Odamlarni qörqitgan “Emka” – SSSRda amaldor şarafiga nomlangan NKVD maşinasi tarixi
|18:45 / 28.01.202437 79714 min
Stalin davrida odamlar uçun eng qörqinçli holat – çarmdan ust-boş kiyib olgan NKVD xodimlari va ular foydalanadigan maşinaga duç keliş edi. Öşa paytlarda nohaq qamalayotganlarni NKVD xodimlari qora maşina bilan kelib olib ketardi. Şu sababli NKVDçilar va ularning “Emka” deb ataladigan maşinasi hammaning köngliga ğulğula solardi.
1937 yilda SSSRda misli körilmagan qatağonlar boşlanadi. Yuqori amaldagi ayrim rahbarlardan tortib, olis hududlarda öz işini bajarib yurgan oddiy odamlargaça rahm qilinmaydi.
Istalgan odamni hibsga oliş, söng sud yoki maxsus belgilangan “Troyka” hukmi bilan qamoqqa jönatiş uçun kimningdir ğarazli çaquvi yetarli edi.
Öşa paytda NKVD xodimlari odamlarni qamoqqa oliş uçun xalq tilida “Emka” deb ataluvçi maşinada borişardi. Şu sababli bu maşina körinişidanoq hammani qörquvga solardi.
Şahar va qişloq joylarida odamlarning közi “Emka”ga tuşar ekan, “Yana qaysi beçoraning boşiga körgulik tuşgan bölsa? Kimni olib ketiş uçun borişayotgan bölsa?” deb öylaşardi.
Xöş, Stalin davrida barçani qörquvga solgan bu maşina tarixi qanday? Uni nega “Emka” deb ataşgan? Quyida zulm saltanatining asosiy jazo organi bölgan NKVDga xizmat qilgan qörqinçli maşina tarixi haqida söz yuritamiz.
M-1 maşinasi
“Emka” tarixi va Molotov
“Emka” – rus tilida M harfining erkalovçi qisqartmasi bölib, u 1930-40 yillarda SSSRda işlab çiqarilgan M-1 maşinasining norasmiy nomi edi.
Maşinaga bunday nom berilişiga asl familiyasi Skryabin bölgan Vyaçeslav Molotov sababçi bölgan.
1930-yillarda SSSRda Stalindan keyin ikkinçi muhim şaxs Molotov edi va u hukumat rahbari (Sovnarkom raisi) sifatida barça sohalar kabi avtomobilsozlik sanoatiga ham mas’ul bölgan.
Öşa paytda köplab şaharlar, korxonalar va boşqa turli obektlar Stalin va Lenin nomlari bilan birga Molotov nomi bilan ham atalardi.
Jumladan, “Emka” işlab çiqarilgan Gorkiy şahridagi (Hozirgi Nijniy Novgorod) avtomobil zavodiga ham Molotov nomi qöyilgan.
M-1 maşinalarining tarixi 1929 yilga borib taqaladi. Öşa yili SSSR va AQŞ örtasida sanoat korxonalarini taşkil etiş böyiça hamkorlik kelişuvi imzolanadi.
Ana şu kelişuv asosida 1932 yilda Ford Motor Company sovetlarga özining eng ommabop modellaridan biri Ford Model B 40A Fordor Sedan (qisqaça nomi Ford B) maşinasini işlab çiqarişga ruxsat beradi.
Mavzuga oid
Şundan söng Gorkiyda Ford B avtomobillarini işlab çiqaruvçi yangi zavod quriladi va unga Molotov nomi beriladi.
Vyaçeslav Molotov Hitler bilan uçraşuvda. 1939 yil yoz fasli, Berlin. Sovet yuqori amaldorlaridan Hitler bilan birgina Molotov uçraşgan.
Ma’lumot uçun, agar SSSR tarixini sinçiklab örgansangiz, bu davlatda juda köplab avtomobillar xorijiy kompaniyalardan özlaştirib işlab çiqarilganini köriş mumkin. Ford B maşinasining M-1 degan nomda işlab çiqarilgani ham bunga isbot böla oladi. Bundan taşqari, sovetlar 1970 yildan boşlab Italiyaning Fiat kompaniyasi bilan hamkorlikni yölga qöyişadi. Natijada italiyaliklarga tegişli bölgan bir qator modellar SSSRda “Jiguli” nomi ostida işlab çiqariladi. Boşqa holatlarda General Motors’ning Opel markasi “Moskviç” nomi ostida, uruş davrida amerikaliklar Lend liz dasturi böyiça SSSRga yordam tariqasida jönatgan Studebaker US6 hamda «Villis» maşinalari GAZ nomi ostida ruxsat olinmasdan işlab çiqarilganini köriş mumkin. Sovetlar hatto “Zaparojyets” maşinasini ham ğarbliklardan öğirlaşgan.
1933 yilda Gorkiydagi avtozavodga Andrey Lipgart boş konstruktor etib tayinlanadi. Lipgard Ford Motor Company’ning Germaniyadagi zavodiga boradi va u yerda Ford B maşinalari qanday tayyorlanayotganini örganadi.
Germaniyada Ford B maşinalari Ford Rheinland nomi ostida işlab çiqarilgan. Öşanda Lipgart ehtiyot qismlar yetkazib beriş böyiça nemislar bilan şartnoma imzolaş arafasida turganida mamlakat tepasiga Hitler keladi va Germaniya va SSSR örtasidagi munosabatlar biroz soviydi.
Natijada Lipgart nemislar bilan bitim imzolamaydi va Gorkiydagi zavodga ehtiyot qismlar avvaliga okean ortidan keltiriladi. Keyinroq SSSRning özida işlab çiqariladi.
Keyinçalik, SSSR Hitler boşçiligidagi Germaniya bilan döstona aloqalar örnatgan kezda (Molotov-Ribbentrop paktini eslang) nemislar ehtiyot qismlar berişga rozi bölişadi.
Vyaçeslav Molotov va Germaniya TIV rahbari Ioxim fon Ribbentrop. Moskva, 1939 yil yoz oylari. "Molotov-Ribbentrop pakti"ni imzolaş payti.
Biroq bu paytda sovetlar Gorkiydagi zavodda M-1 maşinalari uçun Ford dvigatellaridan andoza olingan öz dvigatellarini işlab çiqara boşlagan edi.
Sovet konstruktorlari Ford kompaniyasiga tegişli maşinani işlab çiqara boşlagaç unga nom qöyiş masalasi muhokama qilinadi. Maşinaga ham Molotov nomini berişga qaror qilişadi.
Şu tariqa maşinaga “Molotovskiy pervyy” sözlarining qisqartmasi bölgan “M-1” deb nom qöyiladi. Xalq esa maşinani “Emka” deb atay boşlaydi.
1936 yil 16 mart kuni Gorkiydagi zavoddan seriyali tarzda 5 örinli sedan işlab çiqarila boşlanadi. Köp ötmay M-1 maşinasining 2 örinli pikap va 5 örinli faeton körinişidagi modellari ham çiqariladi.
M-1 maşinasining birinçi nusxasi Moskvaga yuboriladi. Uni Stalinga körsatiş kerak edi. Gorkiydagi avtozavod boş muhandisi Andrey Lipgartning keyinçalik eslaşiça, Stalin maşinani körar ekan “Hammaga şunday maşina nasib etsin” deydi.
Ilk işlab çiqarilgan maşinalar Moskvadagi turli davlat taşkilotlariga yuboriladi. Keyin viloyatlarga va ittifoqdoş respublikalardagi amaldorlarga jönatiladi.
Stalin öz ayonlari bilan "Emka"ni közdan keçirayapti. Uning öng tomonida Molotov turibdi.
SSSR böylab mahalliy partiya qömitalarining yuqori lavozimli rahbarlari, harbiylar, NKVD taşkilotlari, turli yirik korxonalar rahbarlari, madaniyat va san’at vakillari ham “Emka”lardan oladi.
Öşa paytlarda “Emka” maşinalari oçiq savdoga çiqarilmasdi. Davlat taşkilotlaridan ortgan maşinalar lotereya orqali tarqatiladi.
Öşa paytda 10 ming dona maşina lotoreyada öynalgan va yutgan odamlarga tarqatilgan. 1937 yilda “Emka” Parijdagi butunjahon körgazmasida namoyiş etiladi.
GAZ korxonasi ma’lumotlariga köra, 1936 yilning söngigaça avtozavod 2 524 dona GAZ M-1 maşinasini işlab çiqaradi. 1938 yil oxirigaça 41 650 dona maşina tayyorlanadi.
1936 yildan 1942 yilgaça esa qariyb 63 ming dona, umumiy hisobda esa 80 ming donadan oşiq “Emka” maşinasi işlab çiqarilgan. Uruş paytida “Emka” işlab çiqariş keskin kamayadi va maşinalar asosan frontga jönatiladi.
"Emka" frontda
Özbek adabiyotidagi “Emka”lar
1937 yilda Stalin qatağonlari yangi tölqinda avjiga çiqadi va mamlakat böylab odamlarni “Xalq duşmani” sifatida hibsga ola boşlaşadi.
Öşa paytlarda NKVD xodimlarining asosiy texnikasi “Emka” bölgan va hibsga olinganlar şu maşinada olib ketilgan. Holat şu darajaga yetadiki, odamlar “Emka”ni uzoqdan körsa qörqib yaşirinadigan bölib qoladi.
Stalin davrida qatağonga uçragan va tirik qolgan özbek adiblari keyinçalik öşa davrlar haqida yozgan asarlarida “Emka” maşinasi haqida köp marta eslab ötişgan.
Jumladan, taniqli adib Said Ahmad 1950 yilda özining hibsga olinişini şunday eslagandi:
“1950 yil 10 may kuni otpuskadan qaytdim. 1 May köçasida qahvaxona bölardi. Mamarasul Boboyev bilan Vahob Rözimatov hazillaşişdi. “Otpuskaga ketayotganingizda “yuvmasdan” qoçib qoluvdingiz, aqalli endi tuşlikda bizni mehmon qilarsiz”. Uçovlaşib qahvaxonaga yöl oldik. Yölkada hazil-hazul qilib ketayotganimizda köça çetiga qora “Emka” maşinasi kelib töxtadi. Ikki kişi ikki tomonimdan kelib, sekin qölimdan uşladi.
— Bu yoqqa yuring,— dedi bittasi piçirlab. Hujjatini körsatdi.
Ilgarilab borayotgan hamrohlarimga faqat bitta gap aytdim.
— Men ketdim…
Vahob Rözimatov:
— Mehmon qilişdan qoçdingiz-a! — degança qolaverdi.
Maşinaga ötqazdilar. Şofyor yonida tağin bir odam ötirgan ekan. (Keyinçalik bilsam, Mansurov degan mayor ekan.)
U paytlarda xalq örtasida qörquv, işonçsizlik avj olgandi. Uç kişi bir joyga töplanib, latifa aytişga qörqar edi. Latifadan ham «siyosiy xato» izlaşar edi. Uç kişidan bittasi «sotsa» tamom! (Aksiga olib, men latifa aytmasam turolmayman…) Xullas, qora maşinada uyimga olib kelişdi. Obisk qilib hamma yoqni tit-pit qilib yuborişdi. 1935 yilda rus tilida çop etilgan “Özbek adabiyoti” degan almanaxni topişdi. Töplamda Abdulla Qodiriyning “Obid ketmon” qissasidan parça bor ekan. “Uyida taqiqlangan adabiyotni saqlagani uçun» degan aybnomani şilq etkazib böynimga ilişdiyu, qamoqqa olib ketişdi”.
Ötgan asrning 40-yillarida Özbekistonga kelib qolgan "Emka"lardan biri. Qayta tiklangan.
Molotovning işdan haydalişi va maşina nomining özgarişi
1953 yilda Stalin vafot etadi va uning yonida yurgan Vyaçeslav Molotovning mavqei pasayib ketadi. Köp ötmay rahbarlik Nikita Xruşçyovga ötadi.
Stalin vafot etgandan söng taxt uçun keçgan pinhoniy kuraşda Molotov Xruşçyovga qarşi bölgandi. Şu sababli Xruşçyovning köziga yomon körinib qolgan Molotov 1957 yilda barça lavozimlardan ozod etiladi.
Asta-sekinlik bilan Molotov nomi barça joylardan olib taşlanadi. Biroq şunda ham Gorkiydagi avtozavodda işlab çiqarilgan turli maşinalarni M harfi bilan ataşda davom etişadi.
Oxir-oqibat 1962 yilda Molotov partiyadan haydaladi, 1963 yilda nafaqaga çiqariladi. Şundan söng Gorkiydagi avtozavod özi çiqarayotgan maşinalardan M harfini olib taşlaydi va ular faqat GAZ (Gorkiy avtomobil zavodi) yozuvi bilan çiqarila boşlanadi.
Molotov birgina nafaqaga çiqiş bilan qutulmaydi. Köp ötmay unga hukumat tomonidan berilgan barça imtiyozlar bekor qilinadi. Hukumat a’zolariga beriladigan dalahovli tortib olinadi.
Şundan söng Molotov heç narsasiz qolib, davlat tomonidan beriladigan arzimagan pensiya hisobidan yaşaşga majbur böladi.
Uruş tugagaç, “Emka” maşinasini işlab çiqariş töxtatiladi. 1946 yildan boşlab sovet konstruktorlari (Nemis asirlari orasida bölgan avto muhandislar ham deyilgan) GAZ-M-20 modelini çiqarişadi.
Garçi 1947 yilda “Emka”larni işlab çiqariş töxtatilgan bölsa-da odamlar bu maşinalardan 1960 yillargaça foydalanişda davom etişadi.
"Emka"ning çizmasi
“Emka” pikapi, vezdoxodi va taksi
M-1 maşinasining texnik tavsifi va modifikatsiyalari quyidaça edi: uzunligi – 4 625 mm, eni – 1 770 mm; balandligi – 1 780 mm; oğirligi – 1 370 kg, yuk kötariş quvvati – 500 kg, yoqilği siğimi – 60 litr, uzatiş qutisi – uç bosqiçli, mexanika; maksimal tezligi – soatiga 105 km; dvigatel quvvati – 50 ot kuçi. Maşina 100 km masofaga 14,5-15 litr yoqilği sarflagan.
SSSRda “Emka” işlab çiqarila boşlangandan söng turli maqsadlarda işlatiş uçun uning bir neçta modifikatsiyalari işlab çiqariladi.
Jumladan:
“GAZ M-1-taksi”. Bu maşina 1937 yildan 1941 yilgaça işlab çiqarilgan. 1941 yilda uruş boşlangaç bu modifikatsiyani tayyorlaşni töxtatişadi va avtozavod bor e’tiborini harbiylar uçun maşina işlab çiqarişga qaratadi.
M-1 taksi oddiy Emkalardan kuzovning rangi va old oyna ramkasi ustidagi maxsus darça örnatilgani bilan farq qilardi. Emka-taksi 1936 yildan 1947 yilgaça SSSRda asosiy taksi maşinasi bölgan.
GAZ-415 (Emka-pikap). Yuk taşişga möljallangan bu maşina 1939 yildan 1941 yilgaça işlab çiqarilgan. Uning yuk kötariş quvvati 500 kg bölgan va pikapdan 8 ming donadan oşiq tayyorlangan.
Emka-pikaplarni ham uruş boşlanib qolgani uçun işlab çiqarişdan olib taşlaşgan.
"Emka" pikap
GAZ-11-73(M-11). Bu maşina ham 1937 yildan 1941 yilgaça tayyorlangan. Uruş paytida ularni işlab çiqariş töxtatilgan. Nemislar yengila boşlagaç 1945 yildan boşlab 1948 yilgaça yana tayyorlaşgan.
Sedan körinişida işlab çiqarilgan bu modelda radiatorni örab turgan panjara ilk marta nikeldan tayyorlangan. Yana 6-silindrli dvigatel örnatilgan.
GAZ-61-73. Bu maşina 1941 va 1945 yillarda işlab çiqarilgan. U dunyodagi ilk törtta ğildiragi ham birday tortuvçi (4x4) avtomobil hisoblanadi (har holda ruslar şunday deb yozişadi).
GAZ-61-73 maşinalaridan bor-yöği 200 dona işlab çiqarilgan va ular frontning qiyin uçastkalarida foydalaniş uçun yuborilgan.
BA-20. Bu maşina 1936 yildan 1942 yilgaça işlab çiqarilgan. U boşqalardan öq ötmaydigan zirhli qilib tayyorlangani bilan ajralib turardi.
BA-20 maşinalaridan jami 2 ming donadan oşiqroq tayyorlangan va ular 1960-yillargaça xizmat qilgan.
Bundan taşqari, SSSRda turli yillarda kam sonda Emkaning turli modellari işlab çiqarilgan. Ular orasida vezdexodlardan poyga maşinalarigaça bölgan.
"Emka" vezdoxodi
Bu modellarning turliça tarixi bor. Masalan, 1938 yildan 1940 yilgaça GAZ M-1 V8 modeli Amerikadan keltirilgan Ford dvigatellari bilan işlab çiqarilgan. Bu maşinalar asosan NKVD xodimlariga berilgan.
1941 yilda uruş boşlangaç M-1 V8 maşinalardagi dvigatellar yeçib olinadi va ular T-60 tanklariga örnatiladi. GAZ M-1 V8 larga esa keyinçalik SSSRning özida tayyorlangan dvigatellar qöyiladi.
