Özbek onasi siymosida qalblarda qolgan ayol – Töti Yusupovani xotirlab
|02:44 / 10.05.202255 4889 min
Töti Yusupova – hayoti ibratga, matonatga töla ayol, ona, san’atkor. U hamma özbeklarning qadrli, sevimli buvisi edi. Yaqinlari bilan suhbatlaşarkanmiz, xasta farzandini davolatiş uçun Amerikada işlaşga majbur bölgan, öğli vafotidan keyin kelinini turmuşga uzatgan, bir emas, beş ölim çaqqan joni sinmagan, nabiralar uçun jonfido AYoL siymosi köz öngimizda qaytadan gavdalandi.
Özbek teatr va kino san’atining öçmas yulduzi, Özbekiston xalq artisti Töti Yusupova 2022 yil 15 mart kuni 86 yoşida vafot etdi. Kun.uz Xotira va qadrlaş kuni arafasida Töti ayaning yaqinlaridan uning ham ijoddagi, ham sahna ortidagi hayoti haqida sözlab berişlarini söradi.
Rixsi Ibrohimova, Özbekiston xalq artisti:
— Töti Yusupova bilan salkam 70 yilga yaqin birga ijod qildik, birga yaşadik, turmuşning aççiq-çuçugini birga totdik. Toşxöja Xöjayev sahnalaştirgan “Monserra” spektaklida birinçi marta ona rolini şu qadar maromiga yetkazib öynadilarki, undan keyin teatrda ona rollarini doim ularga berişgan.
Teatrga yaqin joyda yaşaganlari uçun uylariga köp borardik – eşiklari doim hammaga oçiq edi. Teatr aktyor-aktrisalari juda kamtarona hayot keçirişardi. Hozirgiday töylarga çiqişlar yöq edi. Teatrning 40 söm oyligi bilan kun körganmiz. Töti opa bilan Mirğiyos aka oilasi ham şu maoş bilan uç farzandni katta qilişdi. Bolalari yoş edi, Töti opam teatrga çiqqanlarida men qarab turardim ularga.
Muqaddas Xoliqova, Özbekiston xalq artisti:
— Uyda örganmagan uy yumuşlarigaça, hatto xamir yoyişniyam Töti opamdan örgandim. Bola tarbiyasi, insonlar könglini oğritmasdan tuşuntirişni ham ulardan örgandim. Şunday tuşuntirardilarki, aybingni özingga bildirmay, kesatmay anglatardilarki, beixtiyor tuzatişga harakat qilarding.
“Farzandlarimning biror nojöya işini sezsam, falonçi dugonamni bolasi şunaqa yomon iş qilib qöyibdi. Onasi yer yorilmadi, yerga kirmadi, derdim. Bolalarimga şunaqa ta’sir qilardiki, uyalganidan közlarini yaşirişardi. Qaytib şu işni qilişmasdi”, derdilar.
Dilnoza Kubayeva, aktrisa:
— Töti aya bilan bizni dard birlaştirgandi desam töğri böladi. Boşimga sinov tuşib, turmuş örtoğimni yöqotib onamning uyiga qaytib kelganimda qönğiroq qilganlar. “Bolajonim, endi işga çiqqin. Ötganlar ötdi endi, men ham ikki farzandimni tuproqqa qöyganman. Iş bilan ovunib, qiyin kunlarni mehnat bilan yengib ötasan”, deganlar. Bu menga, onamga qattiq ta’sir qilgan, katta dalda bölgan.
Mavzuga oid
Ularni “ena” deb çaqirardim. Turmuş örtoqlari Mirğiyos Soatov judayam benazir inson edilar. Ayaga nihoyatda mehribon edilar, ularning kuçi birgaliklarida edi. Har qanaqa kunda dodam Tötixon aya bilan birga edilar.
Oxirgi kunlarigaça hoji onalar davrasida, ahil jamoa orasida böldilar. Uylarida ötirganimizda yetti yot begonalar ham kirib kelaverişardi: “Siz onamga öxşaysiz”, “siz buvimga öxşaysiz” deb yaqin olib gapirişardi.
— Haligaça ularni yöqotganimizga könikolmayapman. Ularsiz vaqt ötişi ham qiyinlaşganday nazarimda.
Vafotlaridan avval “Töti Yusupova öldi” deb xabar tarqalganda juda xafa böldilar. Öşandan keyin uyimizga juda köp odamlar kelişdi, bu xabarni buvijonimdan yaşirişga qança harakat qilmaylik, iloji bölmadi. Çindan vafot etganlarida esa köpçilik işonmadi.
Heç qaçon böş ötirmasdilar, ğiybatlar bilan umuman işlari bölmasdi. Har doim yo tikiş bilan, yo rol yodlaş, yo bolalarga nimadir pişiriş bilan ovora bölardilar. Umrlari faqat mehnatda ötdi.
Teatrda ötgan umr, sahnada unutilgan dardlar
Zuhra Aşurova, Özbekiston xalq artisti:
— Töti Yusupova mening qaynonam bilan qöşni bölgan. Meni kelin qilişdan oldin suriştirişganda: “Agar Zuhra tegaman desa, indamay kelin qiling” degan ekanlar. Özlari qöli gul çevar bölganlari uçun hamma töy liboslarimni tikib bergandilar.
Har qanday holatda ham sahna uçun mas’uliyatlarini unutmasdilar. Bir yili yoz çillasida Gulistonga borganimizda mazalari qoçdi. Spektaklni töxtatmoqçi bölganimizda rozi bölmasdan, bir kunda ikki mahallab sahnada rol ijro etdilar. Safarimiz tugagunça şu ahvolda sahnaga çiqişga özlarida kuç topdilar.
— Teatr hayotlari edi. Mazalari bölmagandayam teatrdan çaqirişganda “çiqmay qöya qoling, tobingiz yöq” desam, könmasdilar. Şundan keyin menga aytmasdan çiqadigan böldilar, ruxsat bermasligimni bilib.
Dodam bilan buvimdan juda köp narsa örgandim. Oddiy muomala odobidan tortib eng mayda narsalargaça örganganman. Doim dasturxon atrofida hamma jam bölişini yoqtirardilar. Ölimdan qörqmasdilar, uvolni yomon körardilar.
Uyga kirganimda kutib olardilar, ketayotganimda duo qilib kuzatardilar. Yöqliklariga könikiş juda qiyin bölyapti.
***
Taqdir Tötixon ayani mudom sinovlarda tobladi. Uning bir neça yillar davomida Amerikada ötgan hayoti, undan keyin san’atda öz örnini qayta tiklaşga bölgan urinişlar aktrisaga ta’sir qilmay qolmadi. Bu haqda hamkasblari va yaqinlari şunday xotirlaşadi.
“Amerikaga havas uçun bormadilar”
Rixsi Ibrohimova, Özbekiston xalq artisti:
— Ijodkor sifatida çeksiz hurmat-izzatga sazovor böldilar. Lekin keçirgan hayotlari ança oğir böldi. Ijod bilan baravar tikuvçilik ham qilardilar, özlarini ötga-çöğga urardilar, qöllari ninalardan qadoq bölardi.
Şunday davrlar böldiki, işlaş uçun Amerikaga ketişga majbur böldilar. Hali yurtimiz mustaqillikka erişmagan davrlar edi. U yerdan qaytib kelganlaridan keyin teatrga qaytib olişmadi. U zamonlar qanday bölganini hammamiz bilamiz. Bir-ikki yil yurganlaridan söng, bekor ötirmaslik uçun yana Amerikaga ketdilar. Bu hammasi yaxşi hayotdan emas edi. Öz soğliklariniyam ança yöqotdilar.
Gulçehra Rustamova, Töti Yusupovaning jiyani:
— Poççamiz qarşi böldilar ketişlariga, lekin Mirkamol öğillarini davolatiş uçun katta mablağ kerak edi. Şu sababdan Amerikaga ketişga majbur böldilar, havas uçun emas.
Xolam rahmatli juda sodda ayol edi. U yerda bola qaragan ekanlar, ular ham azbaroyi xolamni yaxşi körib qolganlaridan ketişlarini xohlaşmagan ekan. Lekin Toşkentda qiladigan işlarim köp, deb qaytib kelganlar. Yana işiga tiklangunça köp qiynaldi, har xil gap-sözlar bölgan.
Farzanddan ham qadrli bölgan Yodgora kelin qismati
Rixsi Ibrohimova, Özbekiston xalq artisti:
— Bir kuni ğalati gap boşlab qoldilar. Kenja öğillari vafot etgan, kelinlari yolğiz qolgan edi. Şu kelinni uzatmoqçi ekanliklarini aytdilar. Şu öğildan qolgan bolalar kelajagi uçun bu işni qilayotganliklarini aytdilar. Şular qiyinçilik körmasin, yaxşi inson bölsin deb, kelinlarini yaxşi bir insonga turmuşga berdilar. Afsuski, kelin yana bir farzandli bölgandan keyin köp yaşamadi – vafot etdi. Yana şu bolalarni uy-joyli qiliş, ilmli qiliş uçun bor kuçini işga solib, köngillari sal taskin topdi.
Gulçehra Rustamova, Töti Yusupovaning jiyani:
— Kelinimiz Yodgora xolamga qizday bölib qolgandi. Yaxşi körganlari uçun: “Uyimga kelib, uçta bola tuğişdan boşqa nima kördi?” deb turmuşga berişga qaror qildilar. Kelin ham hayron qolib, kezi kelsa xafa bölib menga maslahat qilib yöl-yöriq söradi. Zörğa köndirganmiz turmuş qurişga. Lekin u ham uzoqqa bormadi.
Bolalaridan ham köra kelinga köp siqildi xolam. “Özi ota-onasidan yodgorlik edi, Yodgora edi. Yana bunaqa böldi hayoti, peşonasida şunaqa umr bor ekan” deb kuyundilar.
Şodiya Töxtayeva, Özbekistonda xizmat körsatgan artist
— Sahna ortida hassaga suyanib turgan bölsalar ham, sahnaga şunaqangi kuçli, matonatli bölib, ovozlarini baralla qöyib gapiradigan ayol bölib çiqardilar.
“Dengizdan tomçi” rukni ostida videofilmlardan birida Sevara Tursunova Töti ayaga bağişlab ssenariy yozdi. Öğli olamdan ötgan ona kelinini erga beradi. Şunda biz qaynona-kelin rolini öynaganmiz. Çidolmasdan közimdan duv-duv yoş tökilardi. Çunki bu ularning dardi edi, bu oğriqni sahnaga olib çiqişning özi bölmaydi.
Men ularni fidoyi inson, fidoyi aktrisa, fidoyi ona, fidoyi buvi deb bilaman. Aya bilan viloyatlarda s’yomkalarda yuramiz, lekin xayollari nabiralarida bölardi. Tinimsiz qönğiroq qilib: “Nima yeding, qorning töqmi, darsingni qildingmi?” deb sörardilar, ular uçun ota-onasidan ham köproq kuyunardilar.
“Uyimda şum yetimlarim bor. Qanday qilib tinç ötiray? Mendan keyin ularning hayoti qanday böladi?” derdilar. Hayron bölardim, nega unaqa derkanlar deb. Bilsam, ota-onasi yöq yetimlarni şunday deb ataşarkan. Ularning kuyunçakliklari, mehr va matonatlari hammamizga ibrat böla oladi.
