«Bu - Putin istamagan narsa». NATO Rossiyani asosiy tahdid deb biladi, AQSh Yevropadagi kontingentini oshiradi

NATOning Madriddagi sammiti ishtirokchilari alyans xavfsizligi bo‘yicha 2030 yilga qadar amal qiluvchi yangi strategik konsepsiyani qabul qilishdi, unda Rossiya asosiy tahdid sifatida keltirilgan. NATO davlatlari Kremlning Ukrainaga qarshi tajovuzi xalqaro tinchlik va barqarorlikka putur yetkazganini ma’lum qilishgan, shuningdek tezkor harakatlanish kuchlari soni oshiriladi. Shu bilan bir vaqtda AQSh prezidenti Jo Bayden Rossiyaning Ukrainaga hujumiga javoban Yevropadagi Amerika harbiy kontingenti kengaytirilishi haqida rasman e’lon qildi.

Madrid sammiti chog‘ida NATO Rossiyaga nisbatan rasmiy munosabatini o‘zgartirdi, bu davlat 2010 yildan buyon alyansning «strategik hamkori» sanalgan. Chorshanba kuni qabul qilingan deklaratsiyada shunday deyiladi: «Rossiya Federatsiyasi ittifoqchilar xavfsizligiga, shuningdek Yevroatlantika mintaqasidagi tinchlik va barqarorlikka eng asosiy va bevosita tahdid hisoblanadi».

Hujjatda Rossiyaning Ukrainaga bostirib kirishi «xalqaro huquqning qo‘pol ravishda buzilishi» deb atalgan. Alyans Moskvani «butun dunyo bo‘ylab milliardlab odamlarga ta’sir ko‘rsatayotgan oziq-ovqat va energetika inqirozini qasddan kuchaytirish»da ayblagan. G‘arb davlatlari Ukraina portlari blokadasida Rossiyani aybdor hisoblaydi, bu tufayli Kiyev o‘z oziq-ovqat mahsulotlarini jahon bozoriga chiqara olmayapti.

Sammit yakunida ma’qullangan konsepsiya Ukrainaga bundan buyon harbiy va moliyaviy yordam ko‘rsatishni davom ettirish bo‘yicha va’dalarni o‘z ichiga oladi, matnda ushbu davlat NATOning «yaqin hamkori» deb atalgan. Alyans bosh kotibi Yyens Stoltenberg blok Ukrainani zarur bo‘lgan vaqtga qadar qo‘llab-quvvatlashi va kelgusida Ukraina qurolli kuchlari sovet qurollaridan NATO qurollariga o‘tishi ta’minlanishini ma’lum qilgan.

Rossiya ko‘p marta NATOning sharqqa qarab kengayishiga, xususan Varshava kelishuvining sobiq ishtirokchilari va o‘tmishda SSSR tarkibida bo‘lgan Boltiqbo‘yi davlatlari alyansga kirishiga qarshi chiqqan. Shuningdek, Kremldagilar Ukrainaga nisbatan harbiy tajovuzni ushbu mamlakatning kelgusida Shimoliy Atlantika alyansiga kirmoqchi bo‘layotgani bilan oqlamoqchi bo‘lgan.

Deklaratsiyada Ukraina kelgusida alyans a’zosi bo‘lishi mumkinligi borasida hech qanday gap yo‘q, ammo NATO «Yevroatlantikada tinchlik, barqarorlik va umumiy xavfsizlik maqsadlarini qo‘llab-quvvatlash uchun Bosniya va Gersegovina, Gruziya va Ukraina bilan hamkor aloqalarini rivojlantirish»ni va’da qilgan. «Biz 2008 yilgi Buxarest sammitida qabul qilingan qarorlarimizni hamda Gruziya va Ukrainaga oid keyingi barcha qarorlarimizni yana bir bor tasdiqlaymiz», deyilgan hujjatda.

NATOning Buxarestdagi sammitida alyans a’zolari shunday bayonot berishgan: «Biz [Ukraina va Gruziya] NATOga a’zo bo‘lib kirishi borasida kelishib oldik». Lekin bu ikki davlat alyansga a’zo bo‘lish istiqbolining aniq vaqtini ko‘rsatadigan A’zolikka tayyorlash bo‘yicha harakatlar rejasiga qo‘shilmagandi.

Volodimir Zelenskiy sammitda videoaloqa orqali chiqish qildi va NATO hozirda Ukrainaga yetarli darajada yordam bermasligi kelajakda alyans Rossiya bilan urushishiga olib kelishi mumkinligidan ogohlantirdi. Zelenskiy NATOning «ochiq eshiklar» siyosati realizatsiyasini ham tanqid qilgan hamda alyans va Rossiya o‘rtasidagi «kulrang zona»dan voz kechishga chaqirgan. «NATOning ochiq eshiklar siyosati eski Kiyev metrosining turniketlarini eslatmasligi kerak: ular ochiq, lekin siz yaqinlashsangiz, ular toki to‘lov qilmaguningizcha yopiladi. Ukraina hali yetarlicha to‘lov qilmadimi? Yevropa va butun sivilizatsiyani himoya qilishga qo‘shgan hissamiz hali ham yetarli emasmi? Xo‘sh, yana nima kerak?» — deya savollar qo‘ygan ukrainlar prezidenti.

AQSh Yevropadagi harbiy mavjudligini oshiradi

Madrid sammiti arafasida NATO bosh kotibi Yyens Stoltenberg alyans o‘zining tezkor harakat kuchlari sonini oshirmoqchiligini aytgandi: 300 ming harbiy xizmatchigacha (hozirda bunday kuchlar tarkibi 40 ming harbiydan iborat). Bu haqda, garchi aniq raqamlar keltirilmagan bo‘lsa-da, qabul qilingan deklaratsiyada ham aytiladi.

«Ittifoqchilarimiz bilan birgalikda NATO har qanday yo‘nalishdagi tahdidlarga javob qaytarishga tayyor bo‘lishini ta’minlaymiz. Putin dunyo tartibotining asosiy qoidalariga hujum qildi. Biz, Qo‘shma Shtatlar va bizning ittifoqchilar ularning himoyasi uchun otlandik. Aynan shuni u [Putin] istamagan. Ammo Yevropada xavfsizlikni ta’minlash uchun aynan shunday qilish kerak», degan Bayden NATO bosh kotibi bilan uchrashuvdan keyin.

Stoltenberg ham shunday fikrni takrorladi. «Biz sovuq urush davridan beri kollektiv mudofaamizda eng yirik qayta qurishni o‘tkazishga kelishdik va albatta Qo‘shma Shtatlar ham bunda ishtirok etadi. Shundan so‘ng biz NATOga Shvetsiya va Finlandiyani taklif etamiz, bu alyans eshiklari doimo ochiqligini namoyish etadi. Bu prezident Putin NATO eshiklarini yopa olmaganini ko‘rsatadi. U o‘zi istaganining teskarisiga erishmoqda. Prezident Putin alyansga Shvetsiya va Finlandiya qo‘shilganidan keyin yanada katta NATO qarshisida qoladi», degan bosh kotib.

Baydenning so‘zlariga ko‘ra, AQSh Yevropadagi mavjudligini quyidagicha oshirmoqchi:

• Ispaniyaning Rota shahridagi bazaga ikkita qo‘shimcha aviatashuvchi kema joylashtiriladi.
• Polshada AQSh armiyasi Beshinchi korpusining doimiy shtabi tashkil etiladi.
• Ruminiyada rotatsiya asosida 3000 ming askardan iborat qo‘shimcha brigada va 2000 kishilik qo‘shimcha kuchlar joylashtiriladi.
• Boltiqbo‘yi davlatlarida rotatsiya asosida qo‘shimcha kuchlar joylashadi.
• Britaniyada stels texnologiyalari (u samolyotlarni raqib radarlaridan himoyalaydi) bilan jihozlangan F-35 samolyotlarining ikkita qo‘shimcha brigadasi joylashtiriladi.
• 2022 moliya yilida Pentagon budjetdan Yevropadagi mudofaa xarajatlari uchun 3,8 mlrd dollar oladi. Mudofaa vazirligi kelgusi yilda moliyalashtirish uchun 4,3 mlrd dollar so‘ragan.

Tahlil: Kremenchugdagi vayrongarchiliklar fonidagi NATO sammiti
Svyatoslav Xomenko, BBC korrespondenti

Jo Baydenning AQSh Yevropada harbiy mavjudligini oshirishi haqida e’lon qilishi sensatsiya bo‘lmadi. Bu haqda anchadan buyon gap yurardi, Ukrainada harbiy harakatlar boshlanishi esa voqealar rivojini tezlashtirdi.

Katta ehtimol bilan, AQSh dastlabki rejalariga tuzatishlar kiritgan: urush boshlanmaganida amerikaliklarning Yevropadagi kontingenti bu qadar ko‘lamda kengaytirilmagan bo‘ladi.

Bu yangilikni ikki tomondan ko‘rib chiqish mumkin.

Rossiya tomoni uchun barchasi ravshan. NATO va umuman AQSh Rossiya chegaralariga yaqinlashmoqda. Moskvada NATO mudofaa alyansi hisoblanishi haqidagi so‘zlarni beo‘xshov hazil hisoblashadi. Shuning uchun Yevropaga, xususan Yevropa sharqiga qo‘shimcha amerikalik askarlar kirib kelishi bu yerda vaziyatni keskinlashtiruvchi omil sifatida ko‘rib chiqiladi.

Hozirgi sharoitda NATOning keyingi sammitini Litva poytaxti Vilnyusda o‘tkazishga qaror qilinishi ham nomaqbul ko‘rinadi.

Ammo bu qarorga boshqa tomondan ham nazar tashlash mumkin.

NATO sammiti matbuot markazi ekranida CNN telekanali yangiliklari efirga uzatildi. Amerikalik jurnalist Rossiya raketasi tomonidan vayron qilingan Kremenchugdagi savdo markazi xarobalari fonida jonli efirga chiqdi.

Sammitni yoritayotgan polshalik muxbirlarning quvnoq kayfiyati bu kadrlar fonida o‘rinsiz ko‘rindi, ammo ularning hissiyotlarini tushunish mumkin. Polsha jamiyati uchun ularning mamlakatida amerikalik askarlar bo‘lishi faqat bir ma’noda tushuniladi - ularning yerida bu kabi syujyetlar bo‘lishi uchun sabab qolmasligi kafolati sifatida.

Va shu ma’noda, Jo Baydenning qarori, birinchi navbatda Rossiya bilan chegaradosh bo‘lgan Yevropa mamlakatlari aholisini (hatto AQSh harbiy mavjudligi kengayishi to‘g‘ridan to‘g‘ri taalluqli bo‘lmagan davlatlar ham) tushunish qaroridir -bu ularning uyidagi tinchlik va barqarorlik sari qadamdir.

Eng jiddiy o‘zgarishlardan biri - Polshada shtab tashkil etilishi. Polsha hukumati shtab tashkil etilganidan keyin mamlakatda amerikalik harbiylar doimiy asosda qolishini qayd etishgan.

«Ko‘pchilik uchun imkonsiz bo‘lib tuyulgan narsa endi haqiqatga aylanmoqda. Bizning Polshada DOIMIY kontingent bo‘ladi. Biz umumiy xavfsizlik haqida qayg‘uramiz. Bu Moskva uchun aniq signaldir. Biz bundan keyin ham Polsha xavfsizligini mustahkamlash uchun intilamiz», deya yozgan tvitterida Polsha TIV rahbari o‘rinbosari Martin Pshidach.

Yangi xavfsizlik konsepsiyasida Xitoyga nisbatan munosabat ham o‘zgarmoqda, garchi Stoltenberg NATO uchun bu mamlakat hozirda «raqib hisoblanmasligi»ni aytgan bo‘lsa ham. «Ammo, albatta, biz Xitoyning yangi harbiy imkoniyatlarga, uzoq masofaga harakatlanuvchi raketalarga va yadro qurollariga faol ravishda investitsiya kiritayotgani, xuddi shu vaqtda muhim infratuzilmalarni, xususan 5G tarmoqlarini nazorat qilishga urinayotganini kuzatar ekanmiz, buning o‘z xavfsizligimiz uchun ta’sirini ko‘rib chiqishimiz darkor», degan NATO bosh kotibi.