Kinoga köçgan hayot – «Tabib» filmida polyak adibi boşidan ötkazgan hodisalar tasvirlanganmi?
|19:02 / 31.03.202425 60311 min
Polşalik kinoijodkorlar tomonidan suratga olingan «Tabib» filmini özbek tomoşabinlari ham körişgan. Film özbek tiliga tarjima qilinib, turli telekanallarda bir neça martadan namoyiş etilgan. Film ötgan asrning birinçi yarmida yaşab ötgan polşalik adib tomonidan yozilgan asar asosida işlangan. Asarda adib özining boşidan ötkazgan hodisalarni sal özgartirib yozgan.
Foto: Kun.uzFoto: Kun.uz
1982 yilda polşalik kinoijodkorlar tomonidan «Tabib» filmi suratga olinadi. Köp ötmay film rus tiliga tarjima qilinib, SSSRda ham namoyiş etiladi.
Film sovet kinotanqidçilari tomonidan ham ijobiy baholar oladi. «Tabib»ni öşa paytda SSSRda 41 million kişi kinoteatrlarga kelib tomoşa qilgan.
Aslida polyak yozuvçisi Tadeuş Dolenga-Mostoviçning qalamiga mansub bölgan «Tabib» romani asosida avval ham, 1930-yillar oxirida film suratga olingan. Biroq filmning yangi versiyasi tomoşabinlar va kinotanqidçilar e’tirofiga sazovor bölgan.
«Tabib»da 1930-yillarda Polşada sodir bölgan hodisalar tasvirlangan. Filmda dekoratsiyalar, kiyimlar va boşqa detallarga jiddiy e’tibor berilgan. Şuningdek, aktyorlar jamoasi ham öz rollarini mahorat bilan ijro etgan.
Adib haqida
«Tabib» romani muallifi Tadeuş Dolenga-Mostoviç XX asrning 20-yillarida Polşadagi gazetalardan birida işlardi. Öşa paytda bu davlatga marşal Yuzef Pilsudskiy rahbar edi.
Tadeuş öz gazetasida amaldagi hukumat va rahbar haqida hajviy feletonlar yozardi. Köp ötmay Pilsudskiy hokimiyatdan çetlaştiriladi. Biroq 1926 yilda u davlat töntarişi uyuştiradi va Polşada hokimiyatni qayta egallaydi.
Tadeuş va u işlayotgan gazeta Pilsudskiy hokimiyatni egallaganini hazm qila olmaydi va muxolifat tomonga ötadi. Ana şunday kunlarning birida Tadeuş işga boriş uçun uydan çiqqanida unga noma’lum şaxslar hujum qiladi.
Jurnalistni şahar çetiga olib çiqib, rosa döpposlaşadi, Tadeuş özidan ketib qoladi. Şunda zöravonlar (ular maxsus xizmat xodimlari bölgan) uni öldi deb öylab örmon çetiga taşlab ketişadi.
Tadeuş uzoq vaqt davolanadi. Soğaygaç, jurnalistlikni yiğiştiradi va yozuvçilik qila boşlaydi. Uning ilk asari Polşadagi ommaviy siyosiy hayot haqida edi.
«Nikodim Dizmaning amal pillapoyasi» (bu asar özbekça tarjimada «Muttahamning parvozi» deb ketilgan) deb nomlangan roman 1932 yilda kitob holida çop etiladi.
Öşa yili adibning qissalar töplamlari e’lon qilinadi. 1933-1934 yillarda u yana ikkita roman yozadi. Ulardan biri «Tabib» romani edi.
Adib mazkur romanga bir paytlar özini döpposlab ketişganini sal boşqaçaroq tarzda asos qilib oladi. Ya’ni maşhur vraç bölgan professorni öğrilar döpposlaşadi va pullarini olib ketişadi.
Mavzuga oid
Şundan söng vraç esini yöqotadi va 15 yilça kimligini bilmay yaşaydi. Qolgan voqealar şu syujyet atrofiga tizib çiqiladi.
«Tabib» 1937 yilda kitob holida çop etiladi. Asar uç bölimdan iborat holda ham çop etilgan. Köp ötmay asar asosida uç qismli film işlanadi. Filmning birinçi qismi 1938 yilda «Tabib», ikkinçi qismi 1938 yilda «Professor Vilçur», uçinçi qismi «Professor Vilçurning irodasi» nomlari bilan ekranlaştiriladi.
«Tabib» romani
Roman qahramoni professor Rafal Vilçur Varşavada juda taniqli bölgan vraç edi. Kunlarning birida uni xotini taşlab ketadi. Ayol özi bilan qizçasini ham olib ketgandi.
Professor bundan tuşkunlikka tuşadi va içkilikka beriladi. Şunday kunlarning birida professor şahardagi qovoqxonalardan birida ötirib içadi. Taşqariga çiqqanida unga bosqinçilar hujum qiladi.
Ular professorni döpposlab, huşidan ketkazişadi va pullarini olib ketişadi. Professor xotirasini yöqotadi, kimligini bilmagan holda daydib ketadi. U öz ism şarifini unutib yuborgani va yonida şaxsini tasdiqlovçi hujjatlari bölmagani uçun tez-tez politsiya qöliga tuşadi.
Professorni navbatdagi marta uşlaşganda u politsiya idorasidan Antoniy Kasiba nomiga berilgan hujjatni öğirlab çiqib ketadi va unga öz suratini yopiştirib oladi. Şu tariqa professor Vilçur Antonio Kasibaga aylanadi.
Vilçur şahar va qişloqlar böylab daydib yurar ekan, şu holida qariyb 15 yil ötib ketadi. Antoniy juldur kiyimda, soqollari ösib ketgan holda navbatdagi şaharçaga borib qoladi, u yerda tegirmonçinikida işga joylaşadi.
Vilçurning xotini uydan çiqib ketgandan söng köp ötmay vafot etgan, qizi yolğiz qolgan edi. Professor tegirmonçinikida yaşay boşlaganda qizi Marisyaning böyi yetib qolgandi. U ham şu şaharçada yaşar, savdo dökonlaridan birida sotuvçi bölib işlardi.
Antoniyga iş bergan tegirmonçining öğli bir neça yildan buyon dardmand, u yurolmasdi. Mahalliy vraç uning dardini tuzalmas deb taşxis qöygandi.
Professor uni operatsiya qiladi va yigit oyoqqa turib ketadi. Şundan söng Antoniyning oldiga tevarak atrofdan bemorlar kela boşlaydi. Bu holat mahalliy vraçning ğaşini keltiradi va u politsiyaga arz qiladi. Politsiya professorga bemorlarni davolaşni taqiqlab qöyadi.
Bu orada aslzodalardan bölgan bir yigit professorning qizini sevib qoladi. Qizni boşqa bir ofitsiant yigit ham yaxşi körardi. Marisyaning köngli aslzoda yigitda edi.
Yigit qizni mototsiklida sayr qildirib yurganida ofitsiant yigit yölga ğöla taşlab qöyadi va ular avariyaga uçraydi. Yigit yengilroq jarohat oladi, qizning ahvoli esa oğir edi.
Ikkalasini ham Antoniy yaşayotgan tegirmonçining uyiga olib kelişadi. Köp ötmay yigitning ota-onasi uni olib ketadi. Antoniy ular bilan birga kelgan mahalliy vraçdan qizga yordam berişni söraydi. Biroq u qizning yaşab ketişiga umid yöqligini aytib, ketib qoladi.
«Tabib» filmidan lavha
Şu joyida Antoniy tabibning tibbiy asboblarini öğirlab qoladi. Söng qizni özi operatsiya qilib, Marisyaning hayotini saqlab qoladi. Professor Marisyani davolar ekan, u özining qizi ekanini bilmasdi.
Bir neça kundan söng mahalliy vraç politsiyaçilar bilan birga keladi va Antoniyni öğirlikda ayblaydi. Professor unga asboblarini qaytarib beradi. Uni hibsga olişadi va sud qila boşlaşadi.
Aslzoda yigitni ota-onasi yaxşilab davolanişi uçun çet elga jönatadi. Qaytib kelganida unga yolğon gapirib, Marisyaning vafot etganini aytişadi.
Romanning oxiri yaxşilik bilan tugaydi. Antoniyni sud qilişayotganda Varşavadan kelgan vraç professorni tanib qoladi. Şu tariqa professorni ozod qilişadi va uning xotirasi tiklanadi.
Aslzoda yigit qizning vafot etganini eşitgandan söng özini öldirişga ahd qiladi va sönggi soniyalarda xizmatkor Marisyaning tirik qolganini aytadi. Qiz yigit bilan qayta topişib, turmuş quradi.
«Tabib» filmidan lavha
Adibning keyingi hayoti
Tadeuş Dolenga-Mostoviç kinematografiya bilan hamkorlikni 1934 yilda boşlaydi. 5 yilda (1934-1939) uning 16 ta asaridan sakkiztasi film qilinadi.
1937 yilda «Tabib» romani çop etilgaç adibda uni ham film qilişga qaror qiladi. Ssenariyni uning özi yozib beradi.
Keyinroq professor Vilçur haqidagi ikkinçi asarni ham yozib tugatadi va u ham film qilinadi.
1939 yil 1 sentabr kuni Polşaga Germaniya, 17 sentabr kuni SSSR bostirib kiradi. Adib öşa paytda Ruminiya bilan çegaradagi Kuti şaharçasida edi (bu şahar hozir Ukraina tarkibida).
Öşanda adib ruminlar şaharçaga hujum qilişining oldini oliş uçun tuzilgan köngilli politsiya bölinmasiga yoziladi. 1939 yil 22 sentabr kuni Tadeuş otişmalardan birida halok böladi. Öşa paytda u 41 yoşda edi.
1978 yilda adibning hoki Varşavaga köçirilib, qayta dafn etiladi. Varşavadagi köçalardan birida unga yodgorlik taxtasi örnatilgan.
Belarusda Mostoviç tuğilgan uyga törnatilgan ma’lumotnoma
«Tabib» filmi
1981 yilda polşalik taniqli rejissyor Yeji Gofman «Tabib» romani asosida ikkinçi marta film suratga oladi. Uning taqdimoti 1982 yil 12 aprel kuni ötkaziladi.
Film nafaqat Polşada, balki dunyoning bir qator davlatlarida ham muvaffaqiyatli namoyiş etiladi va kinotanqidçilar tomonidan ijobiy baholar oladi.
1983 yilda «Tabib» filmi rus tiliga ögiriladi va sovet kinoteatrlarida namoyiş etiladi. Öşanda uni SSSRda 40 milliondan oşiq odam kinoteatrlarga kelib tomoşa qiladi.
Rus tiliga tarjima qilişda filmning ança joylari, asosan diniy va siyosiy motivga ega suhbatlar, qahramonlar ibodat qilgan kadrlar kesib taşlanadi.
«Tabib» filmi bir neça yil avval özbek tiliga ham tarjima qilingan va telekanallar orqali namoyiş etilgandi. Film özbek tomoşabinlari tomonidan ham iliq kutib olingan.
«Tabib» filmidan lavha
«Dizmizm»
Tadeuş Dolenga-Mostoviç fanga «dizmizm» atamasini kiritgan. Bu atama adibning ilk romani «Nikodim Dizmaning amal pillapoyasi» (bu asar nomi özbekça tarjimada «Muttahamning parvozi» deb ketilgan) tufayli paydo bölgan.
Roman satirik janrda yozilgan bölib, u 1932 yilda çop etilgan. Uning boş qahramoni Nikodim Dizma tabiatan yalqov, töpori va qaşşoq edi. U özi yaşab turgan hududdagi poçta bölimidan işdan böşatilgaç poytaxt Varşavaga keladi.
Söng bu yerda juda tez sur’atda amal pillapoyalaridan kötarilib ketadi. Katta amaldor bölgaç, Dizma qotil va öğriga aylanadi va heç kimga rahm qilmaydi.
Roman çop etilgaç kitobxonlar va adabiy tanqidçilar tomonidan juda yuqori baho oladi. Çunki adib öz asari bilan öşa davrdagi Polşa amaldorlarining haqiqiy başarasini oçib bergan edi.
Öşa yillarda Polşaga rahbar bölib olgan marşal Pilsudskiy kunlarning birida «Qasdma-qasdlikka eng ahmoq odamni boş vazir qilib tayinlayman. Ötaketgan kaltabin ham boş vazir bölişi mumkinligini körsatib qöyaman ularga», deydi.
«Nikodim Dizmaning amal pillapoyasi» romani ham Mostoviçning maşhur asarlaridan biri hisoblanadi.
Söng gapini isbotlaş uçun u arxeologiya professori Deon Kozlovskiyni qişloq xöjaligi ministri qilib tayinlaydi. Professor öziga mutlaqo begona bölgan sohada bor-yöği bir yil işlaydi xolos.
Adib «Nikodim Dizmaning amal pillapoyasi» asaridagi voqealar bilan qaysidir ma’noda Pilsudiskiyning öşa işi ustidan boplab kulgan edi.
Dolenga-Mostoviç öz asarida hayotiy misollardan örinli foydalangani uçun öşa paytda polyak ziyolilari orasida nomunosib, iste’dodsiz va kaltabin odamning davlat arbobiga aylanişini ifodalovçi «dizmizm» degan termin paydo böladi. Keyinçalik bu termin xalqaro darajada ommalaşadi.
Central Asia International Hardware Expo - Markaziy Osiyo quriliş asboblari, uskunalari va mahkamlaş buyumlari bozoriga töğridan-töğri çiqiş imkoniyati
Özbekiston volframi xalqaro eʼtirofga sazovor böldi
Puçon va KT&G Yaşil taşabbusni boşlamoqda
Laboratoriya sokinligining ham harorati bor: Özbekiston uçun Smolensk uskunalari
Uztelecom tarmoği modernizatsiyasi: yölning 90 foizi ortda qoldi. Oldinda yana qanday işlar bor?
Pauzasiz endoskopiya: muolaja xonasi eşigi ortida nimalar sodir böladi?
Yiliga 25 mingdan ortiq yangi uskuna: Özbekistonda $50 mln investitsiya hisobidan “NURA Electric” elektrotexnika majmuasi işga tuşirildi
Central Asia International Hardware Expo - Markaziy Osiyo quriliş asboblari, uskunalari va mahkamlaş buyumlari bozoriga töğridan-töğri çiqiş imkoniyati
Özbekiston volframi xalqaro eʼtirofga sazovor böldi
Puçon va KT&G Yaşil taşabbusni boşlamoqda
Laboratoriya sokinligining ham harorati bor: Özbekiston uçun Smolensk uskunalari
Uztelecom tarmoği modernizatsiyasi: yölning 90 foizi ortda qoldi. Oldinda yana qanday işlar bor?
Pauzasiz endoskopiya: muolaja xonasi eşigi ortida nimalar sodir böladi?
Yiliga 25 mingdan ortiq yangi uskuna: Özbekistonda $50 mln investitsiya hisobidan “NURA Electric” elektrotexnika majmuasi işga tuşirildi
