Sekin odimlayotgan elektron tijorat: bunga nimalar sabab?

“Mendagi ma’lumotlarga ko‘ra, bugungi kunda O‘zbekistonda 27 mln internet foydalanuvchisi bor. Hozirda mamlakatda elektron savdo asosan Telegram-kanallar orqali amalga oshiriladi. Ammo hech kim internet orqali savdo qiladiganlarning statistikasini hisoblab chiqmagan.

Shu o‘rinda, aniq aytishim mumkinki, keyingi 5 yil ichida O‘zbekistonda mahsulotlarni elektron xarid qiluvchi iste’molchilar ulushi minimum 3-4 barobarga oshadi. Shuningdek, umumiy internet foydalanuvchilari ulushi ham ko‘payadi. Yevromonitoring natijalariga ko‘ra esa, O‘zbekistondagi kunlik internet savdo hajmining o‘sishi keyingi 5-7 yil ichida 12 barobargacha bo‘lishi mumkin.

Elektron savdoning o‘sishi mamlakatdagi “texnologik” odamlar miqdoriga juda ham bog‘liq. Onlayn tarzda stakan yoki kompyuter sotib olish uchun ham, xaridor birinchi navbatda internet orqali xarid qilishni bilishi kerak”, – deydi rossiyalik mutaxassis.

Gordonning qo‘shimcha qilishicha, O‘zbekistonda elektron savdoning o‘sishi uchun mamlakatning har bir qismida savdo qilayotgan tadbirkor o‘z mahsulotini onlayn sotishni o‘rganishi kerak. Marketpleyslar miqdorining ko‘payishi ham onlayn xaridlarning ko‘lami oshishiga yordam beradi.

“Onlayn do‘konlarda sotilayotgan mahsulot to‘liq tanishtirilishi kerak. Sotilayotgan tovarning faqat rasmi qo‘yilgan bo‘ladi, sotib olinganda esa u umuman boshqacha bo‘lishi mumkin. Bu xaridorlar oshishiga xizmat qilmaydi.

Masalan, men internet orqali tovar sotib olishni xohlamayman, chunki plastik kartamning xavfsizligi ta’minlanmagan. Ya’ni to‘lov qilish xavfsizligi ta’minlanmagan. Tovar yetkazib berilmasa, pulni qaytarib olishda muammolar mavjud. Bu omillar internet orqali savdo qilishning keskin oshishiga xalaqit bermoqda. Elektron savdoning rivojlanishi yangi ish o‘rinlarining paydo bo‘lishiga ham zamin yaratadi. Kichkina oilaviy bizneslar ham 4-5ta yangi ish o‘rnini tashkil qilishi mumkin. Kimdir tovarni yetkazib berish bilan shug‘ullanadi, yana kimdir xaridorlar bilan muloqot qiladi, yana kimdir esa buyurtma olingan mahsulotni yetkazib berishga tayyorlaydi. Biznes qanchalik rivojlansa, yangi ish o‘rinlari miqdori ham oshib boraveradi. Shuningdek, logistika sohasi rivojlanadi”, deydi u.

Mutaxassisning tushuntirishicha, onlayn savdo ko‘lamini oshirish uchun O‘zbekistonda infrastruktura, omborxonalar, mahsulot yetkazib berish uchun avtomobillar, buyurtmalarni qabul qilish punktlarini tashkil etish lozim. Infrastrukturani rivojlantirish juda muhim jihat bo‘lib, buning uchun millionlab dollarlik investitsiyalar kerak bo‘ladi.

“Ikkinchi muhim omil – texnologiya. Mahalliy operatorlar bilan aloqani ta’minlash, sohani rivojlantirish uchun juda ham sifatli internet kerak. Mamlakatning qaysi qismida odam yashasa, ular onlayn savdolarda ishtirok eta olishlari lozim. Masalan, fermer 1 tonna gilos yetishtirdi, u onlayn platformaga kirib, o‘z mahsulotini ulgurji sota olishi kerak. U bu ishni dalaning o‘zidan turib qila olishi darkor. Ammo dalada internet yo‘q. Muammoni yechish uchun uzoq muddatli va katta hajmdagi investitsiyalar kerak. Hukumat aloqa sifatini yaxshilash uchun yordam berishi lozim.

Yana bitta katta muammo – logistika. Maksimum har 5 kmda buyurtmalarni qabul qiladigan punktlar bo‘lishi kerak. Shundagina biz internet orqali savdoning rivojlanishi haqida gapirishimiz mumkin.

Bundan tashqari – marketing ham juda muhim omil. Xaridorlarga kerak bo‘ladigan tovarlar assortimentini ko‘rsatib bera olish kerak”, – deydi Yuliana Gordon.

Credit Suisse xulosalari

Credit Suisse mutaxassislariga ko‘ra, biror mamlakatda elektron tijorat (internet-do‘konlar) rivojlanishi 13 ta faktorga bog‘liq:

1. Mamlakatning tezkor simli internet bilan ta’minlanganlik darajasi;

2. Mamlakat aholisining smartfon va planshetlarga egalik qilish darajasi;

3. Xarajatlarda onlayn va bank kartalari orqali to‘lovlar hajmi yuqoriligi;

4. Amazon yoki boshqa biror xalqaro kompaniyaning mamlakatda faoliyat yuritishi;

5. Mustaqil startaplar madaniyati rivojlanganligi;

6. Shahar transport infrastrukturasi rivojlanganligi;

7. Bir nechta bir milliondan ortiq aholiga ega megapolislar borligi;

8. Besh milliondan ortiq aholiga ega megapolis borligi;

9. Aholi boshiga yalpi ichki mahsulot yuqoriligi;

10. Aholining avtomobilga egalik darajasi;

11. O‘rta va yuqori daromad oladigan oilalar ko‘pligi;

12. Supermarketlarning qanchalik tarqalganligi;

13. Noqulay mavsumiy iqlim.

Doston Ahrorov