Fazoviy poygada Amerika g‘alaba qozonganmi yoki SSSR? Kosmik parvozlar rekordlari kimlarga tegishli?

Insoniyat fazoga ilk bor parvoz qilgandan boshlab juda ko‘p rekordlar o‘rnatgan. Jumladan, fazoda eng uzoq vaqt bo‘lish, eng ko‘p marta parvoz qilish, eng yuqori tezlikda va eng uzoq masofaga uchish bo‘yicha aql bovar qilmas natijalar qayd etilgan. Ushbu materialda kosmik rekordlarning asosiy qismi bilan tanishtirib o‘tamiz.

2023 yil 3 oktyabr kuni fazoda kosmik stansiyada 371 kun yashagan NASA astronavti Frank Rubio Yerga qaytib tushdi. Bu NASA astronavtlari orasida fazoda eng uzoq muddat qolish bo‘yicha rekord bo‘ldi. Bungacha AQShlik astronavtlardan biri fazoda 355 kun qolgan edi.

Frank Rubio o‘tirgan kapsula Qozog‘istonning Jyezqazg‘an shahri yaqiniga kelib qo‘ngan. Uni maxsus shifoxonaga olib ketishgan. Astronavtlar va kosmonavtlar fazoda uzoq muddat qolib ketsa ularning tanasida turli o‘zgarishlar bo‘ladi. Shu sababli endi Frank Rubio jiddiy tekshiruvlardan o‘tkaziladi.

Frank bir yildan oshiq davom etgan kosmik sayohati davomida sport jihozlari bilan turli mashqlar qilgan. Endi o‘sha mashqlar uning tanasiga qanday ta’sir ko‘rsatgani o‘rganiladi.

Insoniyat Quyosh sistemasini chuqurroq o‘rganishni reja qilayotgan bir paytda bunday tadqiqotlar juda muhim. Masalan, Marsni o‘rganish dasturi bo‘yicha fazoda 1100 kun – 3 yil bo‘lish reja qilingan.

Marsga jo‘natiladigan kosmik kema Xalqaro Kosmik ctansiyadan kichikroq hajmda bo‘ladi va bu kemaga yengil va kichik hajmli sport jihozlarni o‘rnatish mumkin xolos.

Avvalroq Kun.uz’da Oyga uchgan kosmik apparatlar va amerikaliklarning Oyga parvozlari haqida maqolalar berilgandi. Bu safar kosmik rekordlar haqidagi ma’lumotlarni keltirib o‘tamiz.

Kosmik rekordlarning aksariyati insonlar parvozi bilan bog‘liq. Biroq ular orasida fazoga uchgan jonzotlar va turli kosmik qurilmalarga tegishli rekordlar ham bor.

Insonning fazoga ilk parvozlari

Fazoga birinchi bo‘lib 1961 yil 12 aprel kuni sovet fuqarosi Yuriy Gagarin «Vostok-1» kosmik kemasi bilan parvoz qilgan. U fazoda 1 soat 48 daqiqa (108 daqiqa) bo‘lib, bu vaqt mobaynida Yer kurrasini bir marta aylanib chiqqan.

1961 yil 5 may kuni AQSh ham fazoga odam uchiradi. Astronavt Alan Shepard Mercury MR-3 kosmik kemasi bilan fazoda 15 daqiqa bo‘ladi va Yerga qaytib tushadi.

Oradan ikki yarim oy o‘tib, 1961 yil 21 iyul kuni amerikalik yana bir astronavt Virjil Griss Mercury MR-4 kosmik kemasida parvoz qiladi. U ham fazoda 15 daqiqa bo‘lib, Yerga qaytib tushadi. Shu tariqa fazoga odam uchirish bo‘yicha AQSh va SSSR o‘rtasida musobaqa boshlanadi.

Ayollardan fazoga ilk bor sovet kosmonavti Valentina Tereshkova uchgan. U 1963 yil 16 iyun kuni «Vostok-6» kosmik kemasida parvoz qiladi va fazoda 2 sutka, 22 soat 51 daqiqa bo‘ladi. Tereshkova Yer kurrasini 48 marta aylanib chiqadi va qariyb 2 million kilometr masofani uchib o‘tadi.

Amerikaliklardan fazoga ilk bor 1983 yilda Salli Rayd uchadi. Ungacha 1963 yilda Valentina Tereshkova va Svetlana Savitskaya fazoga uchgan edi. Salli ayollar orasida uchinchi, amerikalik ayollardan birinchi bo‘lib parvoz qilgan. O‘shanda Salli Rayd biri o‘zi emas, Challenger Ss-7 kosmik kemasida to‘rt nafar hamkasbi bilan birgalikda uchgan edi.

Ochiq fazoga chiqqan birinchi kosmonavt

Kosmonavtlar orasida ilk marta ochiq fazoga 1965 yil 18 mart kuni sovet kosmonavti Aleksey Leonov chiqqan. U kosmik kema tashqarisida 12 daqiqa 9 soniya bo‘ladi.

O‘shanda Leonov «Vosxod-2» kosmik kemasida Pavel Belyayev bilan birga parvoz qilgan edi.

Ayollar orasida ochiq fazoga birinchi bo‘lib Svetlana Savitskaya chiqqan. U 1984 yil 25 iyul kuni ochiq fazoga chiqadi va «Salyut-7» kosmik kemasi tashqarisida 3 soat 34 daqiqa bo‘ladi.

Fazoda eng ko‘p vaqt o‘tkazgan kosmonavtlar

Rossiyalik Gennadiy Padalka fazoda eng ko‘p vaqt o‘tkazgan kosmonavt hisoblanadi. U 1998 yildan 2015 yilgacha jami besh marta parvoz qilgan va 878 sutka 11 soat vaqtini fazoda o‘tkazgan.

Padalkaning rekordi 2016 yil 15 aprel kuni Xalqaro aviatsiya federatsiyasi tomonidan qayd etilgan. Ungacha Sergey Krikalov fazoda eng ko‘p vaqt o‘tkazgan kosmonavt hisoblanardi.

Sergey 1988 yildan 2005 yilgacha jami olti marta parvoz qilgan va fazoda 803 kun, 9 soat 39 daqiqa bo‘lgan. Padalka va Krikalov fazoda asosiy vaqtini «Mir» orbital stansiyasida o‘tkazishgan.

Hozir ham faol bo‘lgan kosmonavtlar orasida Aleksandr Kaleri fazoda eng uzoq vaqt bo‘lgan. U 1992 yildan 2011 yilgacha bo‘lgan besh marta parvoz qilgan va fazoda 769 kun, 6 soat 35 daqiqani o‘tkazgan.

Ayollar orasida fazoda eng ko‘p vaqt o‘tkazish bo‘yicha rekord amerikalik Peggi Uitsonga tegishli. U 2002 yildan 2018 yilgacha to‘rt marta parvoz qilgan va umumiy hisobda 675 sutka 3 soat vaqtini fazoda o‘tkazgan.

Fazoda uzluksiz eng ko‘p vaqt o‘tkazgan kosmonavtlar

1994 yil 8 yanvar kuni «Soyuz TM-18» missiyasi doirasida parvoz qilgan rossiyalik kosmonavt Valeriy Polyakov «Mir» orbital stansiyasi bortida 437 kun 7 soat bo‘ladi.

Shu vaqt ichida u Yerni 7 075 marta aylanib, 300 million 765 ming kilometr masofani bosib o‘tadi. Missiya 1995 yil 22 martda yakunlandi va Polyakov «Soyuz TM-20» kosmik kemasida Yerga qaytib tushadi.

Ayollar o‘rtasida uzluksiz eng uzoq vaqt fazoda bo‘lish rekordi amerikalik astronavt Kristina Kukka tegishli. U 2019 yilda 328 sutka 13 soat fazoda bo‘lgan.

Ungacha rekord amerikalik Peggi Uitsonga tegishli edi. Peggi 289 sutka 5 soat fazoda bo‘lgan.

Uchinchi o‘rinda italiyalik kosmonavt Samanta Kristoforetti joylashgan. Samanta 2014 yil noyabrdan 2015 yil iyungacha jami 199 sutka davomida xalqaro kosmik stansiyada bo‘ladi.

Ochiq fazoda eng ko‘p vaqt bo‘lish

Ochiq fazoda uzluksiz eng ko‘p bo‘lish rekordi amerikalik astronavtlar Jyeyms Voss va Syuzen Xelmsga tegishli. Ular 2001 yilda xalqaro kosmik stansiyadan ochiq fazoga chiqishadi va u yerda 8 soat 56 daqiqa bo‘lishadi.

Ochiq fazoda eng ko‘p marta bo‘lish bo‘yicha rekord rossiyalik kosmonavt Anatoliy Solovyovga tegishli. U jami 16 marta ochiq fazoga chiqqan va 78 soat 48 daqiqa vaqtini kosmik kema tashqarisida o‘tkazgan.

Ayollar orasida bunday rekord amerikalik astronavt Peggi Uitsonga tegishli. U jami 10 marta ochiq fazoga chiqqan va 60 soat 19 daqiqa vaqtini tashqarida o‘tkazgan.

Ungacha rekord amerikalik boshqa bir astronavt Sunita Uilyamsga tegishli edi. Sunita jami yetti marta ochiq fazoga chiqqan va 50 soat 40 daqiqa vaqtini kosmik kema tashqarisida o‘tkazgan.

Oyga birinchi tushish

Oy sirtiga birinchi marta Nil Armstrong tushgan va 2,5 soat vaqtini Yerning tabiiy yo‘ldoshi sirtida o‘tkazgan. Uning sherigi Edvin Oldrin Oy sirtida 1,5 soat bo‘lgan.

Oy yuzasida uzluksiz ravishda eng uzoq vaqt amerikalik astronavt Yujin Sernan va Xarrison Shmitt bo‘lishgan. Ular jami 7 soat 36 daqiqa vaqtlarini Oy sirtida o‘tkazishgan.

Oy sirtida eng uzoq vaqt qolish rekordi ham Yujin Sernan va Xarrison Shmittga tegishli. 1972 yil 11 dekabr kuni ichida Yujin va Xarrison bo‘lgan «Apollon-17» kosmik kemasi Oyga qo‘nadi.

Ular 14 dekabrgacha 74 soat, 59 daqiqa Oy sirtida qolishadi. Astronavtlar bu vaqt mobaynida uch marta Oy yuzasiga chiqishadi u yerda 22 soatdan ko‘proq vaqt o‘tkazishadi.

Birinchi ko‘p o‘rinli kosmik kema parvozi

1964 yilgacha kosmik kemalarda bir kishilik o‘rin bo‘lgan va kosmonavtlar hamda astronavtlar yolg‘iz uchishgan.

1964 yil 12 oktyabr kuni ilk marta SSSR uch kishi joylashadigan «Vosxod» kosmik kemasini uchiradi. Unda Vladimir Komarov, Konstantin Feoktistov va Boris Yegorov bor edi. Ular fazoda bir sutka bo‘lib, 13 oktyabr kuni Yerga qaytib tushadi.

Birinchi kosmik stansiya

1971 yilda sovetlar fazoga birinchi kosmik stansiyani uchirishadi. «Salyut-1» deb nomlangan kosmik stansiya Yerdan 200-222 kilometr balandlikda jami 174 sutka uchib yuradi.

Eng ko‘p sonli ekipaj

1985 yilda amerikaliklar ko‘p marta foydalansa bo‘ladigan Challenger shattlini to‘qqizinchi marta uchirishadi. O‘shanda kosmik kema birdaniga 8 nafar astronavtni fazoga olib chiqadi. Ular oktyabr va noyabr oylarini fazoda o‘tkazib, so‘ng Yerga qaytib tushishadi.

Eng yosh va eng keksa kosmonavtlar

Eng yosh kosmonavt German Titov bo‘lgan. U 1967 yil 6 avgust kuni «Vostok-2» kosmik kemasi bilan fazoga parvoz qilganda 25 yosh 10 oylik bo‘lgan.

Samoga parvoz qilganlar orasida eng keksa odam amerikalik astronavt Jon Glenn bo‘lgan. U 1998 yil 29 oktyabrda Discovery shattli bilan fazoga parvoz qilganida 77 yoshda edi. O‘shanda Jon fazoda sakkiz kun qoladi.

Ayollar orasida eng yosh kosmonavt Tereshkova hisoblanadi. U 1963 yil 16 iyun kuni parvoz qilgan paytida 26 yoshda bo‘lgan.

Fazoga uchgan eng keksa ayol amerikalik Barbara Morgan hisoblanadi. U 2007 yilda Endeavour shattlida parvoz qilganida 55 yoshda edi. O‘shanda Barbara fazoda 13 kun bo‘ladi.

Fazoda bir vaqtda eng ko‘p kosmonavtlarning bo‘lishi

Fazoda bir vaqtda va bir joyda eng ko‘p kosmonavtlar 1995 yil 14 mart kuni yig‘iladi. O‘shanda «Mir» orbital stansiyasiga tutashib turgan uchta kosmik kemada 13 nafar kosmonavt va astronavt bor edi.

Jumladan, «Soyuz TM-20» kosmik kemasida 3 nafar, Endeavour shattlida 7 nafar, «Soyuz TM-21»da 3 nafar kosmonavt bo‘lgan.

Fazoda tanaffussiz eng uzoq vaqt parvoz qilish

1989 yil 5 sentabrda «Soyuz TM-8» kosmik kemasi uchiriladi. Oradan ikki yil o‘tib SSSR parchalanib ketadi, biroq kosmik kema Yerga qaytib tushmay parvozni davom ettiraveradi.

Keyinchalik «Soyuz TM-8» «Mir» kosmik stansiyasiga aylantiriladi va unga boshqa kosmik kemalar borib tutashadi. Shu tariqa «Soyuz TM-8» fazoda 3 644 kun (qariyb 10 yil) parvoz qilib yuraveradi.

Ana shu vaqt mobaynida kosmik kemadan kosmonavt uzilmagan. Biri uchib borganda boshqasi qaytib tushgan va u yerda doim odam bo‘lgan.

Bu vaqt mobaynida kosmik stansiyaga SSSR va Rossiyaning 22 ta kosmik kemasi, 1995-1998 yillar oralig‘ida amerikaliklarning «Atlantis», «Endeavour» va «Discovery» kosmik kemalari ham bir necha marta borib tutashadi.

Kosmik stansiyaga tutashgan boshqa kosmik kemalar unda doimiy qolmagan. Ular ma’lum vaqt davomida o‘zlariga berilgan vazifani bajarishgan va Yerga qaytib tushishgan. 1999 yil 28 avgustda «Soyuz TM-29» kosmik stansiya bilan tutashadi va undagi kosmonavtlarni olib ortga qaytdi. 2001 yil 23 mart kuni stansiya o‘z faoliyatini to‘xtatadi.

Eng uzoq davom etgan yakkalik parvoz

1963 yil 14 iyun kuni Valeriy Bikovskiy «Vostok-5» kemasida parvoz qiladi. U fazoda 4 kun 23 soat 7 daqiqa vaqt o‘tkazadi va 19 iyun kuni Yerga qaytib tushadi.

Bikovskiyning ana shu parvozi eng uzoq davom etgan yakkalik parvoz sifatida tarixda qolgan.

Hayvonlarning eng uzoq parvozi

Ma’lumki, fazoga insondan avval hayvonlar uchgan. Jumladan SSSRda Belka va Strelka nomli itlar, Amerikada maymun uchirilgan. Hayvonlarni uchirish odam uchgandan so‘ng ham davom etadi.

1966 yil 22 fevral kuni sovetlar «Kosmos-110» kosmik kemasini fazoga uchirishadi. Uning bortida Veterok va Ugolok laqabli ikkita it bor edi xolos. Itlar fazoda 22 kun bo‘lib, 1966 yil 16 mart kuni Yerga qaytib tushishadi.

Insonning eng uzoq masofaga parvozi

«Apollon-13» ekipaji a’zolari Jim Lovell, Fred Xeys va Jon Svigert Yerdan Oyning orqa tomoniga parvoz qilish vaqtida jami 400 171 kilometr masofani uchib o‘tishadi. Bu rekord 1970 yil 15 aprel kuni xalqaro vaqt bilan soat 0:21 da o‘rnatiladi.

Eng yuqori tezlikdagi parvoz

«Apollon-10» ekipaji a’zolari Tomas Stafford, Jon U Yang va Yujin Cernan fazoga parvoz qilib, Yerga qaytib tushishda rekord darajadagi tezlikka erishishadi.

O‘shanda ular soatiga 39 896 kilometr (sekundiga 11,1 kilometr) tezlikda harakatlanishadi. Bu insoniyat tomonidan texnik qurilma bilan bosib o‘tilgan eng yuqori tezlik hisoblanadi.

Ma’lumot uchun, tovushdan tez uchuvchi harbiy samolyotlar o‘z tezligini soatiga 20 ming va undan biroz baland tezlikkacha oshira oladi.

Eng ko‘p parvoz qilganlar

Franklin Chang-Diaz va Jyerri L. Ross (ikkalasi ham AQSh fuqarosi) fazoga yetti martadan parvoz qilishgan.

Kertis Braun, Maykl Foale, Istoriya Masgreyva, Jyeyms Uyezerbi, Jon Yang (AQSh fuqarolari), Sergey Krikalov, Gennadiy Strekalov (Rossiya fuqarolari) olti martadan parvoz qilishgan.

Fazoga eng ko‘p odam uchirgan davlatlar

Fazoga eng ko‘p odamni AQSh uchirgan – 335 nafar astronavt. Ikkinchi o‘rinda SSSR (Rossiyani ham qo‘shib hisoblaganda)  – 118 nafar kosmonavt uchirgan. Umumiy hisobda fazoga 37 ta davlatdan qariyb 600 kishi uchgan. Ularning 59 nafari ayollar bo‘lgan.

G‘ayrat Yo‘ldosh tayyorladi.