Ğazodagi uruşga yarim yil. AQŞning Isroilga siyosati özgaradimi?

Netanyahuning siyosiy texnologiyasi juda oddiy. Bayden va demokratlar bosim qilyaptimi, respublikaçilar bilan aloqani kuçaytirişimiz kerak, degan qaraşda iş olib boryapti. Demokratlar gumanitar yordam eşiklarini oçiş, asirga olingan falastinliklarni qöyib yuboriş va harbiy amaliyotni töxtatiş talabini qöyyapti. Netanyahu bunga rozi bölsa, siyosiy va tarixiy yengilgan böladi. Çunki barça bayonotlarida uruş davom ettirilişi, HAMAS yöq qilinişi haqida gapirgan, agar Vaşington talabiga könsa, maqsadlariga erişolmay çekingan böladi.

— BMT Isroilga qurol yetkazişni çeklovçi rezolyutsiyani qabul qildi, AQŞ bu rezolyutsiyaga amal qiladimi?

Farhod Karimov: — Pokiston taşabbusi va BMT huzuridagi Inson huquqlari taşkiloti e’tiroziga köra, BMT rezolyutsiya qabul qildi va uni köpçilik davlatlar yoqladi. Unga köra, Isroil bilan harbiy qurol-yaroğ va qismlar yetkazib beriş böyiça çeklovlar örnatiladi.

Isroilga nisbatan oqibati qanday böladi? Isroilning özi qurol işlab çiqaruvçi kam sonli davlatlardan biri. Şu nuqtayi nazardan bu rezolyutsiya Isroil uçun katta ahamiyatga ega bölmaydi, u butun iqtisodiyotini harbiylaştirişga erişgan. Hatto mintaqaga bemalol xavf tuğdira oladigan kemalar işlab çiqara oladi.

Şu işlab çiqarişda ham detallar kerak böladi, şu ma’noda ham hamkorlikni töxtatiş talabi qöyilgan. Lekin Isroilning eng katta hamkori AQŞ hisoblanadi. Isroil AQŞning katta loyihasiga aylanib bölgan. Şuning uçun ham AQŞ bu mintaqadagi eng katta loyihasini töxtatib qöymaydi deb öylayman. Netanyahu alohida masala, aynan Isroil AQŞning loyihasi va bundan yuz ögirmaydi.

AQŞ bir paytning özida qurollaniş masalasida arab davlatlari bilan ham yaxşi hamkorlikka ega bölgan. Sekin-sekin arab davlatlari AQŞga ta’sir ötkazadigan darajaga çiqyapti. Şu ma’noda arab davlatlari ham AQŞga ma’lum bir bosim ötkazib, uruşni töxtatiş masalasi qöyilyapti.

Uçinçidan, budjet masalasi bor. Şundoq ham senatorlar tomonidan moliyalaştiriş masalasi bahslarga sabab bölyapti. Agar saylovdan söng hokimiyatga respublikaçilar kelsa, BMT rezolyutsiyasini moliyalaştirişni qisqartirişga asos qilib körsatişi mumkin. Lekin ayni paytda bu rezolyutsiya Isroilga köp ham ta’sir qilmaydi.

Kamoliddin Rabbimov: — Rasmiy Vaşingtonda Netanyahu bilan munosabatlar öta sovuq. Obama davrida Yaqin Şarqda Isroil va Saudiyaga e’tibor pasaygan edi. Çunki Obama köproq uzoq vaqtdan buyon AQŞ bilan salbiy munosabatda bölgan davlatlar bilan munosabatlarni me’yorlaştiriş yölidan borgan: Kubada elçixona oçgan, Eron bilan kelişa boşlagan. Eron bilan hattoki yadroviy dastur atrofida töliq kelişuvga erişgan edi va bu avvalambor Isroilni, keyinçalik Saudiyani qattiq qörqitgandi.

Ya’ni bu yerdagi geosiyosiy formula qaytadan körib çiqilayotgan edi. Tramp kelişi bilan bu vaziyat kardinal, mutlaq teskarisiga özgardi. U birinçi bölib öz davlat taşrifini Saudiyaga amalga oşirib, Saudiyadan çiqib, Isroilga uçib borgan edi.

Bugungi kunda Vaşingtonda demokratlarning Netanyahuga munosabati öta sovuqlaşib ulgurdi. Demokratlar lideri Çak Şumer (özi etnik yahudiy) Netanyahu mutlaq adaşib ketgani va Isroil rahbariyati özgarişi kerakligini aytib bayonotlar beryapti. Ya’ni AQŞning asosiy loyihasi şundan iboratki, Isroil davlatini qöllab-quvvatlaş bilan birgalikda qolgan davlatlar: Arab davlatlari, jumladan Falastin yoki musulmon dunyosi bilan munosabatlarda muvozanatga erişiş uçun Isroilda aşaddiy millatçilarni hokimiyatdan ketkazib, nisbatan markazga yaqinroq bölgan, ya’ni kompromiss, konsensus tarafdori bölgan siyosatçilarni hokimiyatga olib keliş loyihasi bor. Lekin bunday loyihalarni amalga oşiriş – juda tez va samarali bölişi mumkin emas. Vaşington tomonidan Isroilga bosim juda kuçli, ayni paytda qöllab-quvvatlaş ham juda yuqori. Isroil içkarisida, Isroil va arab, musulmon davlatlar örtasida fundamental ziddiyatlar allaqaçon şakllanib ulgurgan. Şuning uçun Amerika bir vaqtning özida Isroilni qöllab-quvvatlaydi.

Öylaşimça, bu yerda spekulyatsiya qilinadi, ya’ni signallar beriladi – biz rezolyutsiyaga amal qilişimiz mumkin, moddiy yoki moliyaviy yordamni töxtaşimiz mumkin, deyiladi. Isroil harbiy maşinasi AQŞning harbiy maşinasi bilan çambarças boğliq, ba’zi texnologiyalarda Isroil haqiqatan kuçli. Lekin Isroil tölaqonli mustaqil harbiy maşina emas, ya’ni AQŞning harbiy maşinasi yordam bermaydigan bölsa yoki yordamiz pasaytiradigan bölsa, Isroil oğir ahvolga tuşadi.

— Isroil Eronning konsulligiga tutaş binoga aviazarba berişining sababi nimada?

Farhod Karimov: — Bu doimiy ravişda amalga oşirayotgan harbiy operatsiyalardan bittasi, oldin ham bölgan. Livandagi «Hizbulloh» qarorgohida ham xuddi şunday bölgandi. Isroil mintaqada davlatlardan köra, bir qança taşkilotlardan köproq qörqadi, xususan, «Hizbulloh»dan.

«Hizbulloh» bugungi kunda mintaqada Isroilga qarşilik körsata oladigan, ta’sir körsata oladigan taşkilotga aylanib bölgan. De-fakto Livanda hokimiyatni qölga olgan taşkilot hamdir. Ularning öziga xos qöllab-quvvatlovçilari bor, eng katta qöllovçisi – Eron. Ya’ni Isroil öziga kattaroq tahdid sifatida «Hizbulloh»ni köradi, ularda yaxşi qurol-yaroğ bor, tahdid böla oladi. Şuning uçun vaqti-vaqti bilan «Hizbulloh» va Eron örtasidagi köpriklarni uzib turadi. Bu taşkilotlar kuçayib ketmasligi uçun xalqaro huquq normalarini buzib bölsa ham, harbiy amaliyotlar amalga oşiradi.

1 aprel kuni [Isroilda] «Hizbulloh»ning katta yölboşçilari va [Islom inqilobi muhofizlari korpusi generali] Muhammad Zohidiy Damaşqqa kelgani töğrisida ma’lumot bölgan va zarba bergan. Diplomatik vakolatxonaligi, xalqaro huquq inobatga olinmadi. Hattoki uruş bölib turgan paytda ham davlat elçilarga va diplomatik vakolatxonaga zarba berib bölmaydi. Uruş qoidalariga ham zid bu. Hatto yaqin hamkori AQŞ ham gap topolmay qolyapti bu vaziyatda. Hamma bilib turibdi «Hizbulloh» vakillari bölgani, Islom inqilobi qöriqçilari korpusi muhim figurasi bölgan Zohidiy bölgani uçun şunday qilinganini. Isroil bu işni juda qöpol tarzda qildi. Endi Eron uçun Isroilga qarşi harakatlarga asos paydo böldi, agar şunday qilsa, AQŞ ham keskin pozitsiya bildira olmaydi. Isroilning özi buzdi qoidalarni, boşqa bir davlat hududida uçinçi davlat vakolatxonasiga zarba berdi.

— Isroil yakkalanib qolayotgani uçun Eron omilini olib çiqqan bölişi mupkinmi?

Kamoliddin Rabbimov: — Şunday fikr bor, bu fikr tarafdorlari köp. Isroil bugun ançagina yakkalanib qoldi va uning dunyo hamjamiyati darajasida asosiy homiysi AQŞ, keyin Britaniya. Şu fonda Eronni provokatsiya qiliş va Eron tahdidi fonida ğarb davlatlari koalitsiyasiga qaytadan qöşiliş uçun mana şunday provokatsiya amalga oşirildi, degan fikr haqiqatan mavjud.

Eron bunday provokatsiyalarni köp marta qilgan. Aytiş kerakki, buni Ğarb davlatlarining öz ham qilgan, masalan, Yugoslaviya uruşi paytida yoki Xitoy elçixonasiga hujum bölgan edi.

Şunday holatlar bölib turadi. Bu yerda biz bilmaydigan, ma’lum bir yillardan keyin çiqişi mumkin bölgan maxsus xabarlar, maxsus informatsiyalar ham bölişi mumkin. Lekin nima bölganda ham Isroilning provokatsiyasi töliq amalga oşmadi, ya’ni AQŞning özi bu hujumni qoraladi. Aytganimizdek, xalqaro gumanitar yordam taşkilotiga hujum qiliş kabi holatlarni sodir etgan bir paytda Netanyahuni tuşuniş, uni himoya qiliş iikonsiz AQŞ uçun ham.

— Ultraortodoksallar armiyaga çaqirilişi sabab Isroil koalitsiyasi parçalanişi mumkinmi?

Farhod Karimov: — Isroil hukumati koalitsiyaga asoslangan, ya’ni Netanyahuning mutlaq ustunlik asosida hukumat şakllanmagan, u yerda bir qança siyosiy partiyalar va siyosiy kuçlar bor. Koalitsiyalar içida kam bölsa ham ortodoksallarni qöllab-quvvatlovçi vakillari bor.

Ikkinçidan, endi Isroilga askarlar kerak bölyapti, taşqaridan yordam kamaymoqda, aholisi kam. Mudofaa vaziri 18 ga kirgan barça isroilliklar armiyaga borişi kerakligini aytdi. 1948 yilgi kelişuvga köra, ortodoksallar Tavrot böyiça öz qaraşlari bilan yaşaşadi. Ular yahudiylarning mustaqil davlati bölişini qöllamaydi, butun dunyo böylab yaşaşni tarğib etadi.

2017 yilda 1948 yilgi kelişuv muddati tugadi va hukumat bunday qaraşli kişilar armiya va hukumatga kelişining oldini oliş uçun kelişuvni 5 yilga çözdi, ya’ni 2022 yilgaça. Armiyaga ular ham borişi kerak degan fikrlar böldi öşa yili.

Lekin Netanyahu ularning armiyaga borişidan manfaatdor emas, çunki beqarorlik bölişidan qörqadi. Endi Netanyahu yangi qarorga ortodoksallarni harbiy xizmatga jalb qilmaslik böyiça band kiritdi, harbiy generallar bunga qarşi çiqdi. Şu sabab Netanyahu harbiylarni köpaytiriş uçun harbiy xizmat yoşini 35 yoşgaça kötarmoqçi böldi, ammo bu ham harbiylar örtasida norozilikka sabab böladi. Mudofaa vaziri şunday bölsa, koalitsiyadan çiqişini aytdi. Koalitsiyadan çiqiş qaytadan saylovga olib keladi, bunda esa Netanyahu hokimiyatga qaytib kelmasligi mumkin.

Isroil jamiyatida Netanyahuga nisbatan işonçsizlik bor. Öng ortodoksallar ğoyalari jamiyatga ham ta’sir qilyapti. Şunday ziddiyatli holat Netanyahu koalitsiyasida bölinişni yuzaga keltiryapti. Harbiy xizmat yoşini kötarsa, norozilik böladi, ortodoksallarni harbiy xizmatga olsa, ular ta’sirida uruşga qarşilar köpayadi. Netanyahu «Hizbulloh»dan qançalik hayiqsa, içkaridagi şunday holatdan ham şunçalik qörqadi.

Kamoliddin Rabbimov: — Yaqinlari asirlikda qolayotgan namoyişçilar Isroil parlamentiga bostirib kirgan. Isroil içida ham, Netanyahu atrofida ham inqiroz ança kuçli. Yildan yilga Isroilda hokimiyat vertikali kuçayyapti, huquqiy davlatçilik darajasi pasayyapti. Umuman, Isroilni xuquqiy davlat deb bölmaydi. Arab fuqarolar ikkinçi darajali fuqarolar, yahudiylarning özida ham söllar, önglar va ultra önglar bor. Netanyahu hukumati ultra öng hisoblanadi. Sionistik tuzum dinga emas, yahudiy millatçiligiga e’tiqod qilişimiz kerak, deydi. Şuning uçun ham diniy va dunyoviy qatlam örtasida ziddiyat böladi.

Davlat parlamentar boşqaruvda, prezident davlatni taşqi dunyoga taqdim etadi. Lekin davlatni hukumat boşqaradi. Hukumatni saylovlarda qaysi partiyalar köproq örin olsa, öşalar şakllantiradi (50 foizdan köp ovoz olgan partiya mutlaq özi şakllantirişi mumkin). Lekin heç qaçon Isroilda bitta siyosiy partiya tölaqonli monopolistik hokimiyatni, hukumatni şakllantira olmagan. Şuning uçun doim koalitsiya bölgan va bir neçta partiya kelişib, birgalikda hukumat tuzadi, kimdir boş vazir bölsa, yana biri mudofaa vaziri, taşqi işlar vaziri va şunga öxşaş holat.

Isroilda mana şu parlamentar boşqaruv siyosiy inqirozlarning kuçli bir sababçisi ham. Isroil mana bu davlat tizimini özgartira olmaydi. Çunki qolganlar rozi bölmaydi. Parlamentar boşqaruv Isroilda hokimiyatning tezda yiğilişiga va içkaridagi siyosiy inqirozlarga va tez-tez bölib turadigan saylovlarga sababçi bölgan. Bir tomondan, Isroil demokratik davlat, ikkinçi tomondan uning demokratiyasi içki segregatsiyaga asoslangan. Hindistonda musulmonlarni segregatsiya qiliş, Isroilda falastinlik yoki etnik arab bölgan Isroil fuqarolarini segregatsiya qiliş holati mavjud. Lekin içkarida demografik vaziyat sekin-sekin özgarib boryapti. Ya’ni Isroilda inqiroz bir qança qavatdan iborat va Netanyahu hukumati mana şu inqirozlardan qanday çiqişni bilmasdan ham taşqi duşman obrazini yaratişda köpinça manfaatdor bölgan.

— Hozirgi vaqtda Netanyahu hokimiyatiga taşqi bosim kuçlimi yoki içki bosim?

 — Ikkisi ham misli körilmagan darajada kuçli. Bir vaqtlar sovetlar ittifoqi davrida dunyo ikki qutbdan iborat edi va u paytdagi Isroil hukmdorlari bugungi kundagi kabi aşaddiy inson huquqlarini buziş darajasiga çiqmagan, jinoyatlar qilgan, lekin bugungidek emas. 7 oktyabrdan beri 30 mingdan ortiq tinç aholi öldirildi. Xalqaro taşkilotlarning vakillari oçiq-oydin öldirilyapti. Isroil özining hayotiyligini ta’minlaş uçun jinoyatlardan boşqa yöl topa olmayapti va ayni paytda u kelajakdagi inqirozlarini borgan sari oşirib boryapti. 

Normuhammad Ali Abdurahmonov suhbatlaşdi