Iqlim böyiça dunyoning eng yirik yiğilişi: COP27da bu yil nimalar muhokama qilinadi?
|01:42 / 05.11.202217 2149 min
27 yildan beri har yili dunyoni yana ham isitib yubormaslik uçun yuzlab davlatlar bir joyga yiğilib, özlari uçun qoidalar işlab çiqadi. Şunga qaramay, global iqlim özgarişi yildan yilga halokatli bölib boryapti. Bunga sabab nima, COP'da qaysi davlatlar qanday majburiyat olyapti va nega uni bajarmay kelyapti?
COP haqida
Birlaşgan Millatlar taşkilotining iqlim böyiça har yili böladigan xalqaro konferensiyalari Birlaşgan Millatlar Taşkiloti Iqlim Özgarişi böyiça Doiraviy Konvensiyasi (United Nations Framework Convention on Climate Change (UNFCCC) asosida ötkaziladi. UNFCCC’ning Tomonlar konferensiyasi, ya’ni COP (Conference of the Parties) – 1995 yil 28 mart–7 aprel kunlari ilk marta Berlinda bölgan.
Öşandan beri COP har yili (2020 yil pandemiya sabab qoldirilgan) Kioto protokoli böyiça muzokaralar olib boriş uçun davlatlarni bir joyga yiğadi. Protokolda iqlim özgarişiga qarşi kuraşda erişilgan yutuqlarni baholaş, rivojlangan davlatlarning issiqxona gazlarini qisqartiriş böyiça huquqiy majburiyatlari belgilangan.
UNFCCC’ning oliy boş organi COP hisoblanib, u konvensiyaga a’zo davlatlar vakillari va akkreditatsiyadan ötgan kuzatuvçilardan iborat. Ular UNFCCC va COP qabul qiladigan har qanday huquqiy hujjatlarning bajarilişini körib çiqiş va konvensiyaga amal qilişda kömaklaşiş uçun zarur qarorlarni qabul qiladi. COPʼning yakuniy matni tomonlar roziligi bilan yoziladi.
COP’ning eng muhim yiğilişlaridan biri 1997 yil Yaponiyaning Kioto şahrida ötkazilgan. Öşanda sanoat gazlari böyiça Kioto protokoli tuzilgan. Va mamlakatlarga ilk marotaba issiqxona gazlarini kamaytiriş böyiça majburiyat yuklangan. Sanoati rivojlangan aksar mamlakatlar va markaziy Yevropadagi davlatlar 2008–2012 yillar oraliğida issiqxona gazlarini 1990 yildagi darajadan örtaça 6-8 foizga tuşirişga kelişib olgan. Qöşma Ştatlar ham özining umumiy gazlarini 1990 yildagi darajadan örtaça 7 foizga kamaytirişi kerak edi. Biroq Klinton imzolaganidan keyin Kongress şartnomani ratifikatsiya qilmagan. Buş ma’muriyati esa protokolni 2001 yilda oçiqçasiga rad etgan.
Sammitning asosiy maqsadi – davlatlarga iqlimni 1,5C dan isib ketmasligi uçun majburiyat yuklaş. Hozir global harorat 1.1C da. Bu 2022-2026 yillarda 1.1-1.7C oraliğida bölişi prognoz qilingan. 1.8C dunyoning yarim aholisi uçun xavfli namlik va issiq degani.
. Unda 196ta davlatdan 25 ming kişi, jumladan, siyosatçilar, jurnalistlar, notijorat taşkilotlari va biznes vakillari taşrif buyurgandi. Ularning xavfsizligi uçun 10 ming politsiyaçi biriktirilgan.
Sammitda yangi global kelişuv – «Glazgo iqlim pakti» tuzib olingan. Bu – yuridik jihatdan majburiy bölmasa-da, keyingi ön yillikda iqlim özgarişi böyiça global kun tartibini belgilab bergandi. Unda iqlim özgarişining eng yomon ta’sirini kamaytirişga oid yöl-yöriqlar kiritilgan.
Bundan taşqari, mamlakatlar kömirdan butunlay voz keçiş örniga bosqiçma-bosqiç kamaytiriş yölini tanlaşgandi. Kömir global isişning 40 foizini keltirib çiqaradi. Buning katta qismi esa Xitoy va Hindistonga tegişli.
Sammitda yana dunyo yetakçilari kömir, neft yoki tabiiy gaz narxini sun’iy ravişda pasaytiradigan subsidiyalarni bosqiçma-bosqiç bekor qilişga kelişib olgan. Biroq buni amalga oşiriş uçun aniq sanalar körsatişmagan.
Şuningdek, dunyodagi örmonlarning 85 foiziga egalik qiladigan 100dan ortiq mamlakat rahbarlari 2030 yilgaça örmonlarni kesişni töxtatişga va’da berişgandi. Lekin buni qanday amalga oşirişi haqida aniq rejalar körsatişmagan.
100dan ortiq davlat 2030 yilgaça metan çiqindilarini 30 foizga qisqartirişga rozi bölgan. Ular içida Xitoy, Rossiya va Hindiston yöq. Metan inson ta’siridagi global isişning 1/3 qismini taşkil qiladi. AQŞ va Xitoy metandan voz keçib, toza energiya manbasidan foydalaniş uçun hamkorlik qilişga kelişib olgan.
130 trillion dollarga egalik qiladigan yirik kompaniyalar ham qayta tiklanadigan energiyaga ötiş, kömir va neftdan uzoqroq bölişga rozi bölişgandi. Biroq ayrim iqlim taşkilotlari bunday va’da majburiyat sifatida belgilanmas ekan, urinişlar PR’dan sal ortiqroq narsa bölolmaydi degan fikrlarida turib olişgandi.
COP26’da 200dan ortiq davlatdan 2030 yilgaça issiqxona gazini kamaytiriş rejasini bajariş söralgan. Global isişga ta’siri kam köp davlatlar buni qanday bajariş kerakligini ixtiyoriy hal qiladi. Faqat ayrim yirik sanoat davlatlari uçun bu topşiriq qonuniy hujjatlaştiriladi.
COP27'da nima muhokama qilinadi?
Bu yil BMT iqlim böyiça yiğilişining 27-yili. COP27 Misrning Şarm Al Şayx şahrida 6-18 noyabr kunlari ötkaziladi.
Afrika iqlim konferensiyasiga 5 marta mezbonlik qilmoqda. JARda hozir qurğoqçilik sabab 20 million aholi oziq-ovqat ta’minoti tanqisligiga duçor bölgan. Uçraşuv oldidan mamlakatlarga öz iqlim rejalarini taqdim etişlari aytilgan va buni hozirça 25 davlat bajargan xolos.
Oldinroq sammitga Buyuk Britaniyaning yangi vaziri Rişi Sunak bormasligi ma’lum qilingandi. Biroq vazir yaqinda COP27’da iştirok etişi haqida tvit qöygan. Xitoy rahbarining boriş bormasligi esa hozirça noma’lum. Rossiya prezidenti Vladimir Putin sammitda qatnaşmoqçi emas, lekin uni konferensiyada kutişmoqda.
Bu yil COP27 3ta yönalişda iş boşlaydi: 1-issiqxona gazlarini kamaytiriş, 2-iqlim özgarişiga qarşi kuraşda mamlakatlarga yordam beriş yöllari, 3-rivojlanayotgan davlatlarga texnik va iqtisodiy yordam körsatiş.
Kim nimani xohlaydi?
Ötgan yili boy davlatlar rivojlanayotgan davlatlarga muqobil energiyadan foydalaniş, iqlim özgarişi oqibatlarini yengiş uçun köproq pul ajratişga kelişişgandi. Buning uçun rejalaştirilgan budjet 2020 yilgaça 100 million dollar deb belgilangan bölsa, 2025 yilgaça 1 trillion dollarlik yordam jamğarmasini yiğişmoqçi edi. Lekin davlatlar 100 million dollarni ham 2020 yilgaça tölaşmagan, uni qoplaşni 2023 yilga surişgandi. Hatto 2022 yil iyunda Bonnda ötkazilgan iqlim konferensiyasida AQŞ va Yevropa ittifoqi bu tölovni bajarişni xohlamasligini ma’lum qilgan. Natijada iqlim özgarişidan eng köp zarar körayotgan davlatlar va katta zaharlovçilar örtasida kelişmovçilik bölgan. Öşanda bu masalani COP27’da qayta körib çiqişga kelişilgan.
Xullas, rivojlanayotgan davlatlar COP27’dan özlari uçun tovon puli tölaşning aniq sanasi belgilanişini xohlaşadi. Rivojlangan davlatlar esa Xitoy, Hindiston, Braziliya, Indoneziya va Janubiy Afrika kabi davlatlardan issiqxona gazini kamaytiriş böyiça aniq reja talab qiladi. Ayrim iqlimşunoslar esa COP27ʼda qanday qaror qabul qilinişidan qat’i nazar dunyoni 1,5C yuqori darajadagi global isişdan asrab qolişning iloji yöq deb hisoblamoqda.
Özbekistonning COP26'dagi iştiroki
Özbekiston atmosferaga katta miqdorda sanoat çiqindilari taşlaydigan davlat emas, lekin global isişdan hamma qatori jabr köryapti. Şu sabab iqlim konferensiyalarida katta zaharlovçi davlatlar uçun ma’lum ma’noda talab qöyişga haqli. Masalan, ötgan yili COP26’da Özbekiston vakillari ham iştirok etişgandi. Va sammitdan qaytgaç, matbuot anjumani ötkazib, COP26’dagi iştiroki haqida gapirib berişgandi.
«Hozir dunyo ekologiyasiga har yili çiqarilayotgan gazlarning eng köp qismi aynan rivojlangan davlatlar hissasiga töğri keladi. Ular dunyoning iqtisodiyot jihatidan eng kuçli 20 ta davlati. Şunday bölsa-da, biz ham Glazgodagi sammitda şunçaki qatnaşmadik – öz fikrlarimizni aytdik. Umuman, nafaqat biz, balki Markaziy Osiyoning boşqa davlatlari ham «Katta yigirmatalik»ni yuqoridagi körsatkiçlarni kamaytirişga çaqirdi.
Şuningdek, uşbu davlatlar yoş va endigina rivojlanayotgan davlatlarga mablağ va texnika borasida yordam körsatsagina, bu boradagi muammolarga qandaydir ta’sir körsatiş mumkin», — degandi Gidrometeorologiya xizmati markazi direktori örinbosari Ibratjon Karimov.
Kun.uz’ga berilgan ma’lumotga köra, bu yil COP27’da ham Özbekiston vakillari iştirok etadi. Delegatsiya vakillari tasdiqlangan. Mas’ullar sammitga qanday masalalarni olib borayotgani, nima rejalar qilingani esa hozirça noma’lum.
