«Avval bin Lodinga taqlid qilgan, keyin kostyum kiyib olgan» - Asad rejimiga qarşi kuçlar yetakçisi haqida
|21:09 / 05.12.202433 44911 min
WSJ Abu Muhammad al-Jölaniyning tarixini hikoya qildi - Iroqda Amerika kuçlariga qarşi uruşdan tortib terrorçi maqomini olib taşlaş böyiça çaqiriqlargaça. «Meduza» uning tarjimasini keltirdi.
U.S State Department / Wikimedia CommonsU.S State Department / Wikimedia Commons
Asli ismi-şarifi Ahmad Husayn al-Şar’a bölgan Abu Muhammad al-Jölaniy 2003 yilda köngillilar safida AQŞ bosqinini qaytarişga yordam beriş uçun Suriyadan Iroqqa yöl oladi. U harbiy asirlar uçun Amerika lageriga tuşib qoladi va Suriyaga faqat 2011 yilda qaytib, IŞID asosçisi Abu Bakr al-Bağdodiyning emissariga aylanadi. Suriyaga u «pul töla sumkalar va ekstremistik harakatni global miqyosga olib çiqiş missiyasi bilan» kelgandi, deya yozadi The Wall Street Journal.
Avvaliga al-Jölaniy Suriyada taşkil etgan IŞID filiali (öşa vaqtda ikki taşkilot ham «Al-Qoida»ga böysungan) al-Bağdodiy özini IŞID xalifasi deb e’lon qilganidan keyin iroqlik safdoşlar bilan aloqalarni uzadi. Keyin al-Jölaniy al-Bağdodiy bilan ham aloqani uzadi va uning yangi taşkiloti — «An-Nusra» fronti — «Al-Qoida»ning Suriyadagi tarmoği bölib qoladi.
2017 yilda al-Jölaniy rahbarlik qilgan guruh nomini «Hay’at Tahrir aş-Şom»ga özgartirib, «Al-Qoida» bilan aloqalar uzilganini e’lon qiladi. Vaşingtondagi Yaqin Şarq siyosati instituti katta ilmiy xodimi va Hş haqidagi kitob muallifi Aaron Zelinning sözlariga köra, al-Jölaniyning IŞID va «Al-Qoida»ni tark etişi «mutlaqo samimiy» bölgan, Hş şu tariqa global jihod mafkurasidan uzoqlaşgan. AQŞ Davlat departamenti esa nomini özgartiriş va «Al-Qoida»dan ajralib çiqişni soxtalik, yangi nomni — «An-Nusra»ning şunçaki boşqaça nomlanişi deb hisoblaydi.
Al-Jölaniy 2013 yilda AQŞda öta xavfli terrorçilar röyxatiga kiritilgan, Hş terrorçilik taşkiloti deb hisoblanadi. Qariyb 10 yil muqaddam Amerikaning duşmani bölişga intilmasligini aytib bergan bayonotiga qaramay, u hamon röyxatda qolmoqda. Donald Tramp ma’muriyati 2020 yilda «Tolibon» bilan kelişuv tuzganidan buyon al-Jölaniy va Hş özidan terrorçilik maqomini olib taşlaydigan kelişuvga erişişga harakat qilib keladi — ammo samarasiz.
«Al-Qoida» bilan aloqa uzilganini e’lon qilganidan keyin al-Jölaniy 2015 yildan amalda Suriya şimolidagi Idlib viloyatini töliq nazorat qilgan Hşni «islom va millatçilik aralaşmasi» asosida qurilgan, yaxşi intizomga ega kuçga aylantirdi, deb yozadi WSJ. Naşr qayd etişiça, Hş kuçlari öz kuraşini Asad oilasi hokimiyat tepasiga kelguniga qadar respublikada amal qilgan Suriya bayroği ostida olib borişni tanlagan.
Xalqaro inqiroz guruhi katta maslahatçisi, Suriyada al-Jölaniy bilan bir neça bor körişgan Darin Xalifa Hş rahbariyatini «pragmatik va mafkuraga berilmagan», guruh rahbarining özini esa kelişuvçan va rejimga qarşi kuraşdan boşqa köplab masalalarda murosaga tayyor bölgan siyosatçi deb atagan.
Mavzuga oid
Yaqin Şarq ommaviy axborot vositalari tadqiqot instituti vitse-prezidenti va AQŞ Davlat departamentining terrorizmga qarşi kommunikatsiyalar böyiça sobiq koordinatori Alberto Migel Fernandesning aytişiça, guruhda hamon ekstremistik mafkura elementlari bor, «ammo ular ahmoq ekstremistlar emas, balki millatçi ekstremistlar». «Al-Jölaniy öz ohangini yumşatişi kerakligini biladi — masalan, etnik va diniy ozçiliklar masalasida, çunki aks holda buning uçun Ğarbda unga ta’na qilişlari mumkin», — deydi Fernandes.
WSJ bilan gaplaşgan boşqa ekspertlar esa, aksinça, al-Jölaniy «Iroqdagi suriyalik mayda jihodçi»dan «Suriya inqilobi yetakçisi»ga aylanganiga şubha bilan qaraşadi. «Ha, u, katta ehtimol bilan, yoşi ötib mö’tadilroq bölgan va özining radikal mafkurasidan qisman çekingan bölişi mumkin. Ammo men öylaymanki, katta ehtimol bilan, u haqiqiy istaklarini pinhon tutmoqda», — deydi Lyumer Lion 2 universitetining Suriya böyiça mutaxassisi Fabris Balanş.
Al-Jölaniyning özi 2021 yil Idlibda Amerikaning PBS Frontline dasturi uçun bergan intervyusida 2001 yil 11 sentabrda, Amerikaga «Al-Qoida» tomonidan qilingan hujumni yoki Iroqdagi AQŞ qöşinlariga qarşi kuraşni xotirlagani uçun afsuslanmasligini bildirgan. «Agar Amerika kelmaganida, [Iroqdagi] qarşilik ham bölmasdi. Islom yoki arab dunyosida yaşovçilardan kimdir [11 sentabr kungi hujumdan] xursand bölmaganini aytsa, aldagan böladi. Ammo odamlar, şubhasiz, begunoh odamlar ölimidan afsuslanadi», — degandi al-Jöloniy.
Xuddi öşa intervyuda al-Jölaniy Hş mintaqada hokimiyatni öz qöliga olmayotgani, balki bir kişi bilan çeklanib qolmaydigan Suriya inqilobining bir qismi hisoblanişini aytgandi. U terrorçilik maqomini «heç qanday haqiqat yoki işonçga ega bölmagan siyosiy yorliq» deb atagan. «Bu inqilobdagi ön yillik yölimiz davomida biz ğarbga yoki Yevropa jamiyatiga heç qanday tahdid tuğdirmadik. <…> Biz bunday çoralar qabul qilgan mamlakatlarni bu inqilob böyiça siyosatini qayta körib çiqişga çaqiramiz», — degan u.
Hozirda 42 yoşda bölgan al-Jölaniy noyabr oyi oxirida Suriyaning ikkinçi eng yirik şahri bölmiş Halab markazini egallagan, Turkiya tomonidan qöllanayotgan va Hş rahbarligidagi isyonçi kuçlarga boş qömondonlik qilmoqda.
WSJ qayd etişiça, hozirça Halabda ommaviy qotilliklar sodir etilgani töğrisida xabarlar kelmagan, Hş esa qurollangan kurd jangarilariga zarar yetmasdan ketişiga imkon bermoqda. Halabda yaşovçi xristian ayol anonim tarzda avvaliga jangarilar «qörqinçli» körinişgani, ammo talonçlik holatlari röy bermagani va «barça ular yaxşi muomila körsatayotganidan şokka tuşgani»ni aytib bergan.
Hş nazorati ostidagi Idlibda yaşovçi aktivist Muhammad Oyşa Halabdagi vaziyatni «xaotik» deb atagan. Uning sözlariga köra, sönggi yillarda Idlib xavfsizroq bölgandi va mintaqani nazorat qiluvçi guruh islom dini şariatiga amal qilinişini qattiq talab qilgan IŞID bilan soliştirganda odamlar hayotiga kamroq aralaşgan. Ammo uning sözlariga köra, aholi baribir özgarişlardan xavfsirab yaşagan va barçasi hozirgidek qolişiga amin emas.
Inson huquqlarini himoya qiluvçi taşkilotlar Hşni tanqidiy fikr bildiruvçi faollar, jurnalistlar va boşqa fuqarolarni özboşimçalik bilan hibsga olişda ayblaydi va qölga olinganlarga nisbatan şafqatsizlarça munosabatda bölinganini ta’kidlaydi. Al-Jölaniy bu ayblovlarni rad etadi.
Idlibda al-Jölaniy davlat qurilişi bilan maşğul bölgan
Al-Jölaniy turli yillarda. Foto: Al Jazeera videosidan skrinşot va PBS Frontline videosidan skrinşot
Idlib viloyatida 2020 yilga qadar davom etgan töqnaşuvlardan keyin u deyarli töliğiça Hş nazoratiga ötadi. 2024 yil noyabrida Rossiya va Suriya aviatsiya kuçlari hududni öqqa tutişni tiklaşi guruhning yirik yurişi boşlanişiga olib keldi. Hududda taşkil etilgan koalitsiya özini «Harbiy amaliyotlar qömondonligi» deb atamoqda. Koalitsiyadagi asosiy kuç esa «Hay’at Tahrir aş-Şom» jangçilaridir. Turkiya öz manfaatlari — janubi-şarqiy çegaralari orqali qoçqinlarning yangi oqimi oldini oliş uşbu guruhlarni qöllamoqda, deydi «Suriyaliklar haqiqat va adolat uçun» taşkiloti tadqiqotçisi Aleks MakKiver.
Vaşingtondagi Yaqin Şarq institiuti tahlil markazi Suriya böyiça dasturi direktori Çarlz Listerning fikriça, sönggi yillarda Hş global jihod va xalqaro terrorizm ğoyalarini oçiqçasiga rad etib, asosiy e’tiborni millatçilik kun tartibiga qaratib, özini yanada mö’tadil kuç sifatida körsatişga harakat qilmoqda. Guruh öta konservativ diniy qaraşlarga sodiq bölsa-da, uning yetakçilari öz nazoratidagi hududlarda şariat qonunlarini joriy etiş niyatida emasligini aytişadi.
Rossiyalik tadqiqotçi Kirill Mixaylov «Mediazona» bilan suhbatda Hşning hozirgi rahbari Abu Muhammad al-Jölaniyning muhim roliga e’tibor qaratgan. U «Al-Qoida» bilan aloqalarni rasman uzib, Idlib viloyatida jihodçilar guruhi qoldiqlarini siqib çiqargan va davlat quriş işlari bilan şuğullana boşlagan.
«Ya’ni, u ilgari Ben Ladenning nusxasi edi, keyin esa pidjak kiyib oldi. Va bir neça yil içida u qandaydir byurokratiyani taşkil etib, etnik-diniy ozçiliklar bilan aloqa örnatişga harakat qilib, idlibliklarning hayotini birmunça yaxşiladi, ya’ni u çindan ham xalqaro darajada tan olinadigan "insoniy qiyofadagi jihodizm" qurişga harakat qildi. U özining köp sonli intervyularida xatolik bilan Hşni terrorçilik taşkiloti deb hisoblaşlari, Suriya inqilobi uçun bu adolatsizlik ekanini takrorlagan», — deya izohlaydi Mixaylov.
Tadqiqotçining sözlariga köra, Isroil-Livan mojarosi çoğida Livandan ötgan qoçqinlar Asad nazorati ostidagi hududlarda emas, balki Idlib viloyatiga kelib joylaşgani ham al-Jölaniy davlat qurilişida yutuqlarga erişganidan dalolat beradi. «Çunki u yerda vaziyat normal, u yerda yaşasa böladi. Suriyaning aqlga siğmas narxlar, bemisl korrupsiya, qilişga iş yöq bölgan, heç narsa tiklanmagan qolgan qismidan farqli ölaroq», — deydi u.
Mixaylov armiyasi korrupsiyaga botgan Asaddan farqli ölaroq, al-Jölaniy ötgan vaqt davomida guruh jangçilarini muntazam harbiylaşgan tuzilmaga aylantirganini e’tirof etadi. «Ya’ni u armiyani normal taşkil etgan: unda harbiy akademiya paydo bölgan, unda janglarda özini yaxşi körsatayotgan çinakam maxsus topşiriqli bölinmalar paydo bölgan, unda dronlar paydo bölgan. Bunga biz hozirning özida guvoh bölmoqdamiz», — deydi u.
Mixaylov al-Jölaniyning guruhining kelgusi harakatlarini prognoz qilişdan tiyilgan, ammo yuriş qanday yakunlanişidan qat’i nazar, u allaqaçon bemisl va tarixiy voqeaga aylanganini ta’kidlagan. «Biz bu mintaqada mutlaqo unikal voqealarning guvohi böldik. Ehtimol, buni faqat Idlibning qulaşi bilan soliştiriş mumkin, uşbu şahar muxolifatçilar qöliga ötgan ilk gubernatorlik markazi bölgan va Rossiyaning Suriyadagi uruşga aralaşişi sabablaridan biriga aylangandi», — deya xulosa qiladi u.
