“Issiqxona effekti”. Bu qanday hodisa va nimasi bilan xatarli?

Xuddiki, sovuq suvni sizni ustingizdan birdan quyib yuborganda yuzaga keladigan hissiyotlarni tabiat uçun ham yaratib qöydik. Tuşuning, tabiat bunga şunçaki tez moslaşa olmaydi, bu aks ta'sirlar tabiatda ham tösatdan havo oqimlari harakatidagi muvozanatni buzib, hududlarga xos bölmagan anomal hodisalarni taqdim etişiga olib kelaveradi.

Issiqxona effektini hosil qiluvçi asosiy modda – karbonat angidrid

— Issiqxona effektini hosil qiluvçi asosiy gaz bu – karbonat angidrid. U atmosferaga ham tabiiy, ham sun'iy yöl bilan qöşiladi. Metan, azot oksidi kabi boşqa iflos gazlar havoga inson omili tufayli çiqarilib, bular bir butun issiqxona effekti darajasini belgilaydi.

Issiqxona effektini hosil qiluvçi gaz konsentratsiyalarining ortişi, sayyorada tabiiy issiqlik balansini buzadi va antropogen issiqxona effektini keltirib çiqaradi.

Bu yilgi anomal issiqlik – Toşkent uçun xavotirli

— Issiqxona effektida gazlar salmoğining ortişi keçalari ham havo haroratning kötarilişiga olib kelib, kunduz va keçasi qayd etiladigan havo harorati maksimum va minimumlari orasidagi farq kamayib borişida namoyon böladi.

Iyul oyining boşida qayd etilgan anomal issiqlik Toşkent şahri uçun xavotirli vaziyat. Hozirgi sutkalik harorat farqlari 5–6 darajaga issiq. Oldinlari yoz oylarida, hatto mutlaq maksimum rekordlar qayd etilgan kunlari sutka davomidagi örtaça harorat qiymati hozirgidagidek baland bölmagan.

Oxirgi jaziramalardan şuni anglaş mumkinki, yoz oylaridagi issiq haroratlar keçasi ham ötmişga nisbatan ança yuqori kuzatilmoqda. +40 darajadan yuqori havo harorati sutkaning ikki-uç soatlik davrida emas, endilikda uzoq davomli kuzatilmoqda. Bu – yaqqol parnik effekti natijasida yuzaga kelib, jaziramalar Toşkent şahri aholisini kunning xohlagan paytida xafsalasini pir qilayotganida köriş mumkin. Bu ötmiş issiqlariga öxşamaydi.

Toşkent şahrida jaziramada kunduz kunlari keskin qizigan qalin asfalt sirti, yaşillikdan mosuvo çöllaşgan şahar landşafti kabi manzaralar keçalari haroratning tezda pasayişiga olib kelmayapti. Natijada, yoz oylari Toşkent şahrida havo haroratlari atrof hududlarga nisbatan 0,5-1 daraja yuqori kuzatilmoqda.

Issiqxona effekti kompleks muammolarni yuzaga çiqaradi

— Bu kabi noodatiy issiqlar jamiyatning barça sohalarida ma'lum salbiy oqibatlarni keltirib çiqaradi. Birinçi aks ta'sir şundoq ham aholisi öta ziç şaharlarda bevosita aholi salomatligi bilan çambarças boğliq. Şahar aholisi davomli jaziramalardan aziyat çekadi. Bu qariyalar va hamroh kasali bor kişilarda yaqqol seziladi.

Ikkinçi ta'sir energetika tizimida yaqqol körinadi. Davomli va keçalari ham haroratning noodatiy yuqori bölişi energiyaga bölgan talabni keskin oşiradi. Aholisi ziç joylaşgan areallarda notöğri yondaşuv asosida taqsimlangan energetika zanjirida yuklamalar yuzaga keladi, energetika tizimi bunday yuklamani kötara olmaydi, deydi Erkin Abdulahatov.

***

Darhaqiqat, yurtimizda havo harorati kötarilgan kunlarda poytaxtda ham elektr energiyasi uzilişlari tinimsiz ravişda kuzatildi.

Oksford iqtisodiyot notijorat tadqiqot markazi global isişning iqtisodiyotga ta'siri böyiça tadqiqot ötkazdi. Markaz mutaxassislari dunyoning 203ta rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlaridagi vaziyat töğrisidagi ma'lumotlarni tahlil qilişdi. Ma'lum bölişiça, issiqxona effekti oqibatida 2100 yilga kelib bu davlatlarda global yalpi içki mahsulotning 20 foizga pasayişi kutilmoqda.

Bu xulosa örtaça harorat kötarilişda davom etişi haqidagi taxminlarga asoslanadi (ön yilda taxminan 0,2°C ).

Şu örinda markaz olimlari kelajakda issiqxona effektidan jabr körmaslik uçun kerakli tavsiyalarni ham berişgan:

• qazib olinadigan yoqilğidan foydalanişni kamaytiriş va qayta tiklanadigan energiya manbalariga ötiş;
• energiya samaradorligini oşiriş va sohalarni energiya tejovçi texnologiyalar bilan modernizatsiya qiliş;
• tabiatda yaşillikni köpaytiriş, örmon yonğinlarining oldini oliş, daraxtzorlarni köpaytiriş;
• ekologik toza qişloq xöjaligiga ötiş;
• tuproq tarkibidagi organik moddalarni saqlab qoliş (çunki ularning yöqolişi töğridan töğri issiqxona effektiga ta'sir qiladi);
• ekologik tejamkor transport turlariga ötiş.

Gulmira Toşniyozova tayyorladi.