Xitoy – Afrikaning “katta oğasi”mi?

Xitoyning Afrika siyosatidagi yana bir muhim nuqta – Mombasa porti. Mombasa strategik joylaşuvi (Şarqiy Afrikaning asosiy darvozasi) jihatdan Xitoyni ança qiziqtirgan hudud hisoblanadi. Xitoy 2017 yil Nayrobidan Mombasagaça 480 kmlik temiryöl qurgan. Bu temiryöl qurilişining asosiy sababi – Keniya va unga qöşni hududlardagi resurslarni Xitoyga taşiş. Ba’zi manbalarda bu yer Xitoyga Keniyaning qarzi evaziga berilgan hudud degan qaraşlar ham bor, lekin buni ikki tomon ham rad etadi. Bu port Xitoy tomonidan qurilgan va nazorat ham Xitoy tomonidan amalga oşiriladi.

— 4-6 sentabr kunlari Pekinda bölib ötgan Xitoy-Afrika hamkorlik forumida XXR rahbari Si Jinping Afrika davlatlariga 51 mlrd dollar sarmoya kiritmoqçiligini aytdi. Bu mablağni Afrikaga Ğarb davlatlari va xalqaro taşkilotlar tomonidan körsatilayotgan boşqa taraqqiyot yordamlari bilan soliştirib körsak.

— Xitoy-Afrika forumida Afrikadan 53 ta davlat qatnaşgan. Ayrim davlatlar, masalan Esvatini bu forumda iştirok etmaydi, çunki Xitoyning bu davlat bilan diplomatik aloqalari yöq. Esvatini Tayvanni tan oladi. Jami 53 ta Afrika davlatiga Xitoy 51 mlrd dollar sarmoya kiritmoqçi. Bu – boşqa Yevropa davlatlari bilan taqqoslaganda ança katta raqamlar.

2023 yilda Xitoy va Afrika davlatlarining savdo aylanmasi 282 mlrd bölgan. Afrikaning Amerika bilan tovar aylanmasi esa 72 mlrd, Rossiya bilan 25 mlrd hisoblanadi. Xitoyning iqtisodiy iştiroki mintaqada ança yuqori. Oxirgi 3 yilda Xitoyning töğridan töğri kiritgan sarmoyasi 40 mlrdni taşkil etadi. Amerika Afrikadagi barça davlatlarga ham yordam bermaydi, Rossiyani köproq esa harbiy sohadagi hamkorlik qiziqtiradi. Xitoy hukumati doimiy ravişda murakkab şartlarsiz katta qarzlar beradi va ba’zan bu qarzlaridan keçib yuboradi ham, lekin bu ayrim sohalarda nazoratni öz qöliga olişi evaziga böladi.

— Xitoyning Afrika bilan iqtisodiy munosabatlari qalinlaşuvi yuan va dollarning xalqaro savdodagi roliga qanday ta’sir qiladi?

— 2023 yilda Afrika va Xitoy örtasidagi savdo aylanmasining 17 foizi yuanda amalga oşirilgan. Bu asta-sekin kelajakda yuanning ham dollar, yevro singari xorijiy valuta darajasiga kötarilişiga sabab böladi. Rossiya hozirda sanksiyalar sababli Xitoy bilan savdo aylanmasini yuanda amalga oşirmoqda va yuandagi savdo hajmi tobora kötarilib bormoqda.

— Afrikada ta’sir doiralariga ega bölişda Xitoyning asosiy raqobatçilari qaysilar?

— Xitoyning asosiy raqobatçilari – Amerika, Fransiya, Rossiya hisoblanadi. Faqat Rossiyaning Xitoyga raqobatçiligi Xitoy uçun xavf tuğdirmaydi, çunki Rossiya Afrika davlatlari bilan hamkorligini asosan harbiy sohada amalga oşiradi. Amerika, Fransiyaning esa iqtisodiy manfaatlari ham bor.

Afrika Xitoy uçun yana bir raqobatçi Turkiya hisoblanadi. Turkiya jahonda Usmonli turklar davridagi kabi mavqeyini qaytarişga harakat qilmoqda. Şu sabab Şimoliy Afrika davlatlari, Şarqiy Afrikadan esa Somali va Efiopiyaga Turkiya befarq emas. Somali va Turkiya örtasida kelişuv bor, unga köra, Turkiyaga Somalining muhim nuqtalarida neft qazib çiqariş huquqi berilgan.

NormuhammadAli Abdurahmonov suhbatlaşdi.