Kun.uz muxbiri O‘zbekistonda kiberxavfsizlik masalalari, to‘lov tizimlaridan noqonuniy pul yechib olishga doir masalalar yuzasidan “Kiberxavfsizlik markazi” DUK bo‘lim boshlig‘i Jahongir Mahmudov, kiberxavfsizlik bo‘yicha mutaxassislar Jasur Erkinboyev va Anvar Narzullayev bilan suhbatlashdi.
— Bizda kartalar uchun to‘lov tizimlari bor. Kartalardagi pullar xavfsizligi masalasida to‘lov tizimlari qanchalik javobgar bo‘ladi?
Jahongir Mahmudov, “Kiberxavfsizlik markazi” DUK bo‘lim boshlig‘i:
— Firibgarlar kartalardan pul yechib olishida ko‘proq inson faktori sabab bo‘ladi. Karta egasi hisob raqamdan foydalanish huquqini bermaguncha boshqalar foydalana olmaydi. Deylik, sotsial injyeneringda karta egasiga telefon qilib, SMS kodni aytib yuborishni so‘raydi har xil bahonalar bilan. Ijtimoiy tarmoqlardagi meros qoldirish bilan bog‘liq firibgarliklar ham bor. Ular ham karta ma’lumotlarni, SMS kodlarni oladi.
Internet do‘konlar orqali xaridlarda ham pul yechib olish bor. Bunday do‘konlar juda ko‘p, ishonchlisi qaysi bilish ham qiyin. Xarid qilishda karta ma’lumotlarni so‘raydi. Shunda ham karta egasi ruxsat bergach, pul o‘tkaziladi.
To‘lov tizimlarida hech qanday ruxsatsiz ham pul yechib olinayotgan bo‘lsa, davlat organlarida tergov-surishtiruv o‘tkazilishi kerak bo‘ladi. Agar to‘lov tizimi aybdor bo‘lsa, javobgarlikka tortiladi. O‘zimning tajribamda inson omilisiz shunchaki kartadan pul yechib olish holatlari uchragani yo‘q.
Yana bir holat, hozir qaysidir to‘lov tizimining veb havolasiga o‘xshash havola yaratib, o‘sha orqali pul yechish holatlari ham ko‘payib ketdi. Ijtimoiy tarmoqlarda qanaqadir aksiyalar haqida xabarlar kelib, havolalar berishadi. Xuddi to‘lov tiziminiki kabi qilib qo‘yishadi, faqat manzil boshqa bo‘ladi, bunga hamma ham e’tibor beravermaydi. Shu narsalarga ham ko‘proq ahamiyat berishimiz kerak.
Anvar Narzullayev, mutaxassis:
— To‘lov tizimlari O‘zbekistonda fundamental noto‘g‘ri qurilgan deb hisoblayman. To‘g‘ri, bizning to‘lov tizimlari juda qulay. Lekin bu narsa xavfsizlik hisobiga bo‘lyapti. Birorta to‘lov tizimini olaylik, uning o‘z bank tizimi yo‘q, foydalanuvchi turli bank kartalarini o‘sha to‘lov tizimiga ulaydi. Dastur esa barcha banklardagi hisob raqamlar boshqara oladi, ya’ni bank orqali bajarish kerak bo‘lgan operatsiyalarni uchinchi dastur orqali amalga oshiradi foydalanuvchi. Bu — xato. Boshqa davlatlar tajribasida foydalanuvchi faqatgina o‘z kartasi ochilgan bank ilovasidan foydalanishi mumkin.
