19 aprel kuni HAMAS siyosiy byurosi rahbari Ismoil Hanya Turkiyaga borib, Erdo‘g‘an qabulida bo‘ldi. Avvalroq byuro Qatardan boshqa joyga, ehtimol Ummonga ko‘chishi mumkinligi haqida xabarlar tarqalgandi. Ayni paytda Isroil Rafah operatsiyasini boshlash arafasida. Yaqin Sharqdagi so‘nggi voqealarni Kun.uz studiyasida ekspert Shavkat Ikromov sharhlab berdi.
— Turkiya prezidenti Rajab Toyyib Erdo‘g‘an va HAMASning siyosiy qanoti rahbari Ismoil Hanya muzokaralari nimaga qaratilgandi?
— Bu ularning birinchi uchrashuv emas, 7 oktyabrdan keyin Ismoil Hanya uchinchi marta Erdo‘g‘an bilan uchrashyapti. Mazkur uchrashuv G‘azodagi vaziyatga jiddiy ta’sir ko‘rsatuvchi bayonotlar bilan kechgani yo‘q. Ya’ni muhim qarorlar qabul qilingani yo‘q, bayonot ham berilmadi, lekin muzokaralar uzoq davom etdi. Turkiya tashqi ishlar vaziri bilan 3 soatlik va Erdo‘g‘an bilan uchrashuvlardan keyin ayrim tezislar e’lon qilingan. Ularga ko‘ra, Erdo‘g‘an Falastin xalqini birdamlikka, mustaqilligi uchun kurashishga chaqirgan. Umuman, bunday chaqiriq Erdo‘g‘an partiyasi hokimiyatda ekanidan buyon mavjud.
Aniq bayonotlar yo‘q, lekin bir qancha masalalar ko‘rib chiqilganini taxmin qilish mumkin. Xususan, HAMASning Qatardagi ofisini ko‘chirish masalasi, guruhlarni ko‘chirish masalasi, Falastin davlati tashkil topishi, o‘t ochishni to‘xtatish, keskinlikni yumshatish, HAMASni muzokaralarga undash kabi masalalar ko‘rilgan bo‘lishi mumkin ehtimol. Lekin natijasiz tugagan bo‘lsa kerak, chunki maxsus bayonotlar bo‘lmadi.
Turkiyaning G‘azodagi jarayonlarga o‘zgaruvchan munosabati haqida gapirmoqchiman. Turkiya juda nozik o‘yin olib boryapti. Turkiya tashqi ishlar vaziri Mavritaniyaga borgandagi bayonotida Turkiyaning G‘azo bo‘yicha “o‘ta nozik siyosati” degan jumla ishlatilgan. Bu noziklik Rossiya-Ukraina urushi kontekstida ham ishlatilgandi. Anqara Ukraina suverenitetini e’tirof etib, Rossiya bilan hamkorlikni davom ettirgan. G‘azoda ham shunday holat. Turkiya Netanyahu hukumatiga nisbatan keskin bayonotlar beradi, lekin iqtisodiy aloqalar pastlagani yo‘q.
Turkiya – Isroilni tan olgan birinchi musulmon davlati, 1949 yildayoq tan olgan. Sovuq urushdan keyin 2006 yilgacha Turkiya va Isroil yaqin ittifoqchilar edi. 2006 yilda G‘azoda HAMAS hokimiyatga keldi, Turkiyada hukmron “Adolat va taraqqiyot” partiyasida esa musulmon dunyosiga e’tibor berish, yetakchilik qilish pozitsiyasi bor edi. Shu nuqtai nazardan HAMASni qo‘llashini bildirdi va Isroil bilan ziddiyatlar vujudga keldi. 2006-2013 yillar oralig‘ida ziddiyatlar biroz harbiy tus olgan, jiddiy voqelar bo‘lgan. Lekin bu orada va keyinroq ham har ikki davlat bir-biri uchun tashqi savdodagi eng asosiy o‘nta hamkordan biri bo‘lib kelgan. Isroildan Turkiyaga yuqori texnologiyalar, Turkiyadan Isroilga esa to‘qimachilik mahsulotlari, harbiy harakatlarda kerak bo‘lishi mumkin bo‘lgan po‘lat kirib borgan.
