«Inoagentlar», qiynoqlar va Navalniy - Dmitriy Muratovning Nobel nutqi
|23:38 / 21.12.202121 39916 min
Tinçlik uçun Nobel mukofoti laureati – Rossiyaning «Novaya gazeta» naşri boş muharriri Dmitriy Muratov mukofotni topşiriş marosimida nutq sözlab, zamonaviy dunyoning eng oğriqli masalalarini tilga oldi. Kun.uz nutqni töliq ravişda özbek tilida keltirib ötadi.
8 oktyabr kuni ertalab menga onam qönğiroq qildi. Nima yangiliklar, deb söradi.
— Mana, — dedim, — oyi, Nobel mukofoti olibmiz...
— Bu yaxşi. Yana nima yangilik bor?
...Hozir, onam, hammasini senga hikoya qilib beraman.
* * *
«Aminmanki, fikr erkinligi boşqa fuqaroviy erkinliklar qatori taraqqiyot asosi sanaladi.
Men insonlar taqdiri şakllanişida fuqaroviy va siyosiy erkinliklar hal qiluvçi ahamiyatga ega ekanligi haqidagi tezis tarafdoriman!
Aniq aminmanki, xalqaro işonç, <…> qurolsizlaniş va xavfsizlik jamiyatning oçiqligi, axborot, fikr erkinligi va oşkoraliksiz mavjud bölolmaydi <…>.
Tinçlik, taraqqiyot, inson haqlari — bu uç maqsad çambarças boğliq».
Bular — Yer sayyorasi fuqarosi, buyuk faylasuf, akademik Andrey Saxarovning Nobel marosimidagi nutqidan parçalar.
Bu nutqni xuddi şu yerda, şu şaharda 1975 yilning 11 dekabrida uning rafiqasi Yelena Bonner öqib bergan.
Men Saxarovning sözlari şu yerda, butun jahonga maşhur zalda ikkinçi bor yangraşini zarurat deya sanadim.
Nega bu narsa hozir biz uçun, men uçun şu qadar muhim?
Dunyo demokratiyani yomon körib qoldi.
Dunyo boşqaruvdagi elitalardan hafsalasi pir böldi.
Dunyo diktatura tomon qöl çözdi.
Taraqqiyotga inson haqlari va erkinliklariga rioya qiliş bilan emas, texnologiyalar va zulm bilan ham erişsa böladi, degan sarob hosil böldi.
Erkinliksiz mana şunday taraqqiyot.
Sigirsiz ana şunday sut…
Diktaturalar özlariga zulmdan osongina foydalaniş imkoniyatini yaratib olişdi.
Mavzuga oid
Bizning mamlakatda (nafaqat bizda) şunday fikr ommalaşgan: qon tökişdan qoçadigan siyosatdonlar — kuçsiz insonlar.
Dunyoga uruş bilan tahdid soliş esa çinakam vatanparvarlarning burçi.
Hukumat uruş ğoyasini faol ravişda sotmoqda.
Uruşning agressiv marketingi ta’siri ostida odamlar uning sodir bölişiga könikişmoqda.
Davlat televizion kanallarida militaristik ritorika uçun töliq mas’uliyat hukumatlar va ularga yaqin propagandaçilar zimmasida.
Biroq men haqqoniy va qörqinçli tasvirlarni namoyiş etgan boşqa televizorni ham körganman.
Çeçen uruşi davrida vokzallardan birida beşta muzlatkiç-vagonlar relslarda turardi. Ular tun-u kun qöriqlanardi. Bu mudofaa vazirligi 124-laboratoriyasining ğildirakli ölikxonasi edi.
Muzlatkiçlarda askar va zobitlarning hali tanib olinmagan jasadlari saqlanardi.
Köplarining yuzi öq tegişidan va qiynoqlardan tanib bölmas darajaga yetgandi. Laboratoriya boşliği, 1-rang kapitani Şçerbakov noma’lum askar qolmasligi uçun qölidan kelgan hamma işni qilayotgandi. Vokzal yaqinidagi kiçikroq uyçada televizor örnatilgandi. Kutiş zalidagidek örindiqlarda bedarak yöqolgan askarlarning onalari va otalari ötirişardi. Videokamera kötargan operator esa ölikxonadan birin-ketin jasadlarning tasvirini ekranga translatsiya qilardi. Birin-ketin. 458 marta. Minus 15 daraja haroratda «Uruş — Ölim» yönalişida kelgan sönggi poyezd vagonlaridagi tokçalarda aynan şunça harbiylarning jasadi yotardi.
Çeçenistonning toğlari va daralarida oylab öz öğlini axtargan onalar ekranda farzandining yuzini körib, baqirişardi: «Bu öğlim emas! Bu öğlim emas-ku axir?!»
Lekin u öğli edi.
Hozirgi mafkuraçilar Vatan uçun yaşaş emas, Vatan uçun öliş ğoyasini yana ilgari surişmoqda. Bu televizorga yana özimizni aldaşga qöyib bermasligimiz kerak. Ğildirakli ölikxona oldidagi televizor nimalarni körsatganligini unutmasligimiz kerak.
Gibrid harbiy harakatlar, «Boeing MH-17» bilan boğliq fojiali, badkirdor va jinoyatkorona keçmiş Rossiya va Ukraina munosabatlarini buzdi, kelgusi avlodlar bu aloqalarni tiklay olişadimi-yöqmi, bunisini bilmayman... Boz ustiga, geosiyosatçilarning kasal boşlarida Rossiya va Ukraina örtasida uruş imkonsiz ekanligi yöq bölib ulgurdi.
Lekin bir narsani aniq bilaman — uruşlar ölgan askarlarni tanib oliş va asirlarni almaşiş bilan yakun topadi. Çeçen uruşida «Novaya gazeta» va bizning şarhlovçimiz mayor Izmaylov 174 kişini asirlikdan qutqarişga muvaffaq bölgan edi. Agar men hozir özimning yangi sifatimda hali tirik asirlarni uylariga qaytariş uçun nimadir qila oladigan bölsam, aytinglar. Men tayyorman.
* * *
Men şu zalda 1990 yilda Tinçlik uçun Nobel mukofotini qölga kiritgan yana bir insonni yodga olmoqçiman.
Moskva. Kreml. 1988 yilning 18 apreli. Siyosiy byuro yiğilişi ketmoqda. Sovet vazirlaridan biri qöşinlarni Afğonistonda qoldirişni talab qila boşlaydi, Mixail Gorbaçyov uning sözlarini keskin böladi: «Qirğiyça qiçqirişni bas qiling!»
«Qirğiyça qiçqirişni bas qiliş!»
Bu siyosat va jurnalistika uçun zamonaviy dasturulamal emasmi — hayotni «qoraxat»larsiz yölga qöyiş?
* * *
Lekin Yevropaning markazida Ukraina şarqidagi voqealarga prezident Lukaşenkoning katta qon tökiliş yoqasidagi öyinlari ham qöşildi. Uning harbiylari avtomat qöndoqlari ostida Yaqin Şarqdan kelgan qoçqinlarni Yevropa ittifoqi çegarasini qöriqlayotgan avtomatli askarlar zanjiri tomon quvişmoqda. Tomonlar bir-birlarini ayblaşmoqda, aql-huşini yöqotgan insonlar esa tom ma’noda ikki öt orasida sarson bölişmoqda.
Biz — jurnalistlarmiz, işimiz tuşunarli: fakt va yolğonni ajratib beriş. Professional jurnalistlarning yangi avlodi katta hajmdagi ma’lumotlar, axborot bazalari bilan işlaşni bilişadi. Biz ham ularni örgandik, qoçqinlarni ziddiyat nuqtasiga kimning bortlari yetkazayotganini topdik. Faqat faktlarni keltiraman.
Belarus samolyotlari şu yilning kuzida Minskdan Yaqin Şarqqa reyslar sonini tört martadan ham köproqqa oşirgan. 2020 yilning avgust–noyabr oylarida oltita reys bölgan, şu yilning şu oylari esa reyslar 27 taga yetgan. Belarus aviakompaniyasi çegarani ehtimolli yorib ötiş uçun şu yil 4,5 ming insonni olib kelgan, ötgan yili kelganlar soni 600 nafar bölgan. Yana şunça inson — 6000 qoçqinni Iroq aviakompaniyasi Minskka yetkazgan.
Harbiy provokatsiya va ziddiyatlar ana şunday taşkillaştiriladi. Biz, jurnalistlar, buning qanday kelib çiqişini aniqlab, öz işimizni qilib böldik. Qolgani — siyosatçilarning işi.
* * *
Xalq davlat uçunmi yoki davlat xalq uçun? Bu bugungi kunning eng asosiy ziddiyati.
Bu ziddiyatni Stalin ommaviy qatağon bilan hal qilgan.
Tergov çoğida va qamoqxonalarda qiynoqqa soliş amaliyoti zamonaviy Rossiyada ham hamon saqlanib turibdi. Şafqatsiz munosabat, nomusga tegiş, öta yomon saqlaş şaroitlari, uçraşuvlar va onalarning tuğilgan kunida qönğiroq qiliş uçun taqiqlar, hibs ostida uşlaş muddatini çeksiz uzaytiriş. Sudgaça oğir kasalliklarga duçor bölgan insonlarni panjara ortiga uloqtirişmoqda, ular bemor farzandlarni garovga olişmoqda, heç qanday isbotsiz aybga iqror bölişni talab qilişmoqda.
Soxta ayblovlar bilan oçilgan jinoiy işlar köpinça bizda siyosiy xarakterga ega. Muxolifatdagi siyosatçi Aleksey Navalniyni Fransiyadagi yirik parfyumeriya kompaniyasining rossiyalik direktorining soxta çaquvi böyiça lagerda uşlab turişibdi. Direktor ariza yozgan, lekin u sudga çaqirilmagan va özini jabrlanuvçi deb tan olmagan... Navalniy esa ötiribdi. Parfyumeriya kompaniyasining özi esa bu işning isi ular çiqarayotgan mahsulot iforiga ta’sir qilmasligidan umid qilgança, çetga çiqişni ma’qul kördi.
Biz mahbuslar va mahkumlarga qöllanilayotgan qiynoqlarni tez-tez eşitmoqdamiz. Insonlarni sindiriş, hukmdan taşqaridagi jazo qat’iyligini köpaytiriş uçun qiynaşmoqda. Bu vahşiylik.
Men vazifasi dunyoning turli çekkalarida va davlatlarida qiynoqlar qöllanilayotgani haqida ma’lumot töplaş bölgan qiynoqlarga qarşi Xalqaro tribunal tuziş taşabbusi bilan çiqaman. Toki bunday jinoyatlarga aloqador jallodlar va ularning xojalari kimligi aniqlansin.
Albatta, birinçi navbatda butun dunyodagi suriştiruvçi jurnalistlardan umid qilaman.
Qiynoqlar insonparvarlikka qarşi öta oğir jinoyat sifatida tan olinişi kerak.
Darvoqe, «Novaya gazeta» hamon qoğozda çop etilmoqda. Bizni qamoqxonalarda ham öqiy olişlari uçun: u yerda internet yöq.
* * *
Rossiyada hozir ikkita tendensiya orasida kuraş ketmoqda.
Bir tomondan, Rossiya prezidenti akademik Saxarovning 100 yilligiga atab haykal örnatişga xayrixohlik qilmoqda.
Ikkinçi tomondan, xuddi şu bizning mamlakatda Boş prokuratura «Memorial» jamiyatini tugatişni talab qilmoqda. «Memorial» Stalin qatağonlari qurbonlarini reabilitatsiya qiliş bilan şuğullanadi. Prokurorlar jamiyatni «inson haqlarini buziş»da ayblaşmoqda! Balkim mamlakatimizda FSB yaqinda Stalin tergovçilari va jallodlari nomini yana maxfiylaştirgani uçundir?
Eslatib ötaman, «Memorial»ni Saxarov tuzgan.
Balkim tirik va faoliyat körsatayotgan loyihasidan köra ölgan Saxarovga haykal qöyiş xavfsizroqdir?
«Memorial» — «xalq duşmani» emas.
«Memorial» — xalq dösti.
* * *
…Biz, albatta, tuşunamiz: bu mukofot — haqiqiy jurnalistlarning butun professional hamjamiyatiga berilmoqda.
Hamkasblarim pul yuviş texnologiyalarini foş qilib, budjetga milliardlab öğirlangan pullarni qaytarişdi, ofşorlarni oçişdi, Sibir örmonlarini kesilişdan asrab qolişdi. Davlat alaloqibat «Novaya gazeta», «Exo Moskvy», «Dojd» va boşqa hamkasblarimizning jahondagi eng qimmatbaho dorilarga zor, noyob dardlarga duçor bölgan bolalarni davolaş böyiça sa’y-harakatlarini qöllab-quvvatladi.
(Darvoqe, men umid qilamanki, orfan kasalliklar (jumladan, orqa umurtqa muşak atrofiyasi)ga duçor bölgan bolalar va yoşlar taqdiri ularga boğliq bölib turgan farmakologiya sanoti vakillari biz bilan bitta stol atrofiga ötirişadi. Balkim ular dorilar va erta taşxis-skrining uçun belgilagan narxni tuşirişar?
Balkim, badavlat dunyo hali badanida tiriklik alomatlari körinib turgan bir neça ön ming öğillar va qizlarga pul topa olar?)
Biz bu mukofotni bemor insonlarga yordam uçun, mustaqil jurnalistikani qöllab-quvvatlaş uçun sarflaymiz.
* * *
Biroq hozir Rossiyada jurnalistika özining qora kunlarini boşidan keçirmoqda. Sönggi bir neça oy içida yuzdan ortiq jurnalistlar, huquq himoyaçilari, media va NNT vakillariga «çet el agenti» statusi yopiştirildi. Rossiyada bu — «xalq duşmani» degani. Köplab hamkasblarimiz işsiz qolişdi. Ba’zilar mamlakatni tark etişga majbur böldi.
Insonning odatdagi hayot tarzini noma’lum muddatga tortib olişdi. Balkim, umrbod bölişi ham mumkin... Bunaqasi tariximizda avval ham bölgan.
Kelgusi yil 29 sentyabrda Sankt-Peterburgdan Germaniyaning Ştetten bandargohiga «faylasuflar paroxodi» yöl olganiga — bolşeviklar Rossiyadan 300 ga yaqin eng körinarli intellektual elita vakillarining çiqarib yuborilganiga 100 yil töladi. Oberburgermeister Haken paroxodida vertolyotlarning bölajak ixtiroçisi Sikorskiy, televideniye yaratuvçisi Zvorikin, faylasuflar Frank, Ilin, Pitirim Sorokin çiqarib yuboriladi. Yirik faylasuf Nikolay Berdyayev ham öşalar safida bölgan. Barça qatori unga ham pijama, ikkita köylak, ikki juft paypoq, qişki paltosini olişgagina ruxsat berilgan. Şunday qilib, Vatan özining buyuk fuqarolari bilan xayrlaşgan: narsalaringni taşlab ketinglar, miyalaringni özlaring bilan olib ketişlaring mumkin, degandek.
Jurnalistlar va huquq himoyaçilari bilan bugungi manzara takrorlanmoqda.
Endi «faylasuflar paroxodi» örniga «jurnalistlar samolyoti» uçib ketmoqda.
Albatta, bu istiora, lekin önlab hamkasblarimiz Rossiyani tark etmoqda.
Biroq kimlarnidir şu imkoniyatdan ham mahrum qilişgan.
Rossiyalik jurnalistlar Orxan Jamol, Kirill Radçenko, Aleksandr Rastorguyevni ular Rossiya xususiy harbiy kompaniyasi faoliyatini suriştiriş uçun borgan Markaziy Afrika Respublikasida şafqatsizlarça otib taşlaşdi. Orxanning bevasi Ira Gordiyenko bizda, «Novaya gazeta»da işlaydi. Qotillik yuz bergan sana — 2018 yilning 30 iyunidan buyon u rasmiy tergov yolğonini foş etiş bilan maşğul. Mana sizga bittagina detal: bebaho aşyoviy dalillar — öldirilganlarning kiyimlari şunçaki MAR politsiyasi tomonidan yoqib yuborilgan! Rossiya tergovi heç qanday natijaga erişa olmagan. Xalqaro tergov ham. BMT boş kotibi Antoniu Guterriş tergovda kömak körsatilişini va’da qilgan edi. Uning esidan ham çiqib ketgan bölsa kerak. Mana, eslatyapman.
…Menga, albatta, har doimgidek savol berişlari mumkin: nega hamkasblaringiz u yerga borişgan?
Guvohlik beriş uçun. Isbotlaş uçun. Öz közlari bilan köriş uçun. Buyuk harbiy fotosuratçi Robert Kap aytganidek, «Agar senga özing tuşirgan fotosurat yoqmasa, demak sen yetarli darajada yaqin bölmagansan».
«Qörqinçli emasmi?» — hamkasblarimga eng köp beriladigan savol.
Bu ularning missiyasi. Hukumatlar mudom ötmişni yaxşilaş payida bölsa, jurnalistlar kelajakni yaxşilaş harakatida bölişadi.
* * *
Bu mukofot esa — butun haqiqiy jurnalistikaga atalgan. Bu mukofot «Novaya gazeta»dagi halok bölgan hamkasblarim — Igor Domnikov, Yuriy Şçekoçixin, Anna Politkovskaya, Anastasiya Baburova, Stas Markelov, Nataşa Estimirovaga atalgan. Bu mukofot tirik hamkasblarim, öz professional burçini davom ettirayotgan hamjamiyatniki ham.
…Bu mukofot e’lon qilinişidan bir kun avval biz Anna Politkovskayaning öldirib ketilganiga 15 yil tölgani munosabati bilan yiğildik. Qotillarga adolatli hukm öqildi, biroq qotillik buyurtmaçisi topilmadi, jinoyatning da’vo muddati esa bitdi. Rasman bayonot beraman: «Novaya gazeta» tahririyati bu muddatni tan olmaydi.
* * *
…Rus tilida, inglizçada va boşqa tillarda ham şunday maqol bor: «It hurar, karvon ötar» — The dog barks, but the caravan goes on. Uni şunday tuşuntirişadi: karvonning olğa qadam taşlaşiga heç narsa xalaqit bera olmaydi. Ayrim vaqtlarda hukumat jurnalistlar borasida mensimasdan şu maqolni işlatadi. Ular hurganiça qoladi, lekin heç narsaga ta’sir qila olmaydi.
Men esa yaqinda bilib qoldim, maqolning ma’nosi butunlay teskari ekan.
Karvon itlar hurgani uçun olğa qadam taşlar ekan.
Toğlarda va çöllarda vahşiy hayvonlarga irillab taşlanişadi. Olğa harakat ular karvonga hamroh bölgan holatdagina mumkin böladi.
Ha, biz irillaymiz va tişlaymiz. Bizning söyloq tişlarimiz bor va tişlab olgan joyimizni osonlikça qöyib yubormaymiz.
Biroq biz — harakatning şartlaridan birimiz.
Biz — zulmga qarşi ziddi-zaharmiz.
***
P.S. Men bir daqiqa iqtisod qilişni istadim.
Kelinglar, barçamiz örnimizdan turamiz va Mariya Resse ikkimizning şu kasb uçun hayotini qurbon qilgan reportyor hamkasblarimiz xotirasi uçun, ta’qiblarga mubtalo bölayotganlarni qöllab-quvvatlab, sukut saqlaymiz.
Men jurnalistlar qarib-qartayib olamdan ötişini istayman.
