Fazoviy poygada Amerika ğalaba qozonganmi yoki SSSR? Kosmik parvozlar rekordlari kimlarga tegişli?

1961 yil 5 may kuni AQŞ ham fazoga odam uçiradi. Astronavt Alan Şepard Mercury MR-3 kosmik kemasi bilan fazoda 15 daqiqa böladi va Yerga qaytib tuşadi.

Oradan ikki yarim oy ötib, 1961 yil 21 iyul kuni amerikalik yana bir astronavt Virjil Griss Mercury MR-4 kosmik kemasida parvoz qiladi. U ham fazoda 15 daqiqa bölib, Yerga qaytib tuşadi. Şu tariqa fazoga odam uçiriş böyiça AQŞ va SSSR örtasida musobaqa boşlanadi.

Ayollardan fazoga ilk bor sovet kosmonavti Valentina Tereşkova uçgan. U 1963 yil 16 iyun kuni «Vostok-6» kosmik kemasida parvoz qiladi va fazoda 2 sutka, 22 soat 51 daqiqa böladi. Tereşkova Yer kurrasini 48 marta aylanib çiqadi va qariyb 2 million kilometr masofani uçib ötadi.

Amerikaliklardan fazoga ilk bor 1983 yilda Salli Rayd uçadi. Ungaça 1963 yilda Valentina Tereşkova va Svetlana Savitskaya fazoga uçgan edi. Salli ayollar orasida uçinçi, amerikalik ayollardan birinçi bölib parvoz qilgan. Öşanda Salli Rayd biri özi emas, Challenger Ss-7 kosmik kemasida tört nafar hamkasbi bilan birgalikda uçgan edi.

Oçiq fazoga çiqqan birinçi kosmonavt

Kosmonavtlar orasida ilk marta oçiq fazoga 1965 yil 18 mart kuni sovet kosmonavti Aleksey Leonov çiqqan. U kosmik kema taşqarisida 12 daqiqa 9 soniya böladi.

Öşanda Leonov «Vosxod-2» kosmik kemasida Pavel Belyayev bilan birga parvoz qilgan edi.

Ayollar orasida oçiq fazoga birinçi bölib Svetlana Savitskaya çiqqan. U 1984 yil 25 iyul kuni oçiq fazoga çiqadi va «Salyut-7» kosmik kemasi taşqarisida 3 soat 34 daqiqa böladi.

Fazoda eng köp vaqt ötkazgan kosmonavtlar

Rossiyalik Gennadiy Padalka fazoda eng köp vaqt ötkazgan kosmonavt hisoblanadi. U 1998 yildan 2015 yilgaça jami beş marta parvoz qilgan va 878 sutka 11 soat vaqtini fazoda ötkazgan.

Padalkaning rekordi 2016 yil 15 aprel kuni Xalqaro aviatsiya federatsiyasi tomonidan qayd etilgan. Ungaça Sergey Krikalov fazoda eng köp vaqt ötkazgan kosmonavt hisoblanardi.

Sergey 1988 yildan 2005 yilgaça jami olti marta parvoz qilgan va fazoda 803 kun, 9 soat 39 daqiqa bölgan. Padalka va Krikalov fazoda asosiy vaqtini «Mir» orbital stansiyasida ötkazişgan.

Hozir ham faol bölgan kosmonavtlar orasida Aleksandr Kaleri fazoda eng uzoq vaqt bölgan. U 1992 yildan 2011 yilgaça bölgan beş marta parvoz qilgan va fazoda 769 kun, 6 soat 35 daqiqani ötkazgan.

Ayollar orasida fazoda eng köp vaqt ötkaziş böyiça rekord amerikalik Peggi Uitsonga tegişli. U 2002 yildan 2018 yilgaça tört marta parvoz qilgan va umumiy hisobda 675 sutka 3 soat vaqtini fazoda ötkazgan.

Fazoda uzluksiz eng köp vaqt ötkazgan kosmonavtlar

1994 yil 8 yanvar kuni «Soyuz TM-18» missiyasi doirasida parvoz qilgan rossiyalik kosmonavt Valeriy Polyakov «Mir» orbital stansiyasi bortida 437 kun 7 soat böladi.

Şu vaqt içida u Yerni 7 075 marta aylanib, 300 million 765 ming kilometr masofani bosib ötadi. Missiya 1995 yil 22 martda yakunlandi va Polyakov «Soyuz TM-20» kosmik kemasida Yerga qaytib tuşadi.

Ayollar örtasida uzluksiz eng uzoq vaqt fazoda böliş rekordi amerikalik astronavt Kristina Kukka tegişli. U 2019 yilda 328 sutka 13 soat fazoda bölgan.

Ungaça rekord amerikalik Peggi Uitsonga tegişli edi. Peggi 289 sutka 5 soat fazoda bölgan.

Uçinçi örinda italiyalik kosmonavt Samanta Kristoforetti joylaşgan. Samanta 2014 yil noyabrdan 2015 yil iyungaça jami 199 sutka davomida xalqaro kosmik stansiyada böladi.

Oçiq fazoda eng köp vaqt böliş

Oçiq fazoda uzluksiz eng köp böliş rekordi amerikalik astronavtlar Jyeyms Voss va Syuzen Xelmsga tegişli. Ular 2001 yilda xalqaro kosmik stansiyadan oçiq fazoga çiqişadi va u yerda 8 soat 56 daqiqa bölişadi.

Oçiq fazoda eng köp marta böliş böyiça rekord rossiyalik kosmonavt Anatoliy Solovyovga tegişli. U jami 16 marta oçiq fazoga çiqqan va 78 soat 48 daqiqa vaqtini kosmik kema taşqarisida ötkazgan.

Ayollar orasida bunday rekord amerikalik astronavt Peggi Uitsonga tegişli. U jami 10 marta oçiq fazoga çiqqan va 60 soat 19 daqiqa vaqtini taşqarida ötkazgan.

Ungaça rekord amerikalik boşqa bir astronavt Sunita Uilyamsga tegişli edi. Sunita jami yetti marta oçiq fazoga çiqqan va 50 soat 40 daqiqa vaqtini kosmik kema taşqarisida ötkazgan.

Oyga birinçi tuşiş

Oy sirtiga birinçi marta Nil Armstrong tuşgan va 2,5 soat vaqtini Yerning tabiiy yöldoşi sirtida ötkazgan. Uning şerigi Edvin Oldrin Oy sirtida 1,5 soat bölgan.

Oy yuzasida uzluksiz ravişda eng uzoq vaqt amerikalik astronavt Yujin Sernan va Xarrison Şmitt bölişgan. Ular jami 7 soat 36 daqiqa vaqtlarini Oy sirtida ötkazişgan.

Oy sirtida eng uzoq vaqt qoliş rekordi ham Yujin Sernan va Xarrison Şmittga tegişli. 1972 yil 11 dekabr kuni içida Yujin va Xarrison bölgan «Apollon-17» kosmik kemasi Oyga qönadi.

Ular 14 dekabrgaça 74 soat, 59 daqiqa Oy sirtida qolişadi. Astronavtlar bu vaqt mobaynida uç marta Oy yuzasiga çiqişadi u yerda 22 soatdan köproq vaqt ötkazişadi.

Birinçi köp örinli kosmik kema parvozi

1964 yilgaça kosmik kemalarda bir kişilik örin bölgan va kosmonavtlar hamda astronavtlar yolğiz uçişgan.

1964 yil 12 oktyabr kuni ilk marta SSSR uç kişi joylaşadigan «Vosxod» kosmik kemasini uçiradi. Unda Vladimir Komarov, Konstantin Feoktistov va Boris Yegorov bor edi. Ular fazoda bir sutka bölib, 13 oktyabr kuni Yerga qaytib tuşadi.

Birinçi kosmik stansiya

1971 yilda sovetlar fazoga birinçi kosmik stansiyani uçirişadi. «Salyut-1» deb nomlangan kosmik stansiya Yerdan 200-222 kilometr balandlikda jami 174 sutka uçib yuradi.

Eng köp sonli ekipaj

1985 yilda amerikaliklar köp marta foydalansa böladigan Challenger şattlini töqqizinçi marta uçirişadi. Öşanda kosmik kema birdaniga 8 nafar astronavtni fazoga olib çiqadi. Ular oktyabr va noyabr oylarini fazoda ötkazib, söng Yerga qaytib tuşişadi.

Eng yoş va eng keksa kosmonavtlar

Eng yoş kosmonavt German Titov bölgan. U 1967 yil 6 avgust kuni «Vostok-2» kosmik kemasi bilan fazoga parvoz qilganda 25 yoş 10 oylik bölgan.

Samoga parvoz qilganlar orasida eng keksa odam amerikalik astronavt Jon Glenn bölgan. U 1998 yil 29 oktyabrda Discovery şattli bilan fazoga parvoz qilganida 77 yoşda edi. Öşanda Jon fazoda sakkiz kun qoladi.

Ayollar orasida eng yoş kosmonavt Tereşkova hisoblanadi. U 1963 yil 16 iyun kuni parvoz qilgan paytida 26 yoşda bölgan.

Fazoga uçgan eng keksa ayol amerikalik Barbara Morgan hisoblanadi. U 2007 yilda Endeavour şattlida parvoz qilganida 55 yoşda edi. Öşanda Barbara fazoda 13 kun böladi.

Fazoda bir vaqtda eng köp kosmonavtlarning bölişi

Fazoda bir vaqtda va bir joyda eng köp kosmonavtlar 1995 yil 14 mart kuni yiğiladi. Öşanda «Mir» orbital stansiyasiga tutaşib turgan uçta kosmik kemada 13 nafar kosmonavt va astronavt bor edi.

Jumladan, «Soyuz TM-20» kosmik kemasida 3 nafar, Endeavour şattlida 7 nafar, «Soyuz TM-21»da 3 nafar kosmonavt bölgan.

Fazoda tanaffussiz eng uzoq vaqt parvoz qiliş

1989 yil 5 sentabrda «Soyuz TM-8» kosmik kemasi uçiriladi. Oradan ikki yil ötib SSSR parçalanib ketadi, biroq kosmik kema Yerga qaytib tuşmay parvozni davom ettiraveradi.

Keyinçalik «Soyuz TM-8» «Mir» kosmik stansiyasiga aylantiriladi va unga boşqa kosmik kemalar borib tutaşadi. Şu tariqa «Soyuz TM-8» fazoda 3 644 kun (qariyb 10 yil) parvoz qilib yuraveradi.

Ana şu vaqt mobaynida kosmik kemadan kosmonavt uzilmagan. Biri uçib borganda boşqasi qaytib tuşgan va u yerda doim odam bölgan.

Bu vaqt mobaynida kosmik stansiyaga SSSR va Rossiyaning 22 ta kosmik kemasi, 1995-1998 yillar oraliğida amerikaliklarning «Atlantis», «Endeavour» va «Discovery» kosmik kemalari ham bir neça marta borib tutaşadi.

Kosmik stansiyaga tutaşgan boşqa kosmik kemalar unda doimiy qolmagan. Ular ma’lum vaqt davomida özlariga berilgan vazifani bajarişgan va Yerga qaytib tuşişgan. 1999 yil 28 avgustda «Soyuz TM-29» kosmik stansiya bilan tutaşadi va undagi kosmonavtlarni olib ortga qaytdi. 2001 yil 23 mart kuni stansiya öz faoliyatini töxtatadi.

Eng uzoq davom etgan yakkalik parvoz

1963 yil 14 iyun kuni Valeriy Bikovskiy «Vostok-5» kemasida parvoz qiladi. U fazoda 4 kun 23 soat 7 daqiqa vaqt ötkazadi va 19 iyun kuni Yerga qaytib tuşadi.

Bikovskiyning ana şu parvozi eng uzoq davom etgan yakkalik parvoz sifatida tarixda qolgan.

Hayvonlarning eng uzoq parvozi

Ma’lumki, fazoga insondan avval hayvonlar uçgan. Jumladan SSSRda Belka va Strelka nomli itlar, Amerikada maymun uçirilgan. Hayvonlarni uçiriş odam uçgandan söng ham davom etadi.

1966 yil 22 fevral kuni sovetlar «Kosmos-110» kosmik kemasini fazoga uçirişadi. Uning bortida Veterok va Ugolok laqabli ikkita it bor edi xolos. Itlar fazoda 22 kun bölib, 1966 yil 16 mart kuni Yerga qaytib tuşişadi.

Insonning eng uzoq masofaga parvozi

«Apollon-13» ekipaji a’zolari Jim Lovell, Fred Xeys va Jon Svigert Yerdan Oyning orqa tomoniga parvoz qiliş vaqtida jami 400 171 kilometr masofani uçib ötişadi. Bu rekord 1970 yil 15 aprel kuni xalqaro vaqt bilan soat 0:21 da örnatiladi.

Eng yuqori tezlikdagi parvoz

«Apollon-10» ekipaji a’zolari Tomas Stafford, Jon U Yang va Yujin Cernan fazoga parvoz qilib, Yerga qaytib tuşişda rekord darajadagi tezlikka erişişadi.

Öşanda ular soatiga 39 896 kilometr (sekundiga 11,1 kilometr) tezlikda harakatlanişadi. Bu insoniyat tomonidan texnik qurilma bilan bosib ötilgan eng yuqori tezlik hisoblanadi.

Ma’lumot uçun, tovuşdan tez uçuvçi harbiy samolyotlar öz tezligini soatiga 20 ming va undan biroz baland tezlikkaça oşira oladi.

Eng köp parvoz qilganlar

Franklin Çang-Diaz va Jyerri L. Ross (ikkalasi ham AQŞ fuqarosi) fazoga yetti martadan parvoz qilişgan.

Kertis Braun, Maykl Foale, Istoriya Masgreyva, Jyeyms Uyezerbi, Jon Yang (AQŞ fuqarolari), Sergey Krikalov, Gennadiy Strekalov (Rossiya fuqarolari) olti martadan parvoz qilişgan.

Fazoga eng köp odam uçirgan davlatlar

Fazoga eng köp odamni AQŞ uçirgan – 335 nafar astronavt. Ikkinçi örinda SSSR (Rossiyani ham qöşib hisoblaganda)  – 118 nafar kosmonavt uçirgan. Umumiy hisobda fazoga 37 ta davlatdan qariyb 600 kişi uçgan. Ularning 59 nafari ayollar bölgan.

Ğayrat Yöldoş tayyorladi.