Xitoy iqtisodiyotining zaiflaşuvi. Bunga qaysi omillar ta’sir körsatmoqda?
|04:29 / 10.09.202338 73713 min
Xitoy iqtisodiyotining ösişi sekinlaşa boşladi. Mamlakatda işlab çiqariş hajmi bir neça oydan beri qisqarmoqda. Bunga nima sabab? Xitoydagi hozirgi iqtisodiy tendensiya global dunyo uçun nimani anglatadi va vaziyat yanada yomonlaşişi mumkinmi?
Xitoy sönggi 20 yil içida şu qadar tez rivojlandiki, köpçilik ekspertlar va tahliliy markazlar rasmiy Pekin tez orada dunyoning eng boy va qudratli davlati bölgan Qöşma Ştatlarga yetib olişi va uni ortda qoldirişi böyiça prognozlar bera boşladi. Ammo oxirgi 3 yilda Xitoy iqtisodiyotining ösişi keskin sekinlaşdi. Xöş, bunga nima sabab böldi?
Demografik inqiroz kuçaygan, yoşlar örtasidagi işsizlik esa rekord darajaga yetgan
Moody’s Investors Service ma’lumotlariga köra, bugungi kunda Xitoyda mehnat unumdorligi bilan boğliq jiddiy muammolar yuzaga kelgan. Tuğilişning qisqarişi va umr köriş davomiyligi oşişi sababli Xitoy aholisi qarib bormoqda va demografik vaziyat yomonlaşmoqda. Agar 2019 yilda mehnatga layoqatli yoşdagi fuqarolar soni 998 million kişini taşkil etgan bölsa, 2050 yilga borib bu körsatkiç 767 milliongaça kamayişi mumkin.
Yoşlar işsizligi darajasi rekordlarni yangilab, iyun oyida 21,3 foizni taşkil etdi, bu pandemiyadan oldingi darajadan deyarli ikki baravar köp. Norasmiy hisob-kitoblarga köra, mazkur körsatkiç bundan ham yuqoriroq bölişi mumkin. Rekord qayd etilganidan bir oy ötgaç, rasmiylar yoşlar işsizligi haqidagi ma’lumotlarni e’lon qilişni ham töxtatib qöydi.
Yoşlarni iş bilan ta’minlaş bilan boğliq muammolarga asosiy sabab sifatida, bugungi kunda işsizlarning taxminan uçdan ikki qismi oliy ma’lumotga egaligi, ammo Xitoy iqtisodiyotida malakali kadrlarga ommaviy talab yöqligi keltirilgan. Ya’ni oliy ma’lumotli yoşlar oldingi davrdagi kabi zavodlarga borişni va u yerda eng oddiy xodim bölib işlaşni xohlamaydi. Öz navbatida sanoatda böş örinlar paydo bölmoqda va uni töldiriş bilan muammolar yuzaga kelgan.
Bu holat, bir tomondan, aholining qarib borayotgani sababli vaziyatni yanada yomonlaştirsa, ikkinçi tomondan, mamlakatdagi iste’mol talabiga salbiy ta’sir qiladi.
Yuan qadrsizlanmoqda
Xitoy iqtisodiyotining zaiflaşuvi fonida investorlar mahalliy kompaniyalarning qimmatli qoğozlarini sota boşladi. Buning ortidan milliy valuta yuan özini “yomon” his qilmoqda. Avgust oyi örtalariga kelib valuta kursining pasayişi Xitoy Xalq bankini intervensiya qilişga majbur qildi: norasmiy ma’lumotlarga köra, davlat banklari valuta kursini qöllab-quvvatlaş maqsadida dollar sotiş va yuan sotib olişni boşlagan. Biroq, bu kabi çoralar faqatgina qisqa muddatli ta’sir körsatdi.
Mavzuga oid
Xitoy yuani 2007 yildan buyon dollarga nisbatan eng past qiymatgaça tuşdi. Xususan, sönggi 16 yil içida ilk marta 1 AQŞ dollarining kursi 7,3285 yuandan ötdi. 9 sentabr holatiga köra, 1 AQŞ dollari 7,34 yuangaça mustahkamlangan. Xitoy valutasi qiymatining pasayişi taşqi savdo böyiça hisobotlar e’lon qilinganidan söng yuz berdi.
Köçmas mulk bozoridagi vaziyat
Xitoy iqtisodiyotining asosiy dvigateli – köçmas mulk bozorida inqirozli vaziyat yuzaga kelgan.
“Bu tizimli sekinlaşuv. 2008-2016 yillarda ösişni ta’minlagan “dvigatellar” töxtab qoldi. Köçmas mulk sektorining hissasi Xitoy iqtisodiyotining 25 foizgaça bölgan qismini taşkil etadi. Bu sektordagi pasayiş umumiy ösiş sur’atlari sekinlaşuvining asosiy sababidir”, – deydi Strategik va xalqaro tadqiqotlar markazi(CSIS) tahlilçisi Logan Rayt.
Xitoyliklar uçun köçmas mulk – kelajakka asosiy sarmoyadir. Bank depozitlari stavkalari har doim kommunistik partiya tomonidan belgilab berilgan, ijtimoiy yordam esa rivojlanmagan. Şu sababli, xitoyliklar an’anaviy ravişda köçmas mulkka sarmoya kiritib, kelajak hayot uçun pul jamğarişgan. Şuningdek, urbanizatsiya va aholining ösişi şaharlarda uy-joyga bölgan talabni qöllab-quvvatlab kelgan.
Talabni qöllab-quvvatlovçi omillar asta-sekin zaiflaşib bordi. Quriliş kompaniyalaridagi muammolar va narxlarning pasayişi köçmas mulkni jamğarma obekti sifatidagi jozibadorlikdan mahrum qildi. Urbanizatsiya deyarli yöqoldi va aholining ösişi töxtadi. Jumladan, 2013 yildan beri mamlakatda nikohlar soni kamayib bormoqda.
2021 yilda mazkur tarmoq giganti Evergrande defoltga uçradi va hozirda qayta tiklaniş işlarini olib bormoqda. 2020 yilda kompaniyaning foydasi bugungi kurs böyiça taxminan 1,1 milliard dollarni taşkil etgan bölsa, 2021 va 2022 yillarda yöqotişlari önlab milliard dollarga yetgan.
Umuman olganda, xitoyliklar daromadining avvalgiday ösmayotgani va kvartiralar arzonlaşayotgani sababli uy-joy bozorida inqirozli vaziyat kuzatilmoqda. Berilgan barça kreditlarning qariyb çorak qismi quriliş sektoriga töğri kelgani uçun muammoli qarzlarning uluşi ham ortib ketgan.
Agar köçmas mulk sektorida sarmoyaning qisqarişi davom etadigan bölsa, Xitoy hukumati uni iqtisodiy ösişning qolgan ikki komponenti – iste’mol va eksport hisobiga qoplaşi kerak böladi. Ammo, bu juda qiyin.
Sanoat sekin rivojlanmoqda, eksport va import körsatkiçlari pasaygan
Rasmiy Pekin joriy yilda YaIMni 5 foizga oşiriş rejalarini e’lon qilgandi. Bu körsatkiç ham köpçilik tahlilçilar tomonidan ança past natija sifatida baholangandi. Biroq yilning ikkinçi yarmiga kelib mamlakatdagi iqtisodiy ösiş atigi 3 foizni taşkil qilgan.
Joriy yilning dastlabki yetti oyligida sanoat ötgan yilning mos davriga nisbatan 3,7 foizga ösgan. 2022 yilda mamlakatda pandemiya çeklovlari amalda bölgani hisobga olinsa, bu ança past körsatkiç. Köpçilik sanoat ösişi 4,4 foizdan baland bölişini kutgandi.
Iyul oyida çakana savdo, avtomobil, kiyim-keçak, aloqa vositalari, quriliş materiallari bozorlaridagi natijalar ham dastlabki hisob-kitoblardan yomonroq bölgan. Asosiy kapitalga, sanoat işlab çiqarişiga, qayta işlaşga investitsiyalar ösişi sekinlaşgan. Import va eksport iyul oyida ötgan yilning şu davriga nisbatan mos ravişda 12,4 va 14,5 foizga kamaygan. Umumiy savdo aylanmasi esa 13, 6 foizga qisqargan.
Xitoy iqtisodiyotining sekinlaşuvi global iqtisodiyot uçun nimani anglatadi?
Bloomberğning yozişiça, Xitoy iqtisodiyoti bu yil global iqtisodiy ösişning uçdan bir qismini ta’minlaşi kerak edi, şuning uçun sönggi oylarda uning keskin sekinlaşuvi butun dunyoni xavotirga soldi. Avvalroq, AQŞ prezidenti Jo Bayden Xitoyning iqtisodiy muammolarini “vaqt bombasi” deb atagandi.
Köp mamlakatlar uçun Xitoy eng asosiy savdo şerik hisoblanadi. XVJ tahlillariga köra, Xitoyning iqtisodiy ösişi 1 foiz punktni taşkil etganda, boşqa mamlakatlarda ösiş taxminan 0,3 foiz punktga oşadi. Öz navbatida, Oxford Economics iqtisodçilarining hisob-kitoblariga köra, Xitoy iqtisodiyotining 1 foizga qisqarişi, u bilan boğlangan boşqa turdoş iqtisodiyotlarning 0,1-0,2 foizga pasayişiga sabab böladi.
Misol uçun, Yaponiya iyul oyida, Xitoy avtomobillar va çiplar sotib olişni qisqartirganidan söng, ikki yildan köproq vaqt içida birinçi marta eksportning pasayayotgani haqida xabar berdi. Janubiy Koreya va Tailand markaziy banklari esa öz mamlakatlari uçun iqtisodiy ösiş prognozlarining yomonlaşişiga sabab sifatida XXR iqtisodiyotining zaif tiklanişini qayd etdi.
Bloomberg ekspertlarining qöşimça qilişiça, Xitoy iqtisodiyotining sekinlaşuvi fonidagi holat ba’zi ijobiy jihatlarga ham ega.
"Buning hammasi halokat va qoronğilik emas. Xitoy iqtisodiyoti ösiş sur’atlarining sekinlaşişi jahon bozorida neft narxining arzonlaşişiga olib keladi. Mamlakatdagi deflyatsiya esa butun dunyo böylab jönatiladigan tovarlar narxining pasayişini anglatadi”.
Hozirgi holatdan yuqori inflatsiya bilan kuraşayotgan davlatlar bundan eng köp foyda köradi.
"Sönggi 10 oy içida Xitoyda işlab çiqarilgan mahsulotlar narxlari pasayib ketdi. Bu yuqori inflatsiya bilan kuraşayotgan dunyo uçun yoqimli yangilikdir. Ammo Xitoydagi iqtisodiy tanazzulning çözilişi jahon iqtisodiyotiga yordam berişdan köra köproq zarar keltirişi mumkin", deydi agentlik tahlilçilari.
Şuningdek, Hindiston kabi ba’zi rivojlanayotgan bozorlar ham Xitoyni tark etişi mumkin bölgan xorijiy sarmoyani jalb qiliş nuqtai nazaridan ma’lum imkoniyatlarni közlamoqda.
Aytiş mumkinki, AQŞ uçun yangi Xitoy iqtisodiy tahdiddan siyosiy va harbiy tahdidga aylanmoqda. Osiyodagi qöşnilar uçun esa Ğarb biznesi va kapitalini jalb qiliş imkoniyati oçiladi. Rossiya uçun Xitoyning iqtisodiy pasayişi uning asosiy mahsuloti – energiya eksportidan tuşadigan daromadning kamayişini anglatadi.
“Yillik 3-4 foiz ösişga rozi böliş yoki iqtisod va siyosatni liberallaştiriş kerak”
Xitoydagi uşbu pasayiş qançalik jiddiy? Uşbu holat vaqtinçalik (mavsumiy) xarakterdami yoki Xitoyning rivojlaniş modeli yakuniga yetib keldimi? Xitoydagi iqtisodiy pasayişning global iqtisodiyot va boşqa davlatlarga ta’siri qanday böladi? Telegramʼdagi MacroBC kanali şu haqda yozdi.
“Avvalo şuni tuşuniş kerakki, rivojlangan va rivojlanayotgan davlatlardagi iqtisodiy inqirozlar örtasida biroz farq bor. Masalan, AQŞ yoki Germaniya iqtisodiyoti retsessiyada bölişi uçun YaIM ösişi manfiy bölişi kerak. Ammo Xitoyga öxşagan tez ösayotgan davlatlarda iqtisodiy ösişning sekinlaşişi ham retsessiya deb qaraladi.
Bugun Xitoy iqtisodi yil boşidagi optimistik kutilmalardan farqli ravişda mana şunday holatni boşdan keçirmoqda. I yarim yillikda Xitoy YaIM kutilganidan pastroq ösdi. Iyulda sanoat işlab çiqariş, çakana savdoda ösişi ham rejadan pastroq böldi. Köçmas mulk bozorida turbulentlik ançadan beri saqlanib turibdi. Eksport kamaymoqda. Yoşlar orasida işsizlik eng yuqori darajaga yetgan.
Bundan taşqari iqtisodiyotda deflyatsiya – umumiy narxlarning tuşişi boşlangan. Bir qaraşda pozitiv holatdek tuyulsa-da, makroiqtisodiy tomondan bu yaxşi signal emas. Deflyatsiya işlab çiqaruvçilarni investitsiya kiritişdan töxtatişi, iste’molçilar xarajatlarini keyingi davrlarga surişiga turtki beradi. Bu esa spiral effekti singari iqtisodiyotda deflyatsiya bosimini yanada kuçaytiradi.
Ustiga ustak iqtisodiyotda qarz yuki juda baland (YaIMga nisbatan 300 foiz) – deflyatsiya korxonalarning qarz yukini yanada oşirib, investitsiya va boşqa xarajatlarini kamaytirişi mumkin.
Stagnatsiya faqat Xitoy bilan çeklanmasligi, boşqa rivojlanayotgan davlatlarga sizib çiqiş ehtimoli yuqori. Asosiy bahs ta’sirning kölamida. Ayrim iqtisodçilar uşbu ta’sir Xitoyning dunyo bozoridagi asosiy roli iste’molçi emas, işlab çiqaruvçiligi sabab global iqtisod uçun katta bölmasligini, pasayişdan asosan Xitoyga xomaşyo tovarlar yetkazib beruvçi davlatlar jabr çekişini prognoz qilmoqda.
Yana bir muhim jihat: Xitoyda real ösiş va narxlarning pasayişi ötgan asrning 80 yillarida Yaponiya holatini esga solişi mumkin. Faqat farqli tomoni Xitoyda stagnatsiya biroz erta boşlanmoqda. Yaponiyada ösiş sekinlaşib, deflyatsiya boşlanganda yaponiyalikning örtaça daromadi AQŞlikning 80 foizigaça yetgan bölsa, bugun Xitoylikning örtaça daromadi AQŞlikning 20 foiziga ham yetmaydi.
Umuman olganda, kuzatilayotgan pasayiş Xitoyning sönggi yillardagi yuqori investitsiyalar (YaIMga nisbatan 40 foizdan baland), qarz va unumdorligi past bölgan köçmas mulk sektoriga asoslangan modelini özgartirişga majbur qiladimi yoki yöqmi degan savolni ham örtaga çiqarmoqda.
Nima bölgan taqdirda ham iqtisodçilar fikrlaridagi konsensus şuki, Xitoy endi sekinroq – yillik 6-7 foiz emas, 3-4 foizlik ösişga rozi bölişi kerak. Rejali iqtisodning potensiali şu. Yoki iqtisod va siyosatni liberallaştiriş kerak. Bunga esa Xitoy hukumati rozi emas”, deydi özbekistonlik iqtisodçi.
Xitoy va Özbekiston örtasidagi iqtisodiy boğliqlik
Xitoyning muammolari boşqa davlatlar, xususan, Özbekiston uçun ham oqibatlar yaratişi mumkin. Özbekistonning taşqi savdo aloqalarida Xitoyga boğliqligi ortib bormoqda. Xususan, joriy yilning yanvar-iyul oylarida Xitoyning Özbekiston bilan tovar ayirboşlaş hajmi 6,9 mlrd dollarga yetgan. Bu respublika umumiy taşqi savdo aylanmasi hajmining 19,5 foizini taşkil qiladi.
Xitoydagi iqtisodiy ösişning sekinlaşişi xomaşyoga bölgan talabning pasayişiga olib keladi. Bu esa Özbekiston eksportining ösişiga qisman ta’sir körsatişi mumkin. Öz navbatida, Xitoydagi deflyatsiya import qilinadigan mahsulotlar narxining arzonlaşişi ta’sir körsatadi.
Şuningdek, 2023 yilning birinçi yarmida Özbekistonda asosiy kapitalga özlaştirilgan investitsiyalar hajmi 139,1 trln sömni taşkil etgan. Bunda eng yuqori uluşga ega bölgan investor – mamlakatlar orasida Xitoy birinçi örinni egallab turibdi – 20,5 foiz.
