Yoşlar orasida xorijga intiliş kuçaymoqda. Bu nimani anglatadi?

Özbekistondagi dollar valutasini sotib oliş qobiliyati nisbatan yuqoriligi, yoki fasliy va mahalliy mahsulotlarning arzonligi inobatga olinganda ham, bu miqdor – ança past ekani ma'lum. Demak, Özbekiston yoşlarining xorijga intilişi zamiridagi birinçi omil – şaxsiy va oilaviy ijtimoiy-iqtisodiy muammolarni hal qilişga intiliş.

Ikkinçi omil – demografik ösiş sur'atining yuqoriligi. Özbekiston, possovet hududidagi eng katta real raqamlarda demografik ösiş qilayotgan davlat hisoblanadi. Ittifoq qulagan 1991 yilda Özbekiston aholisi 19 million 900 ming atrofida deb hisoblangan bölsa, bugunga kelib 35 millionga yaqinlaşib qoldi.

Özbekistonda, milliy boylik yaratişga nisbatan demografik ösiş proporsiyasi yuqoriroq bölib qolmoqda. Ya'ni iqtisodiy ösiş sur'atlaridan köra, demografik ösiş holati yuqoriroq.

Uning ustiga, Özbekistonda hali ijtimoiy himoya tizimi deyarli mavjud emas. Har bir inson va oila, özi uçun faqat özi harakat qilişi lozim. Natijada, demografik ösiş sur'ati, ijtimoiy-iqtisodiy zöriqişga qöşimça bosim sifatida yuzaga çiqmoqda, yoşlarimizning çetga intilişiga qöşimça omil bölmoqda.

Uçinçi omil – yoşlarga xos taşqi dunyoga talpiniş, öqiş-izlaniş, iş örganiş – dunyoni köriş. Migratsiya va emigratsiya butun insoniyat tarixi davomida rivojlanişning muhim omili bölgan. Ta'kidlaş lozimki, bugungi taraqqiy etgan, boy davlatlardan xorijga köçib ketiş ham mavjud.

Masalan, Fransiyadan Kanadaga yoki AQŞga köçib ketiş, öqişga yoki uzoq muddatga yaşaşga ketiş ham oddiy holat. Rivojlangan davlatlar örtasidagi migratsiya va emigratsiya oqimi ham kiçik emas. Özbekistonda xizmat körsatiş, işlab çiqariş, yangiliklar qiliş orqali yangi biznes loyihalari yaratişga intiliş jiddiy kuçayib boryapti. Yoşlar tuşunadiki, kelajakda raqobatbardoş mahsulot işlab çiqariş yoki xizmat körsatiş uçun malakali kadr böliş kerak.

Jumladan, RFda mehnat muhojiri bölib işlab, qaytib kelayotgan yoşlarimiz ham, özlari bilan nafaqat moddiy, balki jiddiy tajribaviy kapital ham olib qaytişadi.

Keyingi yillarda yoşlarimizda xorijga öqişga bölgan rağbat jiddiy kuçaydi. Bu qisman davlat siyosati, uning tafakkuri özgargani bilan ham boğliq. Birinçi ma'muriyat davrida xorijga çiqiş öta maşaqqatli, siyosiy jihatdan riskli iş bölgan bölsa, bugun davlatning özi xorijda öqiş va malaka töplaşni rağbatlantirmoqda», – deb hisoblaydi tahlilçi.

Kamoliddin Rabbimovga köra, dunyo tajribasini kuzatgan holda migratsiya va emigratsiya jarayoniga normal qaralişi kerak va holat doim ham davlatdagi fundamental inqiroz bilan boğliq bölavermaydi.

Asosiysi, deydi u, salohiyatli kadrlarni vatanning içida uşlab turiş va bu orqali milliy taraqqiyot uçun kerakli bölgan ğoyalar, dasturlar va siyosiy kurs işlab çiqara oladigan şaxslardan unumli foydalana oliş.

«Bu vazifa, öz örnida, Özbekistonda raqobatga asoslangan siyosiy tizim zarurligini körsatadi. Dunyoda aynan demokratik davlatlar öta katta milliy boylik yaratgani, qudratli siyosiy, iqtisodiy, harbiy va mafkuraviy tizim şakllantirgani zamirida, aynan inson omilidan töğri foydalana oladigan tizim mavjudligi turadi.

Inson miyasi – nihoyatda qudratli intellektual organ. Agar uning töğri işlaşiga, raqobat orqali öz manfaatlarini qondirişga imkoniyat berilsa, davlatdagi va jamiyatdagi barça muammolarga tizimli javob topiş qiyin emasligini köriş mumkin. Özbekistonda keyingi yillarda jiddiy özgarişlar bölmoqda.

Qöşimça qiliş muhim bölgan asosiy nuqta – ma'muriy siyosiy islohotlar jadallaşişi kerakki, jamiyatning ijtimoiy energiyasi bostirilişi emas, bu energiya parvarişlanişi va taraqqiyot, işlab çiqariş, sanoatlaştiriş, ilm-fan, ekologiya va boşqa barça sohalar rivoji uçun yönaltirilişi kerak», – dedi u.

«Yoşlarning Özbekistondan «qoçişi»ga sabab – şaroitlar yetişmasligi» — Doniyor Rözmetov

Siyosiy tahlilçi, bloger Doniyor Rözmetov mavzu yuzasidan fikrlarini bildirar ekan, «miyalar qoçişi», yoşlarning çet ellarga ketişi bilan boğliq muammo dunyodagi barça davlatlarda, jumladan, rivojlangan kuçli yettilik davlatlarida ham borligini ta'kidladi.

«Şu ma'noda bu holatni fojia, deb körmaslik va özbek jamiyatining öziga xosligi deb qaramaslik mumkin. Şu sababdan, yoşlarning çetga çiqib ketişlariga kuç bilan yoki sun'iy tösiqlar bilan kuraşiş befoyda, besamar va adolatsizlik böladi. Agar kimdir biror joydan ketişni xohlayotgan bölsa va uning ketişini xohlamasak, ularni ketişga majbur qilayotgan sabablar örganilişi va ularga şu yerda qoliş istagini beriş kerak.

Odatda «miyalar», ya'ni jamiyatning bilimli, ilğor vakillari qoçişiga soddalaştirib javob berilsa, ikkita sabab böladi: yo uning hayoti xavf ostida böladi, yoki şaroitlar uni qanoatlantirmaydi.

Özbekiston şaroitida yoşlarning qoçişiga menimça, köproq ikkinçi sabab, şaroitlar yetişmasligi sababdir. Sabablar orasida moddiy sabablar ham bor bölsa-da, nazdimda asosiysi bu emas.

Bizda şuningdek, qadr va qonunlar, jumladan, mehnat qonunçiligi ustuvorligi hamda kafolatlari yetişmasligi ham hal qiluvçi jihatlardan biri.

Çet ellarda tahsil olib Özbekistonga borgaç, na davlat, na jamiyat tomonidan qadrlanmagan, aksinça, «ilğor va yot fikrlari» uçun kamsitişlarga uçragan, natijada yana çet ellarga ketib qolgan yoşlardan bir neçtasini bilaman. Hatto davlatning özi katta va'dalar berib çaqirgandan keyin ham qadrlanmagan va ma'lum muddatdan keyin heç qanday mehnat şartnomalari normalariga qaramasdan, köçada qoldirilgan yoşlarga ham misollar bor.

Çet ellardagi köplab «miyalar» Özbekistonda çet eldagidan kamroq maoşga işlaşga rozilar. Ular faqat qadriga yetişlarini, ularga işonç bildirilişini, mehnat kafolatlari berilişini, qaysidir gapi yoki qaraşlari yoqmay qolsa, köçaning eşigi körsatilmasligini istaydilar. Tabiiyki, Özbekistondan endi qoçiş orzusidagi «miyalar» ham çet ellardagi vatandoşlari kabi mazkur kafolatlar bor davlatlarga ketişni orzu qiladilar.

Agar hukumat «miyalar» qoçmasligini çin dildan istasa, faqat prezident aytgani va statistikalar uçun emas, balki tom ma'noda «miyalar» qadrlanişi, mehnat qonunçiligi kafolatlari «muqaddas» darajaga olib kelinişi va albatta, ular moddiy tomondan rağbatlantirib turilişi kerak», – ta'kidladi Rözmetov.

«Özbekistondagi hozirgi ta'lim sifati bilan jahon mehnat bozorida yuqori talabdagi kadr böliş imkonsiz» — Firuz Allayev

Tadbirkor, Asaxiy.uz loyihasi asosçisi va rahbari Firuz Allayev – bir neça yillar avval vatandan ketib, yana qaytganlardan biri.

U mavzu yuzasidan fikrlarini bildirar ekan, avvalo, odamlar çetga çiqişni birdaniga yaxşi hayot, dollar yoki yevroda katta pul topiş, deb tuşunmasligini qayd etdi.

«Unutmaslik kerakki, begona yurtga moslaşiş, til örganiş va provardida yaxşi hayotga erişiş uçun har qanday joyda qattiq mehnat talab qilinadi. Ya'ni xorij faqat yaxşi hayot, degani emas.

Har qanday rivojlangan davlatda ham yangi odamning oyoqqa turib, hayotini stabillaştirib olişi uçun 4-5 va hatto 10 yil vaqt ketadi. Menimça, özimizda ham şunday qiynalib işlagan, öqigan odam ma'lum yutuqlarga erişişi mumkin.

Bu yerda inobatga oliş kerak bölgan yana bir jihat bor: hozir butun dunyoda yoşlar migratsiyasi ortib boryapti. Yoşlar internet, ijtimoiy tarmoqlar va OAV orqali özi yaşaydigan dunyodan boşqa dunyolar borligini ham köryapti. Tabiiyki, ularda bu yurtlarni körişga qiziqiş uyğonyapti.

Şuningdek, yoşlarda turli yurtlarni körib, özlikni topişga intiliş bölişi ham tabiiy.

Bilasizmi, Yevropa ittifoqida ham yoşlar migratsiyasi juda kuçli. U yerda yoşlar hatto Nepal, Bangladeş kabi davlatlarga borib, özligini qidirişga urinadi.

Öylaşimça, ijobiy reformalar qilina boşlar ekan, Özbekistonga ham xorijiy davlatlardan köçib kelişlar ortaveradi. Bu asosan Pokiston, Eron va yon qöşni davlatlardan bölişi mumkin.

Yana bir narsani eslatiş joiz, yoşlarning çetga çiqib ketişga intilişi sabab emas, avvalo, natijadir. Çunki çetga ketayotgan yoşlar öqiş va keyin işlaşni maqsad qiladi. Bu – içkaridagi ta'lim öz vazifasini bajara olmayotganidan dalolat.

Özbekistonda aksariyat yoşlar tuşunyaptiki, hozir içkaridagi ta'lim bilan jahon mehnat bozorida yuqori talabdagi kadr böliş imkonsiz. Oliy ta'lim tizimimiz bugungi zamon talabiga umuman javob bermaydi. Örta yoki past ma'lumotli işçilarga esa yuqori haq tölanuvçi iş berilmaydi. Yoşlar past ma'lumotdan zerikib ham xorijga ketyapti.

Öylaşimça, hukumat bu masalani jiddiy tahlil qilib körişi kerak. U avvalo, oliy ta'limning sifatini yaxşilaşga harakat qilişi kerak. Oliy ta'lim erkin, sifatli va turli ğoyaviy bosimlardan toza sohaga aylansagina mamlakatda nimadir özgarişlarni kutiş mumkin.

Şuningdek, turli grantlar orqali xorijiy davlatlarga imkon qadar sifatli kadrlarni çiqaraverişimiz kerak. Biz çetga qança köp sifatli kadr çiqarsak, şunça yaxşi. Çunki ularning bir qismi baribir özimizga qaytadi. Qaytmaganlari mamlakatga pul yuboradi.

Hukumat hozir migratsiyaga tösiq qöyişi emas, aksinça, çetga ketgan kadrlarga qöşimça imkoniyatlar yaratiş orqali, kelajakni ularning tajribasi, bilimi ustiga qurişi kerak», – dedi tadbirkor.

«Jarayonning asosiy faktori – globallaşuv» — Alişer Alixon

Birlaşgan Arab Amirliklarida dars beruvçi özbekistonlik öqituvçi Alişer Alixonning aytişiça, yoşlarning mamlakatni tobora köp tark etayotgani tendensiyasi, avvalo, globallaşuv bilan boğliq.

«Ikkinçi faktor – mamlakatning iqtisodiy holati. Dunyo xaritasiga qaraylik. Rivojlangan davlatlarning aholisi rivojlanmagan davlatlarga unçalik intilmaydi. Aksinça, rivojlanmagan davlat aholisi rivojlangan davlatga qarab intiladi.

Aynan aql egalarining mamlakatdan ketib qolişida iqtisodiy faktorlar katta rol öynaydi. Ular öz darajasiga yaraşa yaxşiroq hayot keçiriş, yaxşiroq yaşaşga intiladi.

Uçinçi faktor sifatida inson uçun fuqarolik va insoniy haq-huquqlar ta'minlangan jamiyatda yaşaş juda muhim.

Kuzatişlarim böyiça, Özbekistonda insoniy haq-huquqlar buzilişi, poymol etilişi holatlari hamon köp uçrayapti. Odamlar mana şu holatlardan ham qoçişga intiladi.

Albatta, hukumat insoniy huquqlar, qadr-qimmat masalalari himoyasiga ozmi-köpmi intilyapti. Bu juda yaxşi. Aynan insoniy haq-huquqlarni ta'minlaş borasidagi işlar jiddiy qayta körilişi zarur. Şuningdek, ta'lim sifati tubdan qayta öylanişi zarur.

Reformalarga qöl urişdan, ularni amalga oşirişdan qörqmaslik kerak. Unutmaslik kerakki, Özbekistonning kelgusidagi drayvi – yoşlar. Ularni esa töğri yönalişlarga bura oliş juda muhim», – dedi Alişer Alixon.

Yuqorida qayd etilganidek, yoşlarning xorijga çiqib ketayotganini bir tomonlama, faqat muammoli jihat deb bölmaydi. Globallaşuv jarayoni keçar, Özbekiston dunyoga öz eşiklarini oçar ekan, migratsiya va emigratsiya jarayonlarining kuçayişi ham tabiiy.

Ammo, yoşlarning, ayniqsa bilimli va şijoatli yoşlarning mamlakatni tark etayotgani hukumatni öz birlamçi vazifalarini qay darajada uddalay olayotgani haqida öylaşga undaşi zarur.

Sifatli ta'lim, iş örinlari va yaxşi mehnat şaroitlari, aql egalariga munosabat, jamiyatda fikrlar xilma-xilligini ta'minlaş ayni şunday jihatlardir.

Ilyos Safarov tayyorladi.