Özbekistonda elektromobillarga ötiş tendensiyasi qanday ketyapti? Tadbirkorlar bilan suhbat

– Narxlar dinamikasi böyiça kutilmalaringiz qanday?

Akmal Ziyoyev: Narx tuşadimi yoki qoladimi degan savoldan oldin narx nimaga tuşdi, degan masala körib çiqilişi kerak. 2022 yilda Xitoyda elektromobillar tannarxining 40 foizini batareya taşkil qilgan. 2023 yilda bu 25-30 foizga tuşdi. Batareyaning narxi 10-15 foizga arzonlaşdi. Nima sababdan arzonlaşdi? Unga qöşiladigan asosiy komponent – karbonat litey jahon bozorida arzonlaşdi. 2022 yilda karbonat liteyning narxi taxminan 69 ming dollarni taşkil qilgan bölsa, 2023 yilda narx 22 ming dollarga tuşib ketdi. Ya’ni farqini köryapsizlar. Tabiiyki, xomaşyoning narxi tuşganiga batareyaning narxi tuşdi, batareya narxlari arzonlaşişi esa elektromobil narxlari tuşişiga olib keldi. Bu biz özimiz bilgan birinçi faktor.

Ikkinçisi, Xitoyning BYD kompaniyasi misolida oladigan bölsak, u işlab çiqarişni keskin oşirdi. Işlab çiqaruvçilar mahsulotlar sonini oşiriş tannarxni tuşirişini yaxşi bilişadi. Işlab çiqariş hajmi oşgani bois narxlar yana tuşdi. 2022 yilda BYD 1 mln 900 mingta elektromobil işlab çiqargan bölsa, 2023 yilda şu son 3 milliontagaça oşdi.

Bu katta körsatkiç. BYD'ning hozirgi paytda olib borayotgan siyosati şuki, jahon bozorida özining uluşini egallaş. Bu qanday yöl bilan amalga oşirilyapti? Albatta, narx. BYD kompaniyasi ehtiyot qismlarining deyarli 100 foizini özi işlab çiqaradi, şuning hisobiga jahon bozorida narx borasida raqobat qila olyapti. Tabiiyki, bu holat boşqa avtomobil işlab çiqaruvçilarni ham BYD'ning narx siyosati bilan hisoblaşişga majbur qilyapti. Ular ham yo foydasidan, yo boşqa tomondan narxni tuşirişga majbur qilyapti. BYD'ning narx siyosati nafaqat içki bozorda, balki Yevropa avtosanoatiga ham ta’sir qilayotganini körib turibmiz.

Şu faktorlardan kelib çiqib, narx tuşadimi-yöqmi, heç kim aniq bilmaydi deb javob beriş mumkin. Bu xomaşyoga, işlab çiqariş potensialiga boğliq. Jahon bozorida xomaşyo narxi oşadigan bölsa, tabiiyki, narx oşadi, tuşsa, tuşadi. Bular biz bilgan omillar, albatta, boşqa omillar ham bor. Yillar davomida kuzatganlarimizdan olgan xulosalarimiz şular.

Xurşid Mahamadov: Boşidan kelsak, 2021 yilda Covid'dan keyin transport juda qimmat edi, logistika qimmatga tuşardi. Keyinçalik bu optimizatsiya böldi. Bizda QQS oldin 15 foiz edi, keyin 12 foizga tuşdi, bu ham plyus böldi. Yuanning kursi ham ta’sir qildi: oldin 1 dollar 6 yuan bölsa, hozir 7-8 yuanga qarab ketyapti. Bizda dollarda tölangani uçun kuçi köproq. Şuning hisobiga narxlar arzonroq tuşyapti. Xitoyning özida ham raqobat juda kuçli, har doim demping qilişadi. Bir biridan arzonroq va sifatliroq narsa berişga harakat qilişadi. Bu narsani Tesla boşlab bergan, narxni birdaniga 30 foizga tuşirgan. Bu narsa haligaça davom etyapti, narxlar tuşib boryapti. Ammo bu narsa bir kun töxtaydi baribir. Masalan, Lixiang kompaniyasi bu yil narxni tuşiriş örniga kötardi. Oldingi çiqqan maşinalar 5000 dollarga qimmatladi. Ya’ni ösişi ham mumkin, doim pastga qarab keta olmaydi.

Dilşod Abdullayev: Narxlar yana tuşadi deb öylayman, bizda ham işlab çiqarişni boşlaşsa kerak. Yil oxiriga borib Xitoyda narxlar tuşarkan. Yil boşida 10 ming dollarga sotilgan maşinalar narxlari yil oxiriga borib 6 ming dollarga tuşib qolarkan. Menimça, narxlar yildan yilga tuşadi.

– Özbekistonda BYD işlab çiqariş boşlanişi içki bozorda elektromobillar narxlariga qanaqa ta’sir qiladi, deb öylaysiz?

– Şu yurtda tuğilgan, yaşovçi fuqaro sifatida biz ham xalqimiz uçun qulay, arzon, xalqni qiynamagan şartlarda maşina işlab çiqarilişi tarafdorimiz. Ikkinçi tarafdan bu bizni şu sohaga investitsiya kiritgan tadbirkor sifatida biroz çöçitadi. Heç kimga sir emas, ilgari Chevrolet Lacetti'ni Koreyadan özingiz uçun olib kelmoqçi bölsangiz, bojxonada qiyinçilikka duç kelardingiz. Agar raqobat soğlom bölsa, monopol körinişda bölmasa, bizning çöçiydigan joyimiz yöq. Jahon miqyosida Xitoy eng katta işlab çiqaruvçi bölsa, Xitoy 500 ga yaqin turli modellardagi avtomobillar işlab çiqaradi. BYD bularning içida eng rivojlangani bölsa, rivojlanib kelayotgan boşqa kompaniyalar ham bor. Balki biz ularni olib kelişni boşlarmiz. Raqobat soğlom bölsa, çöçimaymiz, bölmasa ahvolimiz oğir bölişi mumkin.

Xurşid Mahamadov: Bu umuman ta’sir qilmaydi. Hali bizda [yetarliça mahalliylaştirilgan holda] işlab çiqarilişiga mening közim yetmaydi. Işlab çiqarildi ham deylik, lekin ta’sir qilmaydi. Ular ham narxlarni stabil uşlab turişga harakat qilişadi. Ulardagi asosiy qulayliklardan biri bu – kafolat. Ya’ni 5-6 yilga kafolat berişyapti.

Madina Oçilova suhbatlaşdi.