi bilan ölçanadi.
Bunday iqtisodiy institutlarning uzoq muddat mavjudligi jamiyatning keng qatlamlariga mamlakatni boşqarişda iştirok etişga va köpçilik uçun foydali qarorlar qabul qilişga imkon beradigan siyosiy infratuzilmani yaratadi. Aynan uşbu institutlar barça zamonaviy liberal demokratik davlatlarning asosi hisoblanadi.
Ekstraktiv institutlar tizimi mamlakat rivojlanişiga xalal beruvçi birinçi omildir. Bu tizim mamlakatni boşqaradigan elita qatlam boyişiga va mamlakatda amal qilinişi zarur bölgan mulk va şaxsiy huquqlar buzilişiga zamin yaratadi.
Bunday institutlar tizimi siyosiy hokimiyatni jamiyatning kiçik bir qatlami egallab olib, ertami-keçmi bu kuçdan iqtisodiy kuçga ega böliş, ya'ni boşqalarning mulk huquqlariga hujum qiliş yölida foydalanişiga olib keladi. Davlat boşqaruv tizimi monopoliya va korrupsion elementlar asosida şakllanadi. Bunday muassasalar şaroitida işçilarda mehnat unumdorligini oşirişga heç qanday rağbat yöq, çunki qöşimça daromadlarning katta qismi yoki deyarli hammasi elita tomonidan tortib olinadi.
Bu tizim har xil turdagi diktatorlik va totalitar tuzumlar, şuningdek, hokimiyatni kuç tuzilmalari yordamida boşqarişga asoslangan birlaşmalarning asosiy instrumentidir.
Buni Ikkinçi jahon uruşidan keyin 38-parallel böylab bölingan Şimoliy va Janubiy Koreyaning bugungi holati misolida tuşuniş osonroq böladi. 1940-yillar oxirlarida ularning rivojlaniş darajasi deyarli bir xil körinişda bölgan, ammo bugungi kunda bu ikki davlatning iqtisodiyoti turli darajada rivojlangan. Janubiy Koreyaning turmuş darajasi Şimoliy Koreyaga nisbatan 10 baravar yuqoriroq. Şimoliy Koreyada yaşovçilarning örtaça umr davomiyligi 10 yilga kamroq.
Rivojlanişdagi farqlarni institutlardan boşqa narsa bilan izohlaş imkonsiz. Janubda xususiy mulk va bozorlar rağbatlantirildi va şu tariqa sarmoyalar va iqtisodiy ösiş oqimi paydo böldi. Şu bilan birga, hukumat ta'lim sohasiga sarmoya kiritdi va işlab çiqariş jarayoni uçun kuçli bilimga ega bölgan işçi kuçi oqimini özi uçun şakllantirdi.
Şimoliy Koreyada esa xususiy mulk va bozor munosabatlari taqiqlanib, markazlaşgan rejali iqtisodiyot tartibi örnatilgan. Bu esa şunçaki turğunlikka olib keldi.
Janubiy Koreyada odamlar özlarining sa'y-harakatlari uçun mukofotlanişlarini bilişadi, Şimoliy Koreyada esa biror sohaga yangilik va sarmoya kiritiş uçun heç qanday rağbat yöq, çunki davlat har qanday taşabbuslarning foydasini ekspluatatsiya qiladi.
Mamlakatlar rivojlanişiga ta'sir qiluvçi boşqa omillar
Şuningdek, mualliflar xalqaro tengsizlikni tuşuntiradigan muqobil variantlarni ham körsatib ötişadi:
Geografik omillar
Geografik joylaşuv rivojlanişdagi muhim asos hisoblanadi. Tadqiqotlarga köra, kambağal mamlakatlarning aksariyati ekvator yaqinida joylaşgan, boylar esa mö'tadil kengliklarda. Tropik iqlimda joylaşgan mamlakatlar tez-tez malyariyaga öxşaş pandemik kasalliklardan aziyat çekişadi. Şuningdek, issiq iqlimning tuproq unumdorligiga ta'siri natijasida bu hududlarda qişloq xöjaligi mahsulotlaridan köp hosil oliş imkoniyatini çeklaydi. Bundan taşqari, issiq şaroitda yaşaydigan odamlar boşqalarga nisbatan dangasaroq bölişadi. Bu esa janubiy hududlarda yaşovçi xalqlar taraqqiyotiga ma'lum ma'noda ta'sir ötkazadi.
Ammo bunga qarama-qarşi ravişda iqlim şaroitlari öxşaş, ammo turmuş darajasi juda farq qiluvçi mamlakatlar (AQŞ va Meksika, KXDR va Janubiy Koreya, sobiq GFR va GDR)ni ham keltirib ötiş mumkin. Bu davlatlar örtasidagi tafovut siyosiy institutlar örtasidagi farqlar bilan ölçanadi.
Yoki bu misolga Yevropa va Markaziy Osiyo davlatlarining taraqqiyotidagi farqlarni ham keltiriş mumkin.
Madaniy va etnik omillarning ta'siri
Amerikalik iqtisodçi Devid Landis Yevropa va Şimoliy Amerikaning muvaffaqiyati yevropaliklarning köp mehnat qilişi, tejamkorlik va yangilik yaratişga undaydigan madaniy munosabatlarining öziga xos töplami bilan boğliq deb hisoblaydi.
Şuningdek, XVI asrda Ğarbiy Yevropada amalga oşirilgan reformatsiya jarayoni Maks Veber ta'biri bilan aytganda kapitalistik munosabatlarning «tuğilişi»ga zamin yaratgan. Uşbu özgariş Ğarbiy Yevropadagi feodal munosabatlar va çerkovning hukmronligiga barham berib, industrial jamiyat şakllanişiga asos bölgan. Şuningdek, Yevropa mamlakatlarining Şimoliy Afrikadagi kolonizatsiya siyosati bu hududning Afrikaning boşqa qismiga nisbatan taraqqiy etişiga va qişloq xöjaligi mahsulotlari yetiştirişning rivojlanişiga asos bölgan.
Umuman olganda, madaniy gipoteza köplab Afrika mamlakatlarining taraqqiyotini belgilab berişda eng katta rolni öynagan.
Şu bilan bir qatorda, Örta va Yaqin Şarq mamlakatlarining qaşşoqligi islom sivilizatsiyasi bilan boğlanmaydi. Bu davlatlarda katta miqdorda tabiiy resurslar mavjud bölsa-da, avtoritar va diktatorlik rejimlari mavjudligi, siyosiy demokratik institutlar rivojlanmagani sabab iqtisodiy jihatdan taraqqiyotda muammolar yuzaga kelgan.
Şuningdek, din, etnik tamoyillar va qadriyatlar bir xil bölgan Janubiy Koreya boy va rivojlangan, Şimoliy Koreya aholisi esa tang ahvolda. Bunda asosiy örinni siyosiy institutlar örtasidagi farqlar belgilaydi.
Modernizatsiyalaşgan omillar
Ba'zi mamlakatlar iqtisodiy taraqqiyotga avtoritar rejim orqali ham erişgan. Buning yorqin misoli Xitoy hisoblanadi. Bu yerda siyosiy erkinliklar ma'lum ma'noda çeklangan bölsa-da, örnatilgan töğri iqtisodiy siyosat natijasida rivojlanişda katta yutuqlarga erişildi. Ammo ba'zi davlatlar (Saudiya Arabistoni, Rossiya, Venesuela, Gabon, Ekvatorial Gvineya) taraqqiyoti xomaşyo, xususan tabiiy resurslar eksportiga boğliq. Bu yerda jahon bozorida neft narxining kötarilişi iqtisodiyotda ösişga olib keladi, aksinça neft narxi tuşişi bilanoq, uşbu mamlakatlarning barçasida ösiş darhol töxtaydi.
Zamonaviy mamlakatlarning institutsional rivojlanişidagi tösiqlar
Mualliflar tomonidan nima sababdan Özbekiston rivojlanişida muammolar borligiga ham töxtalib ötilgan (asar 2012 yilda çop etilgan). Ta'kidlanişiça, mustaqillikdan keyingi davrda dehqonlar mamlakat eksportining asosiy mahsuloti — paxtani davlatga jahon narxlaridan ança past narxlarda sotişga majbur bölgan. Şuningdek, bunday şaroitda dehqonlar hosildorlikni oşiriş va qişloq xöjaligini mexanizatsiyalaş uçun heç qanday rağbatlantirilmagan. Natijada mamlakatda paxta yetiştiriş jarayoniga majburiy mehnat joriy qilingan. Paxta teriş mavsumining öquv yilida boşlanişi va maktab bolalarining deyarli 2 oy davomida bu jarayonga jalb qilinişi mamlakatda ta'lim sifatiga jiddiy ta'sir ötkazgan.
Şuningdek, fermerlarga va terimçilarga mehnat evaziga qilinadigan tölov jahon bozoridagi narxlarga nisbatan bir neça barobar kam bölgani ularda mehnat qilişga nisbatan iştiyoqni yöq qilib yuborgan. Fermer köproq mehnat qilib, foyda oliş, işlab çiqarişga yangi texnologiyalarni joriy qilişdan manfaatdor bölmagan. Işlab çiqariş jarayonida umumiy manfaatdorlikning yöqligi taraqqiyot jarayonida jiddiy tösiqqa aylangan.
Yoki Lotin Amerikasi mamlakatlari rivojlanişidagi tösiqlarni tuşuntiriş uçun Kolumbiyada Alvaro Uribe davridagi noqonuniy qurolli guruhlar bilan tuzilgan şartnomalar orqali saylovlarda ğalaba qozoniş, Xuan Peron davridan beri amal qilib kelinadigan Argentinadagi saylovlarni soxtalaştiriş, prezident Karlos Menem hukumati davridagi prezidentlik muddati tugaşi va qayta saylanişidagi çeklovlar sabab konstitutsiyaga özgartirişlar kiritilişi kabi misollarni keltiriş mumkin. Bularning barçasi jamiyatlarning yetakçilar tomonidan qabul qilingan qarorlarga ta'sirining juda zaif ekanini körsatuvçi misollardir.
Xulosa örnida
Mualliflar ekstraktiv institutlar orqali ösişga erişiş mumkinligi böyiça ham misollar keltirgan. Xususan, misol sifatida sobiq sovet ittifoqini körsatiş mumkin. 1928—1970 yillarda ittifoq iqtisodiy taraqqiyotga erişdi. Davlat mehnat resurslarining katta qismini samarasi past bölgan qişloq xöjaligidan olib, sanoatga yönaltirdi. Siyosiy kuçlarning töliq markazlaşgani va ilmiy texnologiyalarga yetarli miqdorda mablağ sarflanmagani keyingi taraqqiyotni töxtatib qöygan, ya'ni ekstraktiv institutlar ham taraqqiyotga sabab bölişi mumkin, lekin uning natijasi barqaror emas.
Ta'kidlanişiça, rivojlanişning eng birinçi asosi ta'lim va texnologiyadir. Fuqarolarning özi inklyuziv siyosiy institutlarni yaratişi kerak va şunda ular jamiyatni boşqarişda iştirok eta olişadi. Monopoliyalar mamlakat markazlaşuvi va taraqqiyotidagi eng katta tösiqdir.
Ba'zi mamlakatlarning yuqori farovonlikka, barqaror iqtisodiy rivojlanişga erişişi, boşqa davlatlarning esa turğunlik va qoloqlik holatida qolişi şu davlatlarda amal qilayotgan siyosiy-iqtisodiy institutlarga boğliq.
«Bizning erkinligimiz huquqlarimizga nisbatan heç qanday tahdidlarning mavjud emasligidadir». (Daron Ajamöğli, Tashkent law spring xalqaro forumidagi nutqidan)
