Tovuşdan tez parvoz – fantastik orzumi yoki yaqin kelajakdagi voqelik?
|19:36 / 06.07.202259 53310 min
Ötgan asrning 60-yillaridan boşlab fuqarolik aviatsiyasi katta qadamlar bilan rivojlana boşladi. 80-yillarda tovuşdan tez uçuvçi passajir samolyotlari paydo böldi. Ammo texnika, tejamkorlik va xavfsizlik bilan boğliq muammolar ularning faoliyatiga nuqta qöydi. Yuqori tezlikdagi parvoz haqidagi orzular sönayotgan bir paytda Amerikaning Boom Technology kompaniyasi tovuşdan tez uçuvçi passajir samolyotlarini qayta tiklaş loyihasini taqdim qildi. Xöş, tovuşdan tez parvoz – fantastik orzu toifasidan çiqib, yaqin kelajakdagi voqelikka aylanadimi?
Boom Overture tovuşdan tez uçuvçi samolyoti konsepti (boomsupersonic.com)
Tovuşdan yuqori tezlik nima?
Har qanday tovuş yer yuzasida 270-400 metr/sekund yoki 980-1470 kilometr/soat tezlikda tarqaladi. Aerodinamikada tezlik körsatkiçi avstriyalik fizik olim Ernst Max (Ernst Mach) şarafiga M harfi bilan belgilangan. Tovuşning tezligi balandlikka qarab özgaruvçan böladi. 1 Max yer yuzasiga yaqin joyda 340 m/sekundga yoki 1224 km/soatga teng böladi.
Hozirgi vaqtda dunyoda tovuşdan yuqori (>1 Max) tezlikda uçadigan passajir samolyotlari yöq. Ammo har doim ham şunday bölmagan.
Tovuşdan tez uçadigan aviatsiya
1950-yillardan tovuşdan tez uçadigan aviatsiya jadal rivojlana boşladi. Konstruktorlar samolyot barqarorligi va boşqarilişi, aerodinamik samaradorlik bilan boğliq muammolarni hal qilişdi. Parvoz tezligining oşişi bilan birga uning balandligi 20 kilometrga yetdi. 1960-yillardan boşlab, tovuşdan tez uçadigan samolyotlar ommaviy işlab çiqarildi.
Fan yutuqlari birinçi navbatda harbiy sohaga joriy qilindi. Sovetlarning MiG-17 (1949, tezlik M=1) qiruvçi samolyoti, Amerikaning North American F-100 Super Sabre (tezlik M=1,3) qiruvçi samolyoti, Convair B-58 Hustler (1956, tezlik M=2) bombardimonçisi, uzoq parvoz uçun möljallangan Lockheed A-12 (1962, tezlik M=3) razvedka samolyoti şular jumlasidan edi.
Tovuşdan tez uçuvçi passajir samolyotlari
Ammo fuqarolik aviatsiyasida bunday bölmadi – köplab texnik va iqtisodiy muammolar tufayli tovuşdan tez uçuvçi samolyotlar ommalaşmadi. Tarixda ulardan atigi 2 ta bölgan: sovetlarning Tu-144 samolyoti va Angliya-Fransiya hamkorligida işlab çiqarilgan Concorde samolyoti.
Mavzuga oid
Sovetlar tomonidan işlab çiqarilgan Tu-144 samolyoti (Wikipedia)
Tu-144 birinçi marta 1968 yil dekabr oyida havoga kötarildi. Eng yuqori tezligi 2430 km/soat (>2 Max) böldi. Samolyot soatiga 38 tonna yoqilği sarf qilar edi. 1975-1978-yillarda muntazam reyslarni amalga oşirdi. Texnika va tejamkorlik bilan boğliq köplab muammolar, şuningdek, bir neça aviahalokatlar tufayli «pensiyaga çiqarildi».
Angliya va Fransiya hamkorligida işlab çiqarilgan Concorde samolyoti (Wikipedia)
Concorde birinçi marta 1969 yil mart oyida parvoz qildi. Eng yuqori tezligi 2179 km/soat (>2 Max) böldi. Samolyot soatiga 20 tonna yoqilği sarflar edi. 1976-2003-yillarda asosan London, Nyu-York va Parij örtasida transatlantika va charter reyslarni muntazam ravişda amalga oşirdi. Xarajatlar oşib ketgani va iqtisodiy samaradorlik pasaygani, şuningdek, 2003 yilgi aviahalokat tufayli ekspluatatsiyasi töxtatildi. Concorde öz tarixi davomida 18 ming soatga yaqin vaqt parvoz qildi.
Tovuşdan tez uçuvçi va tijorat maqsadida foydalaniladigan samolyotlarning eng muhim kamçiliklari quyidagilar edi:
Tovuş zarbasi (tovuş tezligidan ötilgan paytda (>1Max) yuzaga keladigan, portlaş ovoziga öxşaş şovqin, fizik hodisa)
Baland şovqin (tovuşdan tez uçadigan samolyotlar çiqaradigan şovqinning juda baland ekani, aeroportlarga yaqin joyda yaşovçi odamlarning köplab şikoyatlari)
Boşqarişning qiyinligi (uçuvçilar tomonidan samolyotni boşqarişdagi muammolar).
Uşbu muammolar fuqarolik aviatsiyasida tovuşdan tez uçuvçi samolyotlar «hayotini qisqartirdi». Hozirgi kunda fuqarolik aviatsiyasida 850 km/soat tezlik iqtisodiy jihatdan samarali hisoblanadi.
Tovuşdan tez parvozlarni qayta tiklaş orzusi
Concorde sönggi marta havoga kötarilganidan 13 yil ötgaç, 2016 yilda Amerikaning Boom Technology kompaniyasi tovuşdan tez uçuvçi yangi passajir samolyoti loyihasini e’lon qildi.
Boom Technology — 2014 yilda taşkil qilingan startap kompaniya bölib, uning maqsadi 45-55 örinli, 2,2 Max (2335 km/soat) tezlikda uçadigan, tovuşdan tez yölovçi samolyotini yaratişdir. Loyihaga köra, u Nyu-Yorkdan Londonga 3,5 soatda, reaktiv samolyotlardan deyarli 2 barobar tez uçib borişi mumkin böladi, çipta narxi ikki tomonga taxminan 5 ming dollarni taşkil qiladi.
2016 yilda kompaniya rejalarini biroz özgartirib, Boom Overture samolyoti konsepsiyasini taqdim qildi. U 1,7 Max (1800 km/soat) tezlikda uçuvçi, 65–88 yölovçiga möljallangan, 8000 km masofaga qönmasdan parvoz qiladigan samolyot bölib, 2026 yilda birinçi parvozi, 2029 yildan muntazam qatnovlarni amalga oşirişi rejalaştirilgan.
Boom Overture (boomsupersonic.com)
Loyihaga köra, samolyot uçburçaksimon (deltasimon) qanotli konfiguratsiyaga ega böladi va kompozit (yengil) materiallardan quriladi. U uçta 20 ming ot kuçiga ega dvigatellar bilan ta’minlanadi.
Tovuşdan tez uçuvçi samolyotlar istiqboli
Boom Technology kompaniyasining ta’kidlaşiça, yaqin kelajakda bozorda tovuşdan tez uçuvçi 1000 ta samolyot va 500 ta marşrutga ehtiyoj tuğiladi.
1,7 Max tezlikda uçiş Nyu-Yorkdan Londonga 6 soatda emas, balki 3 soat-u 30 daqiqada, Nyu-Yorkdan Frankfurtga 7 soat örniga 4 soatda, San-Fransiskodan Tokioga 10 soat örniga 6 soatda yetib oliş imkonini beradi. 8000 km masofadan oşadigan parvozlarda samolyot yoqilği quyiş uçun qönib olişi kerak böladi.
Boom Overture samolyoti narxi intererni hisobga olmaganda 200 million dollar bölişi rejalaştirilgan. Boom zavodi yiliga 100 ta samolyot yiğişni közlamoqda.
Kompaniyaning ta’kidlaşiça, har bir örindiq uçun sarflanadigan operatsion xarajatlar hozirgi keng fyuzelyajli samolyotlarga qaraganda past böladi.
Boom Nyu-Yorkdan Londonga ikki tomonlama parvoz uçun 5 ming dollarlik tarifni közlamoqda. Taqqoslaydigan bölsak, Concorde samolyoti çiptasi hozirgi narxlarda 20 ming dollarga teng bölgan. Bu uning yagona daromadli marşruti edi. Qayd qiliş joizki, Boom Overture dastlabki bosqiçda faqat badavlat odamlar uçun möljallangan tarifni taklif qilmoqçi.
Boom Overture San-Fransisko-Tokio va Los-Anjyeles-Sidney kabi uzoq masofali yönalişlar uçun 15 ta biznes-klass örindiqli, şuningdek, 30 ta birinçi toifadagi bukiluvçan örindiqli salonni taklif qilişi mumkin.
Boom Technology kompaniyasi Boom Overture samolyoti uçun hozirgi kunda 76 ta buyurtma olgan.
AQŞ prezidenti uçun möljallangan samolyot (Air Force One) konsepti (boomsupersonic.com)
2020 yil sentabr oyida kompaniya AQŞ Harbiy-havo kuçlari bilan şartnoma imzoladi. Undan Overture samolyotini prezident foydalanadigan birinçi raqamli bort (Air Force One) sifatida işlatiş rejalari örin olgan.
100 dollarlik parvoz
Tovuşdan tez uçuvçi aviatsiya uçta maqsadni közlaydi: biri sayohat vaqtini qisqartiriş, ikkinçisi parvoz xarajatlarini arzonlaştiriş va uçinçisi uglerod çiqindilarini kamaytiriş.
Boom Technology kompaniyasi asosçisi va boş direktori Bleyk Şoll Overture samolyotining bu maqsadlarga erişa olişiga işonçi komil.
«1960-yillarda foydalanilgan texnologiyalarda juda köp narsa özgardi. Samolyotsozlikda alyuminiy örniga uglerod tolasidan foydalanilmoqda. Reaktiv dvigatellar şovqinsiz va tejamkor böliş yölida ajoyib yutuqlarga erişdi. Biz yangi, tovuşdan tez samolyotni tezkor, mustahkam va ekologik toza qilamiz. Kelajakda parvoz narxini 100 dollarga tuşiramiz, bu esa kengroq ommaga undan foydalaniş imkonini beradi», - dedi u.
Töğri, 4 soat içida dunyoning istalgan nuqtasiga sayohat qiliş uçun 100 dollar sarflaş amalga oşmas orzu bölib tuyulişi mumkin. Ammo Boom kompaniyasi yangi samolyotlarning ikkinçi va uçinçi avlodi işlab çiqarilganida, ya’ni uzoq kelajakda bunga erişmoqçi.
Boom oldidagi muammolar
Boom Overture taşqi körinişi Concorde samolyotiga öxşaş, qanotlari deltasimon böladi. Uning qiymati 75 foizga arzon bölişi kutilmoqda.
55 örinli samolyotning oğirligi 77,1 tonna, uzunligi 52 metr va kengligi 18 metr böladi. Örindiqlar oraliğidagi masofa 1,9 metrni taşkil qiladi, bu esa parvoz davomida yölovçilar uçun qöşimça qulaylik tuğdiradi.
Boom Overture (boomsupersonic.com)
Boom Overture tovuşdan tez samolyotlarga xos öta yuqori şovqin bilan boğliq muammoni hal qilişi lozim. Uning şovqini Concorde samolyotidan 30 foizga past bölişi, ya’ni parvoz paytida Boeing 777-300 samolyotidan ham past bölişi rejalaştirilgan.
Şovqinni çeklaş uçun dvigatellar ölçamini kiçraytiriş, natijada, yoqilği sarfini 30 foizga kamaytiriş közlanyapti. Buning uçun Boom forsaj kameraga ega bölmagan dvigatellardan foydalanmoqçi. Hozirgi vaqtda reaktiv qiruvçi samolyotlar xuddi şunday dvigatellar bilan jihozlangan. Ammo ularda tejamkorlik va fuqaro aviatsiyasi uçun muhim bölgan işonçlilik yöq. Boom aviatsiya dvigatellari işlab çiqaruvçi Rolls Royce kompaniyasi bilan yangi dvigatellar borasida hamkorlik qilmoqda.
Samolyot dizayniga nazar taşlaydigan bölsak, u taxminan Boeing 737 ölçamiga ega. Ammo salon torroq va yölak atrofi bir qatorli örindiqlardan iborat böladi. Bagaj örindiqlar ostida saqlanadi.
