“Özbeklar işi” degan uydirma: Gdlyançilarning soxtaliklari va jazosiz qolgani haqida
|01:15 / 26.06.202272 14413 min
Butun bir millatni qanday qilib jinoyatçiga çiqariş mumkin? Özbek xalqining boşiga tuşgan 80-yillardagi öşa qora kunlarni Viktor Ilyuxin “Qabohat yoxud “özbeklar işi” degan uydirma xususida” kitobida yuzlab guvohlar va dalillar bilan oçib bergan.
“Qölingdagi tergovçilik şamşiringni sermab boraver, oxiri kimgadir tegadi. Bu yerda hamma jinoyatçi, şuning uçun sening xatti-harakatlaring baribir töğri bölib çiqadi va oqlanadi”.
“Qabohat yoxud “özbeklar işi” degan uydirma xususida” asarida yuqoridagi jumla 80-yillarda Özbekistondagi poraxörliklarni tekşiriş uçun SSSR prokuraturasi yuborgan tergovçilar Gdlyan va Ivanovning tergov qiliş şiori bölgani aytiladi.
Kitob ma’lum ma’noda özbek xalqi oldida Telman Gdlyan va Nikolay Ivanov qabohati uçun SSSR Boş prokuraturasi nomidan özbek xalqidan söralgan uzr deb ham qabul qilinişi mumkindir balki.
Viktor Ilyuxinga işonsa böladimi?
1983-1989-yillarda şunçalik köp adolatsizlikka yöl qöyilganki, yuzlab gunohsiz kişilardan Gdlyan va Ivanov ustidan qonunçilik buzilayotgani haqida SSSR prokuraturasiga arizalar yoğila boşlagan. Natijada prokuratura 1989 yil 25 mayda Özbekistonda çeksiz hokimiyatga ega gdlyançilar ustidan jinoyat işi qözğatadi.
Tergovçilar brigadasiga Viktor Ilyuxin boşçilik qiladi. U Özbekistonda 8 oy davomida tinimsiz tekşiruv harakatlarini olib borib, mas’um odamlar dodini eşitadi, yuzlab guvohlar bilan gaplaşadi. Gdlyançilar işini obdon tekşiradi, rad etib bölmas dalillar töplaydi.
“Qabohat yoxud “özbeklar işi” degan uydirma xususida” kitobi ham şundan keyin dunyoga keladi. Kitob 1993 yilda “Özbekiston” naşriyotida 50 ming nusxada bosiladi.
Asar haqida qisqaça
Foto: Kun.uz
Ilyuxinning yozişiça, 1983 yilda Davlat xavfsizlik qömitasi tergovçilaridan Buxoro şahar sanoat mollari savdosi bölimi direktori Ş.Qudratov, Buxoro viloyati davlat avtomobil nazorati boşliği Muzaffarovga nisbatan qözğatilgan jinoyat işi bilan boşlangan iş, keyinçalik Gdlyan qöliga ötadi. Va butunlay uning siyosiy nufuzi manfaatlariga böysundiriladi.
Aslini olganda, Gdlyan bu işdan Özbekistondagi partiya, sovet va huquqni muhofaza qiluvçi kadrlarni “ovlaş”dan iborat öz rejalarini amalga oşirişda foydalanadi.
5 qismga bölingan kitobning dastlabki bölimida Gdlyançilar odamlarni qanday qilib yolğon guvohlik berişga majburlagani guvohlar tilidan yozib olingan parçalar bilan dalillanadi. Keyingi bölimida öşa paytda SSSR va Özbekistonda yuqori mansabda işlaydigan amaldorlarga qanday ayb tönkalgani, bundan Gdlyan va Ivanov nimani közlagani haqida tekşiruv natijalari keltiriladi.
Mavzuga oid
“Gdlyan millionlari afsonami yoki haqiqat” deb nomlagan bölimda esa Özbekiston tergov işlarini olib borib yirik miqdordagi poraxörliklarni “foş etgan” ikki tergovçining soxtakorliklari, qöşib yozişlari-yu, öz şuhratlariga mahliyo bölganlari oçib beriladi.
Asarning qolgan 2 qismida Gdlyan va Ivanovga öqilgan hukm va ularning qanday qilib oğir jazodan qutulib qolgani haqida gapiriladi.
“Aybsiz kişilar 7-9 oydan 3-7 yilgaça hibsda saqlangan”
Nikolay Ivanov (çapdagi halqada) va Telman Gdlyan (öngdagi halqada) / Foto: Ziyouz.com
1983–1989-yillar oraliğida özbek xalqi öz tarixidagi eng sönggi qatağonni – şunday ataş mumkin bölsa – boşidan ötkazdi. Buni kitob muallifining: “Men jinoyatlarni oçişda hatto bronetrasnportyorlardan, harbiy vertolyotlardan, grajdan aviatsiyasidan bu qadar keng foydalanilgan boşqa biror bir jinoyat işi bölganini eslay olmayman”, deganidan ham tuşunsa böladi.
Asarda gdlyançilar ötkazgan tergov jarayonlari 30-50-yillardagi tergovlarga öxşatiladi. Muallif Gdlyan va Ivanovga ittifoqdagi istalgan tergovçisini tanlab olib işga jalb qiliş huquqi berilgani, taşkiliy masalalar texnika bilan ta’minlaş masalalari birinçi navbatda hal qilib berilganini yozadi. Yozayotganlari quruq çiqmasligi uçun özi çiqargan xulosalarni guvohliklar, dalillar va qöşimça tergov ma’lumotlari bilan asoslab boradi.
6 yil mobaynida gdlyançilar deyarli 200 kişini uşlab hibsga oliş töğrisida qarorlar çiqargan. Şulardan 64 kişi poraxörlik uçun va qolganlari esa boşqa turli xil jinoyatlar va asosan “jinoiy yöllar bilan topilgan boyliklarni saqlagani uçun” hibsga olingan.
Poraxörlik uçun qamalganlarning har ikki nafaridan biri 1991 yilning 1 sentabriga qadar oqlangan. Obdon tekşirilganda jami 200 kişidan 40 nafardan ortiqroğigina aybdor deb topilgan. Aybsiz kişilar 7-9 oydan 3-7 yilgaça hibsda saqlangan.
“Masalan, militsiya mayori A.Muhammadiyev 2 yil-u 2 oy, militsiya mayori Vidodil Izzatov 7 yil, Navoiy viloyatining ijroiya komiteti içki işlar boşqarmasi boşliği Töra Hayitov heç qanday aybsiz 3 yildan köproq hibsda saqlangan”, – deb yozadi muallif.
Gdlyançilarga bunça qurbonlik nega kerak edi?
Köp hollarda odamlarni noqonuniy ravişda uşlab keliş gdlyançilarning qöllaridagi işlar uçun ma’lumot töplaşda xizmat qilgan. Odamlar yolğon guvohlik berişga majburlangan. Şu tariqa juda köp soxta dalillar “asosi” vujudga keltirilgan.
“Gdlyançilar guruhi Özbekistonda hamma pora oladi va beradi deb hisoblar edilar. Ular ayni şu fikrdan kelib çiqib, har bir odamga axborot manbai deb qaraşar va har qanday yöllar bilan bölsa-da undan öşa axborotni suğurib olişga harakat qilişar edi”, – deya yozadi Ilyuxin.
Asarda keltirilişiça, Gdlyan qaçonlardir janjallaşib qolgan, uning yöliga tösqinlik qilgan, biror harakat bilan qonunsizlikning oldini olişgan harakat qilgan, Özbekistonda sodir bölayotgan hodisalarni xolis tarzda yoritişga urinib körgan şaxslarni aybdor qilişga, ularni badnom qilişga, qamatişga uringan.
Ular tomonidan töqib çiqarilgan yana bir nazariya sadistik edi. Biror lavozimga ötirgan şaxs “yuqori”ga pora bergani töğrisida yolğon gapirişga majbur qilingan. Qiynoqlar azobidan ezilib, jonidan töyib ketgan mahbus har qanday guvohlik berişga rozi bölardi. Gdlyançilar tilxat mazmunini aytib turgan, maxbus yozgan. Şu tariqa katta bir piramida tuzişga bel boğlangan, bu zanjirning halqalari kolxozlar, sovxozlar,uçastkalar, fermalardan boşlanib, oxiri “Kremlgaça borişi” kerak bölgan.
“Pianinoçilar” va “töqmoqlar”
SSSR Boş prokuraturasining alohida muhim işlar böyiça tergovçilari Telman Gdlyan (çapda) va Nikolay Ivanov (öngda). Ular ustidan oçilgan jinoyat işi 1991 yilda noyob huquqiy asos – “siyosiy vaziyatning özgarişi” degan formulirovka bilan töxtatib qöyilgan. / Foto: Russkaya semerka
Tekşiruvlar davomida ma’lum böladiki, Gdlyan tergov guruhida xuddi qatağon yillaridagidek aybdorlarning aybini böyniga qöyib beradigan maxsus guruhlar bölgan. Ularning vazifasi maxbusni kaltaklab, azoblab holdan toydirişdan va nima qilib bölsa ham uni öz “ayb”iga iqror qilişdan iborat bölgan. Bunday vazifadagi tergovçilar odatda keçalari işlagan.
Yana ularning “pianinoçi” deb nomlagan tergovçilari ham bölgan. Ular söroqqa “tayyor” kişilar bergan ma’lumotlarni yozuv maşinkalarida tezkorlik bilan yozib berişgan.
Yana bir guruh “töqmoqlar” deb deb atalgan. Gdlyan guruhida tergovçilik qilgan A.Xolodov töqmoqlarni şunday eslagan:
“Dastlabki ma’lumotlarni qölga kiritiş bilan şuğullanadigan “töqmoqlar” tarkibiga Kartaşyan, Mavlonov, Abdurahimovlar… kirardi. Şuni aytişim kerakki, ular guvohlardan hammaga ma’qul böladigan ma’lumotlarni köproq olardilar”.
Gdlyança tergov usullari
Gdlyan guruhida işlagan tergovçi V. Şaroyevskiy söroq qilinganda, u tergov usullari haqida batafsil gapirib beradi.
“Kartaşyan odamlarni çidab bölmas darajada oğir usullar bilan söroq qilardi. U birvarakayiga 10-20 kişini çaqirtirar va faqat ulardan bir nafarini kabinetga taklif qilardi. Qolganlar esa DHK boşqarmasining mutlaqo soya joyi bölmagan hovlisida öz navbatlari kelişini kutib ötirişga majbur bölardilar…” – degan tergovçi.
Ular tergov davomida özlari istagan ma’lumotni oliş uçun guvohlar çoyiga ruhiy ta’sir körsatadigan moddalar ham qöşib berişgan, oila a’zolarining barini qamatiş bilan tahdid qilişgan, sökişgan, yuzga tupurişgan, hali aybdorligi isbotlanmaganlarni öta oğir jinoyatçilar bilan bir kamerada qöyişgan.
Hozirgi Qibray tumani Içki işlar bölimi boşliği A.Hojimurodov tergov jarayonlari dahşatini şunday ta’riflagan:
“Sen IIBning sobiq boşliği Jamolovga pora bergansan, hozir şu aybingni böyningga olasan, deb talab qildilar. Meni söroq davomida böğib qiynadilar. Ular birgina meni emas, butun boşli xalqimizni haqorat qildilar. Nuqul, “özbeklarning hammasi – qöy, bosmaçi, faşist” deb sökinişardi…. Men bu azoblarga çidolmay yolğon ma’lumot berişga majbur böldim”.
Eng qiziq jihati, hatto ayblanuvçilar yozib bergan iqrornomalar tekşirilganda ulardagi gaplar sintaktik va morfologik jihatdan deyarli bir xilligi ma’lum bölgan. Şu dalildan ham hamma gapni bir kişi aytib turgani va gumondor sifatida olib kelingan kişi şunçaki imzo çekib bergani oydinlaşadi.
Ilyuxin nimanidir yaşirganmi?
Muallif 1989 yil oxiriga kelib, gdlyançilar işi böyiça SSSR prokuraturasi kollegiyasida muhokama qiliş uçun ma’lumotlar taqdim qiladi. Uzoq tortişuvlardan keyin iş Oliy Kengaşda köriladi. Oxir-oqibatda Gdlyan va Ivanov prokuratura organlaridan işdan böşatiladi. Şunça odamni aybsiz hibsda saqlagan, özbek millatini oyoqosti qilib, ruhiy tazyiq ötkazgan tergovçilar faqatgina iş joyidan olingan, xolos.
Muallif kitobda qonunga xilof işlar uçun aybsiz şaxslar ommaviy ravişda jinoiy javobgarlikka tortilgani uçun mas’uliyat ittifoq prokuraturasi zimmasiga tuşgani haqida aytadi. Gdlyan va Ivanovning “çeksiz huquqlari”ni ularning maşhurlikka intilgani, şon-şuhrat, mansab ilinjida qilingan, deya izohlaşga harakat qiladi. Hukumatda Gdlyan va Ivanov tarafdorlari bölgani, ikki tergovçining deputat dahlsizligi huquqi bölgani sabab ular oğir jazolardan qutilib qolgani aytiladi.
Lekin butun boşli xalqni poraxörga çiqargan, aybsiz, sud qilinmay turib özbeklarni yillab hibsda saqlagan, oila a’zolari bilan ruhan qiynoqqa solgan tergovçilarni iş joyidan böşatiş bilangina çeklanişga yuqoridagi sabablar kamlik qilmasmikan. Balki muallif özi bilgan yoki taxmin qilgan nimanidir kitobxonga oçiqçasiga aytmagan, Gdlyan aybdorligi öşa paytdagi ittifoqda hukm surgan vaziyatga tönkalgan.
“Gdlyan va Ivanov hodisasi tasodifan paydo bölgani yöq. Buning uçun barça şart-şaroit yaratib berilgan… Prokuratura yöl qöyilgan zöravonliklar uçun ular bilan birga javobgar bölişi kerak”, –deyilgan kitobda.
Muallif kitobda mavjud barça ma’lumot va faktlarning 10dan bir qismini ham qalamga olmaganini aytadi. Şu iqrorning özi Gdlyan va Ivanov dahşatlarini his qilişga yetsa kerak. Uşbu maqolada keltirilgan ma’lumotlar esa öşa bir qismning 10dan biri ham emas.
Asardan iqtiboslar
“Bizning mamlakatimiz na yuqori darajadagi huquqiy madaniyati bilan, na huquqiy qonun-qoidalarini qat’iy bajarişi bilan heç qaçon ajralib turmagan. Aksinça bizning mamlakat ma’rifiylikdan yiroq beşafqat volyuntarizmning kuçli domida ilgari ham, afsuski hozir ham azoblanib keladi…. Bu faqat hozirgi hayotimizga emas, öz vaqtida Puşkin “Rossiyada qonun yöq. Unda bir ustun bor xolos. Ustunga esa toj kiygizib qöyişgan”, deb yozgan edi”.
“Yuksak darajada rivojlangan ğarb mamlakatlarida qonunbuzarlarni parlamentdan haydab, ularni bunday nufuzli organlarga yaqin yölatmaydilar. Bizning mamlakatimizda Konstitutsiya va boşqa qonunlarga rioya qilmagan kişilar ham bemalol işlab yuraveradilar”.
“Men bir narsaga hayron qolaman: nega bizda hamişa xalq orasida obrösini tökib şarmanda bölgan kişilar qandaydir yöllar bilan birdaniga yuqori joylarga saylanib qoladilar?”
“Tarqatiladigan axborot haqiqatdan qançalik yiroq bölsa, u şunçalik yaxşiroq hazm böladi, unga odamlar köproq işonadi”.
“Har qanday kişiga qarşi, hatto “xudo”ga qarşi ham guvohlik oliş Gdlyan va uning guruhi uçun heç gap emas edi. Ularni xalq sud qiladi, tarix sud qiladi. Hozirça ular hokimiyat tepasida turgan ekan – bu bizning fojiamizdir, lekin xalqni uzoq vaqt aldab yuriş hali heç kimning qölidan kelgan emas”.
