Ukrainaga yordamga qarşi, Trampni «Amerika Hitleri» deb atagan: AQŞ vitse-prezidentligiga nomzod haqida nimalar ma’lum?
|02:33 / 18.07.202414 98510 min
Foto: ReutersFoto: Reuters
Donald Tramp vitse-prezidentlik uçun öz nomzodi sifatida körsatgan ohayolik 39 yoşli senator Jyeyms Devid Vens Respublikaçilar partiyasining prezidentlikka nomzodini azaldan qöllab kelmagan va bir neça yil muqaddam uni eng tahqirli sözlar bilan haqoratlagandi. Bundan taşqari, Vens Amerikaning Ukrainaga harbiy yordamiga muntazam ravişda qarşi çiqib keladi: u Rossiya bosqinini qöllamaydi, ammo Kiyev ğalaba qozonişi mumkinligiga ham işonmaydi.
Quyida noyabr oyidagi saylovlarda Tramp ğalaba qozongudek bölsa, AQŞ vitse-prezidentiga aylanişi mumkin bölgan siyosatçi va Ukraina hamda Rossiya haqida nimalar degani va yozgani haqida hikoya qilinadi.
«Men doimo Trampga qarşi bölganman. U menga heç qaçon yoqmagan». «Xudoyim, u qançalar tentak!» «U menga yaramas odam bölib körinadi». Bu Vensning Donald Tramp haqida 2016 yilda, öziga maşhurlik keltirgan «Qişloq elegiyasi» memuarlari e’lon qilinganidan keyin aytgan gaplarning bir qismi.
Öşa yili u feysbukda hamkasblaridan biri bilan yozişmada quyidagi mazmunda xabar yozadi: «Men ba’zida Tramp —Amerika Hitleri deb öylayman».
Ammo bir neça yil ötganidan keyin Vens Trampning eng işonçli ittifoqçilaridan biriga aylandi. Endi Ohayo ştatidan saylangan senator uning saylovoldi kampaniyasidagi hamkori — va respublikaçilarning 2028 yilgi prezidentlik saylovlari uçun nomzodlaridan biri. U bunga respublikaçi senator sifatida qozongan obrösi va Amerikaning Örta Ğarbida tuğilgani tufayli erişdi.
Öz hayoti va karerasida Vens bir neça bor tub özgarişlarni boşdan ötkazgan. Qaşşoq oiladan çiqqan bu odam qanday qilib Amerika siyosati çöqqisiga çiqa oldi?
Uni maşhur qilgan memuarlar
Vens Ohayo ştatining Middltaun şahrida tuğilgan va Jyeyms Devid Bouman ismi-şarifini olgan. Uning onasi giyohvand moddalarga qaramlikdan aziyat çekardi, otasi esa bölajak senator çaqaloqligida oilani taşlab ketgan. Şuning uçun uni buvisi va bobosi östirgan, u ularni «ona va otasi» deb biladi.
Middltaun AQŞ Örta ğarbidagi tuşkunlikka uçragan sanoat mintaqasi bölmiş «zanglagan belboğ» (Rust Belt)da joylaşgan bölsa-da, Vens özini Amerikaning biroz boşqaçaroq mintaqasi: Appalaçi toğlari hududi bilan boğlaydi. Bu Amerika janubidan tortib sanoatlaşgan Örta Ğarb çekkalarigaça çözilgan hududlar bölib, Amerikaning qator eng qaşşoq qismlarini ham öz içiga oladi.
Mavzuga oid
Özining «Qişloq elegiyasi» nomli avtobiografik asarida Vens oilasi a’zolari va döstlari özlarining omadsiz xatti-harakatlari tufayli duç keladigan köpdan köp sinovlar va qiyinçiliklarni boriça tasvirlaydi. Şu bilan birga, kitobda u oçiqçasiga konservativ nuqtayi nazarini bildiradi: u öz yaqinlarini davlat imtiyozlariga qaram bölib qolgan va öz muammolarini mustaqil ravişda hal qila olmaydigan boqimanda kişilar sifatida tasvirlagan.
Vensning yozişiça, u appalaçiliklar «yomon şaroitga bölişi mumkin bölgan eng yomon tarzda reaksiya qilişgan» va «ijtimoiy tanazzulga qarşi turiş örniga, uni rağbatlantiradigan madaniyat mahsuli» bölişgan. «Haqiqat — oğir narsa, — deya yozadi Vens, — va toğliklar uçun eng oğir haqiqat — bu odamlar özlari töğrisida sözlaşi kerak bölgan haqiqatdir».
Bu kitob çiqqanida bölajak vitse-prezidentlikka nomzod allaqaçon Middltaundan ança uzoqlarda edi. Avvaliga u dengiz piyodalarida xizmat qiladi (xususan, Iroqda ham böladi), keyin esa Ohayo ştati Universitetida hamda Yyel huquq maktabida tahsil oladi. Bu orqali u Kaliforniyada vençur kapitalistga aylanadi.
«Qişloq elegiyasi» esa Vensni taniqli yozuvçi va maşhur şarhlovçiga aylantiradi, jurnalistlar Trampning saylovçilar, xususan oq tanli işçilar orasida maşhurlaşib ketişi sababini söraş uçun tez-tez unga murojaat qilişadi. U esa respublikaçilar nomzodini tanqid qiliş imkonini qöldan boy bermaydi.
«Öylaymanki, bu saylovlar mamlakatga — ayniqsa oq tanli işçilar sinfiga yomon ta’sir körsatadi, — deydi u jurnalistlardan biriga 2016 yil oktyabrida. — Ular odamlarga sodir bölayotgan voqealar uçun boşqalarni ayblaşlariga imkon beradi: bular meksikalik muhojirlar yoki Xitoy savdosi yoki Demokratik partiya elitasi yoki yana kimdir».
Siyosatga yöl
2017 yilda Vens vençur kapital sohasida işlaşda davom etiş uçun Ohayoga qaytib keladi. U va rafiqasi — Uşa Çilkursi Vens (ular Yyelda tanişişgan) — uç farzand körişadi: Yuana, Viveka va Mirabel.
Vens Trampdan uzr sörab, u bilan munosabatlarini yaxşilagan va uning yordamida senatorlikka saylangan
Uşa Çilukuri Vens — Hindistondan kelgan muhojirlar qizi bölib, Kaliforniyaning San-Diyego şahrida ulğaygan, şunday ekan, uning kelib çiqişi Vensnikidan butunlay boşqaça. U Yyel universitetida ham öqigan va Britaniyaning Kembrij universitetida master darajasini olgan.
Vensni ançadan buyon istiqbolli siyosatçi sifatida körişardi va u Ohayo ştatidan respublikaçi senator Rob Portman 2022 yilgi saylovlarda iştirok etişdan boş tortganida, öz imkoniyatini qöldan boy bermaydi.
Avvaliga uning kampaniyasi u qadar yaxşi ketmaydi, ammo keyin Vensni sobiq boşliği: moliyaçi, hedj-fondlar rahbari va PayPal asosçisi Piter Til qöllaydi, uning kampaniyasi uçun 10 mln dollar ajratadi. Ammo respublikaçilarga moyil bölgan Ohayo ştatida Vensning siyosiy istiqbollari yölidagi asosiy tösiq uning Trampga nisbatan aytgan gaplari edi.
Vens özining oldingi gaplari uçun uzr sörab, Tramp bilan munosabatlarini yaxşilaydi, sobiq prezident esa uning nomzodini saylovlarda qöllaydi. Şu tariqa, Vens Respublika partiyasi nomidan AQŞ Senatida öringa ega böladi.
2022 yilda matbuot Vens öz vaqtida Trampni «Amerika Hitleri» deb ataganidan xabar topganida, siyosatçining rasmiy vakili bunday gap çindan ham bölganini rad etmaydi. Ammo u bu sözlar endi Vensning qaraşlarini ifodalamasligini aytadi.
Endilikda Vens «Amerikani yana buyuk qiliş»ni istovçilar lageridagi közga köringan figuralardan biriga aylangan va amalda Trampning qaraşlarini töla qöllab-quvvatlaydi.
Senatda u konservativ kun tartibining izçil tarafdori: u populistik iqtisodiy çoralarni qöllaydi hamda Ukrainaga yordam körsatişga qarşi bölgan taniqli muxoliflardan biri bölib qoldi.
Vens Ukraina va Rossiya haqida nimalar degan va yozgan?
Vens Ukrainaga 60 milliard dollar miqdoridagi yangi harbiy yordam paketi ajratiş haqidagi qonun loyihasiga qarşi çiqqan amerikalik senatorlar qatorida edi. Joriy yil aprelida Vens New York Times gazetasidagi kolonkasida e’lon qilingan «Ukraina böyiça raqamlar yopişmayapti» sarlavhali maqolasida öz pozitsiyasini izohlagandi.
«Ukrainaning muammosi — Respublikaçilar partiyasi emas, balki matematikadir, — deya yozgan Vens. — Ukrainaga u qat’iy safarbarlik siyosatini amalga oşirganida ham topa olişi mumkin bölganidan köproq askar kerak. Unga AQŞ yetkazib berişi mumkin bölganidan köra köproq qurollar kerak».
Vens Ukraina «şafqatsiz reallik»ni qabul qilişi, mudofaa strategiyasini tasdiqlaşi hamda imkon qadar tezroq Rossiya bilan muzokara boşlaşi kerakligini aytadi. «Ammo buning uçun ham Amerikaning, ham Ukrainaning yetakçilari [Ukraina prezidenti Volodimir] Zelenskiy tomonidan uruşning maqsadi sifatida aytilgan gaplar — 1991 yilgi çegaralarga qaytiş — bu fantastika ekanini tan olişi kerak», — deya yozadi Vens.
Bu fikrga esa respublikaçilarning köpçiligi hamda demokratlar qöşilmaydi, ular Ukrainaga yordam berayotgan Ğarb mamlakatlarining kollektiv iqtisodiy va harbiy qudrati Rossiyaning imkoniyatlaridan ança kattaroqligini eslatişadi. Sönggi sammitda Ukrainaning ğalabasini ta’minlaş uçun uni qöllab-quvvatlaşni kuçaytirişga qaror qilgan Yevropaning köplab mamlakatlari va NATO bloki ham xuddi şunday pozitsiyada.
Amerikaning The Hill naşri eslatişiça, fevral oyida bölib ötgan xavfsizlik böyiça Myunxen konferensiyasida Vens Trampning «Amerika birinçi navbatda» tamoyiliga asoslangan taşqi siyosat doktrinasini qöllab-quvvatlagan.
Sobiq prezidentga qöşilgan holda u ham Yevropa öz xavfsizligi, xususan qurol işlab çiqariş uçun köproq mas’uliyatni öziga olişi kerakligini aytadi. Şu tariqa, Vensning fikriça, AQŞ Osiyo mintaqasiga hamda tajovuzkor Xitoyga qarşi turiş uçun köproq e’tibor qaratiş imkoniga ega böladi.
U şuningdek Rossiya prezidenti Vladimir Putin bilan muloqotni davom ettirişga çaqiradi.
«Men heç qaçon Putinni mehribon va döstona odam deb atamaganman. Men aytamanki, u muayyan manfaatlarga ega odam va AQŞ bu odamga muayyan manfaatlar bilan javob berişi kerak», — deya Vensning Myunxendagi çiqişidan iqtibos keltiradi The Hill.
«U yomon yigit ekani fakti biz u bilan Amerika manfaatlarini birinçi öringa qöygan holda oddiy diplomatik aloqalar örnata olmasligimizni anglatmaydi. Butun dunyo yomon yigitlarga tölgan va meni hozirda Şarqiy Osiyodagi ayrim muammolar Yevropadagidan köra köproq qiziqtiradi», — degan Vens.
