«Yelsin «qizil tugma»ni bosgandi» – dunyo yadro uruşi ostonasiga yaqinlaşgani haqida 

Ammo uşbu xabar Rossiya Qurolli kuçlarining RHOT xodimlariga yetib bormagan. Buning sabablari noma’lum. 

Raketa uçirilganining aniqlanişi 

Black Brant XII raketasi 25 yanvar kuni Moskva vaqti bilan soat 9:24 da fazoga uçiriladi. Tez orada uning parvozi Rossiya qurolli kuçlarining bir neça radarlari tomonidan aniqlanadi. Black Brant XII raketasi oddiy ilmiy raketalardan farq qilgan holda juda yuqori balandlikka kötariladi, şuningdek, işlatilgan qismlari ajralib ketadi. 

Rossiyaning RHOT xodimlari raketa uçirilgan joyni bir neça ön kilometr farq bilan aniqlaydi va Norvegiya dengizidagi atom suvosti kemasidan harbiy ballistik raketa uçirilganini taxmin qilişadi. Dastlab raketa deyarli tikka holatda uçadi, bu esa uning ehtimoliy zarba nişonini aniqlaş imkonini bermaydi. Şu sababli, harbiy trevoga e’lon qilinadi. 

Elektromagnit impulsli raketa uçiriş ehtimoli 

Norvegiya dengizi havzasidan yuqori ballistik trayektoriyaga ega bir dona raketa uçirilişi Rossiyaga qarşi qöllanişi mumkin bölgan yadro hujumining ehtimoliy ssenariylaridan biriga mos edi. 

Rossiya qömondonligi AQŞ tomonidan juda kuçli elektr magnit impulsini yuzaga keltira oladigan maxsus yadro zaryadi böyiça ilmiy izlanişlar olib borilayotganidan xabardor edi. Bunday zaryadning baland masofada portlatilişi juda katta hududlarda radarlar, aloqa vositalari va boşqa elektronikani işdan çiqariş imkonini berardi. Bu esa Rossiya hududi böylab keyingi yadro zarbalarini heç qanday qarşiliksiz berişga zamin yaratardi. 

Javob harakatlari 

RHOT xodimlari raketa tahdidi haqida Qurolli kuçlar Boş ştabiga zudlik bilan xabar yetkazişadi. Boş ştab esa tahdid jiddiy va «Kazbek» tizimini faollaştiriş uçun asos yetarli degan xulosaga borişadi. 

«Kazbek» - strategik raketa qöşinlari avtomatik boşqaruv tizimi bölib, uni boşqariş terminali «yadro jomadoni» nomini olgan. Rossiya qurolli kuçlarida 3 ta «yadro jomadoni» bölib, ularning biri doimiy ravişda prezident qöl ostida turgan. Qolganlari Mudofaa vaziri Pavel Graçyov va Boş ştab boşliği Mixail Kolesnikov nazoratida bölgan. 

Terminal foydalanuvçilari örtasida telefon orqali konferens-aloqa örnatiladi. Rossiya Federatsiyasinig strategik raketa qöşinlari jangovar holatga keltiriladi. Prezident Boris Yelsin javob zarbasini beriş jarayonini işga tuşiriş maqsadida «yadro jomadoni»dagi qizil tugmani bosadi. 

Mojaroning barham topişi 

Raketa uçirilganidan bir neça daqiqa ötgaç, RHOT vositalari uning trayektoriyasi Rossiya hududidan uzoqlaşayotgani va mamlakatga xavf solmayotganini aniqlaşgan. Raketa parvozi boşidan oxirigaça RHOT xodimlari tomonidan kuzatib turilgan. Havoga uçirilganidan 24 daqiqa ötgaç u Şpitsbergen oroli yaqiniga qulagan. Şundan söng, Rossiya raketa qöşinlarining jangovar holati bekor qilingan. 

Mojaro oqibatlari 

Rossiya rasmiylari tomonidan mojaro «öta jiddiy» deb baholangan. Öz navbatida, RHOT tomonidan raketa uçirilişining aniqlanişi va tahdid yöqolgani haqida zudlik bilan töğri xulosaga borilişi esa «a’lo darajada» deb baholangan. 

Öz navbatida, Ğarb siyosatçilari va OAV tomonidan Rossiyaning xatti-harakatlari taajjub ostiga olingan. Tinç maqsadda uçirilgan raketa va bu haqda oldindan ogohlantirilgan bölişiga qaramay, Rossiya tomonidan «yadro jomadoni» işga tuşirilişi «haddan ortiq va paranoidal reaksiya» deb baholangan. Rossiyaning idoralararo kommunikatsiya aloqasi sifatiga va harbiylar tomonidan prezidentga yetkazilayotgan ma’lumotlar haqqoniyligiga şubha bildirilgan. 

AQŞ Markaziy razvedka boşqarmasining sobiq xodimi Piter Vinsent Pray Norvegiya raketasi bilan boğliq voqeani «Karib mojarosi»dan keyingi eng xavfli holat» deb baholagan. 

«Uruş tahdidi: Rossiya va AQŞ yadro uruşi ostonasida» nomli kitobida u tarixda ilk marta dunyoni global yadro uruşidan «qizil tugma»ni bir marta bosilişi ajratganini qayd etgan. 

Mojaro yuzaga kelişining asosiy sababi sifatida u Rossiya idoralari örtasidagi byurokratik tösiqlarni körsatgan. Aynan şu sababli raketa uçirilişi haqidagi ogohlantiriş öz manziliga yetib bormagan. 

Prayning fikriga köra esa, yadro uruşining oldi olinişida prezident Boris Yelsinning sovuqqonligi ham rol öynagan. U harbiy qömondonlikning javob zarbasi beriş şartligi haqidagi qistoviga qaramay, bu haqda buyruq berişdan tiyilgan. 

Oradan 4 yil ötgaç, 1999 yilda NASA va norvegiyalik olimlar xuddi şunday raketa bilan aynan şunday ilmiy tajriba ötkazişga qaror qilişadi. Diplomatik protokolga asosan, bu haqdagi ogohlantiriş yana Rossiya TIV kanallariga yuborilgan. 

Biroq, AQŞ davlat departamenti va Mudofaa vazirligi 1995 yildagi voqealarning takrorlanişidan xavotirlanib, Rossiya Boş ştabi va harbiy idoralariga ham qöşimça ogohlantirişlar yuborgan. Bu safargi ilmiy sinov mojarosiz yakunlangan. 

Nurmuhammad Said tayyorladi.