Fermerda nima bor, fermerda nima yöq... Bizda taklif bor

Adolat degani şu şartnomalarga imzo qöyganim, qonunni bilmaganim, kimningdir aytganini qilganim, topşiriqni bajarganimga qarab qolmagandir. Men haqman, bilib turibsizlar, sud sizlar, adolatni tiklab beringlar, deb keldim”.

Sud majlisi zallaridagi mana şu kabi sözlarni bevosita özi yoki bevosita bölmasa ham taniş-bilişlaridan bölsa-da, eşitganlar bormi? Bor albatta...

40 304 ta nizo...

Statistik ma’lumotlarga köra, yurtimizda 91 832 ta fermer xöjaligi faoliyat yuritadi.

Joriy yilning 9 oyi davomida respublika iqtisodiy sudlar tomonidan fermer xöjaliklari iştirokida 40 304 ta nizo körib çiqilgan.

Demak, 9 oyda deyarli har ikki fermerning birida iqtisodiy nizo bor, yil oxirigaça va yil yakuni sarhisobidan söng bu körsatkiç yanada ortişi tayin.

E’tiborlisi esa uşbu nizolarning 36 524 tasida fermer xöjaliklar javobgar, 3780 tasida fermer xöjaliklar da’vogar sifatida iştirok etgan.

Fermer xöjaliklariga nisbatan berilgan da’volarning 32 573 (89%) tasi qanoatlantirilgan. Sudga murojaat qilgan fermer xöjaliklarining esa 2 965 (78%) ta da’vosi qanoatlantirilgan.

Sudlar tomonidan 9 oyda 40 304 ta nizoda fermer xöjaliklaridan da’vogarlar foydasiga 1 trillion söm atrofidagi mablağ undirilişi belgilangan.

Aytiş lozimki, Toşkent şahrida fermer xöjaliklari yöq, Toşkent tumanlararo sudida ham fermer xöjaliklari iştirokida nizo köriladimi, degan haqli savol ham bölişi mumkin.

Gap şundaki, bank, suğurta va mahsulot yetkazib beruvçi, mahsulotni qabul qiluvçi taraflar yoki ulardan biri Toşkent şahrida röyxatdan ötgan yoki ular örtasidagi şartnomalarda nizo Toşkent tumanlararo iqtisodiy sudida körilişi belgilangan holatlar ham afsuski köp. Şu bois Toşkent şahrida ham fermer xöjaliklari va boşqa taşkilotlar örtasidagi nizolar körib çiqiladi.

Tahlil

Endi fermer xöjaliklari iştirokidagi nizolarni tahlil etib, asosiy masalaga qaytsak, ya’ni fermerda nima bor, fermerda nima yöq, bizda taklif bor...

Şu örinda Imom Ğazzoliy hazratlarining quyidagi ibratli sözlarini yodga oliş maqsadga muvofiq: “Fikr bildirganda, munozaraga kirişganda, menimça, mening fikrimça”, deb boşlang.

Albatta, mening şaxsiy tahlillarimga köra, fermerda nima bor?

Fermerda “Fermer xöjaliklari töğrisida”gi, “Tadbirkorlik faoliyati erkinligining kafolatlari töğrisida”gi Özbekiston Respublikasi qonunlari, Yer, Fuqarolik kabi Özbekiston Respublikasi kodekslari va boşqa qonunlar bor.

Fermerda ular faoliyatiga töğridan töğri daxldor, lekin doim özgarib turadigan, fermerlardan sörab-söralmay qabul qilinaveradigan qonunosti hujjatlar va turli dasturlar bor.

Fermerda namuna şartnomalari, ular manfaatini töla ifodalamaydigan kontrataksiya, kredit, lizing, suğurta şartnomalari, şuningdek, narxi fermerdan sörab ötirilmaydigan öğit, yoqilği, uruğlik, suğoriş uskunalariga oid va boşqa şartnomalar bor.

Fermerda ayrim majburiy ixtiyoriy kredit va suğurta şartnomalari bor.

Fermerda hokimlik bor, ularga yordam beradigan yo ular işiga aralaşib, şartnomaviy erkinligini buzadigan yoki yiğim-terim payti fermerlarga topşiriq beradigan, yerni topşirişga ariza yozdirib oladigan.

Fermerda qozi bor, şartnomaning bir tomonini imzolagan hokimni yo boşqa bir mutasaddini biror marta sudga keltirmagan.

Şu bilan birga, fermerda otning kallasidek kredit bor. Şunga yaraşa kreditni yopmay turib, töy qilib, ming kişiga oş beradigan, farzandini oşirilgan kontraktda öqitadigan mas’uliyat bor.

Alqissa, fermerda toza yurak, samimiy munosabat, maşaqqatli mehnat bor, asosiysi, köp hosil olaman, oziq-ovqatni köpaytiraman, iş örnini oşiraman, hokim boboning köngliga yöl topaman, yerni özimda saqlab qolaman, xalqning turmuşini yaxşilayman, yurt ravnaqiga hissa qöşaman, degan ezgu niyat, aniq maqsad bor.

Fermerda nima yöq?

Fermer şartnomalarida töla teng huquqlilik, erkinlik yöq, raqobat yöq, şartnomada fermerga huquqdan köra, majburiyat va şart köp.

Fermerda şunday bir suğurta taşkiloti yöq: mard bölib, suğurta tovonini ortiqça ovoragarçiliksiz tölasa.

Fermerda şunday bir kafolat yöq, u oldindan belgilangan va tomçilatib suğoriş uskunalarini yetkazib beruvçi hamda tenderda yutgan taşkilot va bank bilan uç tomonlama kredit kelişuvini imzolab, aslida ulaniş uçun suv manbayi aniq bölmagan uskunalar uçun kredit tölamasa.

Fermerda hokim yöq – unga topşiriq bermaydigan, uni majlislarga çaqirmaydigan, vakolati bölmasa-da, ma’muriy yöl bilan uning şartnomalarini yiğilişlarda muhokama qilmaydigan.

Fermerda uning faoliyatiga oid qonunlarda şunday bir qat’iy norma yöq – fermer faoliyatiga aralaşgan rahbar va mas’ullarni töğridan töğri jazolaydigan.

Fermerda qozi yöq, faqatgina qonunni qöllaş bilangina çeklanib qolmaydigan, aybdorlarni jazolaş çoralarini köradigan.

Fermerda şunday bir katta institut yöqki, uning faoliyatini ipidan-ignasigaça, iqtisodiy, ijtimoiy, huquqiy, siyosiy jihatdan ilmiy asoslantirilgan tarzda tahlil etadigan, professional tarzda monitoring va albatta natija qiladigan.

Taklif

Bilasizmi, Özbekiston Respublikasi Iqtisodiy protsessual kodeksining 2-moddasida iqtisodiy sud işlarini yuritişning 3 ta vazifasi belgilangan.

Ammo, yana bir muhim vazifa va maqsad borki, bu avvalo, arbitraj, xöjalik sudlari, undan keyin iqtisodiy sudlarning taşkil etilişidagi közlangan asosiy maqsad – jamiyatda iqtisodiy nizolarni yeçiş, hal etiş bilan birga, ana şu nizolar yuzaga kelişidagi omillarni bartaraf etiş, iqtisodiyot rivojiga, xususiy mulk, tadbirkorlikning taraqqiysiga tösiq bölayotgan, pirovardida davlat iqtisodiy taraqqiyotiga salbiy ta’sir etayotgan ğov-tösiqlarni bartaraf etişdir.

Şunday ekan, nafaqat fermer xöjaliklari örtasidagi nizolarni, balki har bir toifa nizolarni sudlarda nazariy, ilmiy-tahliliy, amaliy-ilmiy tahliliy jihatdan umumlaştiriş va tayyorlangan umumlaşmani Oliy sud Plenumi muhokamasiga kiritiş hamda uning natijasi ölaroq umumlaşmani normativ-huquqiy hujjat holatiga keltirib, uşbu hujjat bilan hukumat va boşqa taşkilotlarni hisoblaşadigan yangi tizim institutini şakllantiriş maqsadga muvofiq.

Çunki nizo kelib çiqiş sababi, bunga ta’sir etuvçi omillarni, ularni bartaraf etiş çoralarini ham, ular yuzasida tavsiyalarni ham albatta sud biladi.

Demak, ikki taklif. Biri – Sudyalar maktabi faoliyatini takomillaştiriş zamirida Sud tadqiqot institutini qaytariş maqsadga muvofiq.

Ikkinçisi, sud umumlaşmalariga normativ-huquqiy hujjat maqomini beriş orqali, iqtisodiy nizolar va ularni yuzaga keltirayotgan omillarni bartaraf etiş yuzasidan hukumat va boşqa taşkilotlarga körib çiqişi majburiy bölgan tavsiyalar beriş hamda qonunlarga tuzatişlar kiritiş masalasida hukumat va parlamentga axborot kiritişni “Sudlar töğrisida”gi Özbekiston Respublikasi qonunida mustahkamlab qöyişdan iborat.

Albatta, yuqoridagilar fikrlardan fermerlar faoliyati sohasi faqatgina muammolardan iborat ekan, degan xulosa kelib çiqmasligi lozim.

Negaki, bu sohada amalga oşirilgan tizimli va keng qamrovli islohotlar, jumladan, dehqon xöjaligi, fermer xöjaligini şakllantiriş, ular faoliyatining huquqiy asoslarini yaratiş, moddiy-texnik baza, davlat kömagi, davlat kafolati, kooperatsiyalarni taşkil etiş, klasterlar faoliyatini yölga qöyiş, köp tarmoqli fermerlar sinfini şakllantiriş, ularni oziq-ovqat mahsulotlarini yaratuvçi ulkan kuçga aylanişigaça bölgan davrdagi islohotlardan har birimiz boxabarmiz.

Bu islohotlar va ularning natijasi bölgan yutuqlarimiz özimizniki, ularni inkor etib bölmaydi, lekin mavzu doirasidagi masalaning mohiyati – fermerlar faoliyatida yuzaga kelayotgan va sudlarda körilayotgan nizolarning oldini oliş, hal etiş, yeçimining samarali, tizimli mexanizmlarini hayotga tatbiq etiş orqali, iqtisodiyot rivojlanişiga ta’sir etuvçi omillarni bartaraf qiliş borasida, xolos.

Nuriddin Murodov,
Toşkent tumanlararo iqtisodiy sudi raisi