Erdöğan Turkiya–Isroil munosabatlarida qanday tarixiy buriliş yasadi?

— Erdöğan Isroilni Turkiyadagi ba’zi noxuş voqealarda ayblaşiga biror asos bölganmi?

— 2016 yildagi davlat töntarişiga urinişda taşqi dunyoda ba’zi davlatlar oçiq yoki yaşirin buni qölladi yoki xursand böldi. Mintaqada Saudiya, Isroil, BAA, Misr Erdöğan hokimiyati yiqilişidan manfaatdor edi, çunki munosabatlar sovib ketgandi.

Yaqin Şarqda islom, inson huquqlari, liberalizm, demokratiya borasida davlatlar ikkiga bölinadi. Ihvonçi davlatlar bor: Turkiya, Qatar, oldingi Misr hokimiyati – bular demokratiya va islomiy özlikni qoriştirgan siyosiy model yaratişdan manfaatdor. Lekin konservativ davlatlar bor, ular xalqning siyosiy faolligidan qörqadi, masalan, Saudiya, BAA, hozirgi Misr hokimiyati kabilar.

Isroilga nisbatan ayblov bugungi geosiyosiy kontekstda aytilyapti, oldindan bor emas. Manfaatdorlik bölgan, lekin Isroilning qöli borligi haqida dalillar yöq.

— Isroil va Turkiya örtasida qanday diplomatik inqirozlar yuz bergan va ularning yeçimi qanday topilgan?

— Erdöğanning Falastin borasida pozitsiyasi doim bir xil. Isroilga doim salbiy munosabatda bölgan siyosatçi.

2010 yilda bir qança davlatlar Ğazoga ozodlik flotiliyasini yuborişni maqsad qiladi, lekin Ğazo – qamaldagi mintaqa. Ozodlik flatiliyasi Isroil nazoratidagi Örtayer suvlaridan Ğazoga kirmoqçi böladi, şunda bir neçta ekipaj a’zolari, xususan turkiyaliklar ham öldiriladi. Şu vaqtda Erdöğan va Isroil munosabatlari jiddiy sovuqlaşadi, elçisini çaqirib oladi va Isroil elçisi çiqarib yuboriladi. Erdöğan Isroil keçirim sörasagina diplomatik aloqalar tiklanadi, deydi. Tarixda Isroil keçirim söragan yagona yoki kam sonli davlatlardan biri – Turkiya.

Ötgan yili oktyabr oyigaça ikki davlat munosabatlari sekinlik bilan yana yaqinlaşayotgan edi, ammo 7 oktyabrdan keyin vaziyat özgardi.

— Hozirça eng çuqur inqiroz “Mavi Marmara” konvoyi bilan boğliqmi?

— 7 oktyabrdan keyin Ğazoda köplab tinç aholi öldirildi. Şu fonda musulmon dunyosida, butun dunyoda Isroilni terrorist davlat deyotgan yagona davlat rahbari – Erdöğan.

Turkiya iqtisodiyoti dunyo iqtisodiyotiga, import-eksportga kuçli boğlangan. Turkiya NATOga a’zo, köplab zamonaviy harbiy texnikalarni Ğarbdan oladi. Mintaqada Isroil xavfsizligi borasida hamkorlik qiladigan 3 ta muhim davlat Turkiya, Misr, Iordaniya. Turkiya Isroil xavfsizligi uçun asosiy soyabonlardan biri edi. Agar Turkiya va Isroil örtasida tölaqonli mojaro kelib çiqsa, Yaqin Şarqda kuçlar nisbati keskin özgaradi. AQŞning eng muhim harbiy bazalaridan biri – Turkiya. Şu fonda Turkiya iqtisodiyoti Ğarb bilan, AQŞ bilan boğlangan, AQŞ va Ğarbga esa Isroil ta’siri katta, ayni paytda Isroil xavfsizligi yuqorida aytilgan 3 ta davlatga boğlangan. Umuman, Turkiya va Isroil munosabatlari ança taranglaşib boryapti.

— Suriya inqirozi Turkiya va Isroil munosabatlariga qanday ta’sir qilgan?

— Suriyadagi geosiyosiy, xavfsizlik bilan boğliq vaziyat juda çalkaş. Tunisda boşlangan Arab bahori Suriyaga yetib kelgunça Başar Asad va Turkiya munosabatlari ijobiy bölgan. Xalq köçaga çiqib, Başar Asad hokimiyati ularga repressiya qilgaç, Qatar, Saudiya, Turkiyada Başar Asad hokimiyatiga munosabat salbiylaşdi. Asad hokimiyatini Rossiya va Eron saqlab qoldi.

Turkiya va Suriya munosabatlari yaxşilanyapti, lekin oldingi darajada emas hali. Bunda bir qança nuqtalar bor. Turkiya özining hududiy yaxlitligiga eng katta tahdid deb kurd separatizmini köradi, şuning uçun Suriyaning çegara hududiga harbiylarini kiritgan. Bu borada Suriyaning pozitsiyasi ikkilamçi: bir tomondan suveren davlat sifatida öz hududida begona harbiylarning kirişini qabul qilmaydi, lekin boşqa tomondan Suriyaning özi ham kurd separatizmini xavf deb biladi, şuning uçun diplomatik ohangda tanqid qilinadi faqat. Çunki Turkiyaning maqsadi Suriya hududini olib qöyiş emas, çegaradan ma’lum masofada xavfsiz hududni yaratişdan iborat.

— Bugungi kunda ham Turkiya-Isroil munosabatlari özaro aytişuv holatida, yaqin istiqbolda vaziyat real çoralarga aylanişi mumkinmi?

— Turkiya – Isroilni eng köp tanqid qilayotgan davlat. Lekin şu paytgaça Erdöğan aytgan Isroilga qarşi loyihalar amalga oşgani yöq. Turkiya musulmon va turkiy dunyoda Isroilga qarşi mafkuraviy front şakllantirdi, lekin real çoralar körgani yöq. Menimça, Turkiya öz iqtisodiy manfaatlarini öylayapti, boşqa tomondan esa yakkalanib qolişdan ham qörqyapti. Bu masalalarda yaqin ittifoqçisi bölgan Ozarboyjon ham qöllayotgani yöq hozirça. Aytilgan qarşi loyihalarni amalga oşiramiz desa, Markaziy Osiyodagi turkiy davlatlar ham töla qöllamaydi. Markaziy Osiyo davlatlarining birinçi motivi yoki manfaati – mintaqamiz Rossiya yo Xitoy geosiyosiy ta’sir doirasida qolib ketmasligi, mintaqada Ğarbning iştiroki bölişi kerak. Buning uçun esa Isroil bilan aloqalar salbiylaşib ketmasligi kerak. Lekin mintaqamiz davlatlari mustaqil Falastin davlati taşkil topişi kerak, degan pozitsiyada.

Turkiyaning asosiy geosiyosiy yönalişi Ğarbga, AQŞga qaratilgan. Şu ma’noda mintaqada Isroilni öziga hamkor sifatida körardi, lekin Erdöğan hokimiyatga kelgaç, bu motiv özgardi. Turkiyaning içki geosiyosiy koridorlarida fundamental ziddiyatlar bor. Ğarbga oğişuv endi oldingidek bölişi qiyin, menimça, Erdöğan ketganda ham. Hokimiyatga kim kelsa ham, Isroilga munosabat oldingidek iliq bölmaydi deb öylayman. Buning bir qança sabablari bor. Isroilga munosabat kollektiv Ğarbning özida ham ança salbiylaşdi.

— Erdöğan hokimiyatda ekan, Ğazodagi munosabat qanday yeçim topgaç, munosabatlar iliqlaşişi mumkin?

— Umumiy mintaqadagi vaziyat özgarişi kerak, fundamental ziddiyatlar bor. Isroilda “bosib olingan yerlarning bir qariçini ham bermasdan, kengayişda davom etamiz, Falastindan umidni uzinglar”, degan pozitsiya bor. Bunga musulmon va turkiy dunyo rozi bölmaydi, avvalo Turkiya.

Saudiya, Misr, Iordaniya hokimiyatlari Isroil bilan konfliktga bormaslik tarafdori bölsa-da, u yerdagi jamiyatlar Isroilni qabul qilmaydi, umuman mintaqa qabul qilolmaydi. Global dunyoda esa jamiyatlardagi bu kayfiyat ertami-keçmi böy körsatadi. Şuning uçun asosiy masala – Isroil vaziyatni tuşunib, 1967 yilgi çegaralarga qaytmasa, bu yerda uzoq muddatli tinçlik bölmaydi. Isroil bu yerlardan voz keçmasa, musulmon dunyosi AQŞga ham, YeIga ham salbiy munosabatda bölişini AQŞ tuşunib böldi.

Dunyoda global hokimiyat uçun kuraşning yangi pallasi boşlandi. Xitoy öz geosiyosiy qutbini yaratiş yölidan ketyapti, unga Rossiya, Eron, umuman, global janub hamkor. Global janubda esa arab va musulmon davlatlari bor. AQŞning oldida tanlov bor endi: birgina Isroil uçun özining strategik manfaatlarini töliq qurbon qila olmaydi. Şu paytgaça ikki tomonni yaraştirişga urinişlar muvaffaqiyatli bölmadi, bölmaydi ham.

Isroil kuç orqali öz davlatçiligini, loyihalarini amalga oşirmoqçi, lekin dunyoda kuçlar nisbati özgaryapti, bu esa AQŞ yoki kollektiv Ğarb uçun strategik çaqiriqlarni anglatadi.

NormuhammadAli Abdurahmonov suhbatlaşdi.