Halabni kim va qanday qilib egalladi? Suriya uruşidagi asosiy 10 savol
|02:06 / 06.12.202420 66916 min
BILAL AL HAMMOUD/EPA-EFE/REX/ShutterstockBILAL AL HAMMOUD/EPA-EFE/REX/Shutterstock
Suriyada sönggi tört yil mobaynida deyarli unutilgan fuqarolik uruşi yana faol fazaga ötdi. Ötgan haftada isyonçilar koalitsiyasi Halabni, bu haftada yana bir yirik şahar Hamani öz nazoratiga oldi. BBC uşbu mamlakatda nimalar bölayotgani, bu aynan nega hozir boşlangani, bunda Rossiyaning roli qandayligi va Suriya mojarosining yangi bosqiçi qanday oqibatlarga olib kelişi mumkinligini tuşuntirdi.
Nimalar bölmoqda?
27 noyabr, çorşanba kuni isyonçi guruhlarning «Hay’at Tahrir aş-Şom» boşçiligidagi koalitsiyasi Suriyada Başar Asad hukumati nazorati ostidagi hududlarga yuriş boşladi.
Isyonçilar birinçi kuniyoq mamlakat şimoli-ğarbidagi Halab viloyatida harbiy baza hamda 15 ta qişloq egallangani haqida xabar berdi. Keyin ular mamlakatning ikkinçi eng yirik şahri bölmiş Halabni poytaxt Damaşq bilan boğlovçi asosiy magistralni tösib qöyişdi.
Juma kuniga kelib isyonçilar allaqaçon Halabda edi va şahardagi qadimiy qal’a oldidan fotosuratlar e’lon qila boşladi, bu joy 2012–2015 yillarda Asad armiyasining yetib bölmas bazasiga aylangandi.
Yakşanba kuni ular şaharni töliğiça öz nazoratiga olgani ma’lum böldi.
Suriyada fuqarolik uruşi yakuniga yetmaganmidi?
Suriyadagi fuqarolik uruşi mavzusi 2020 yildan buyon jahon naşrlari sahifalaridan tuşib qolgandi — bu qisman Yaqin Şarqdagi va undan taşqaridagi boşqa voqealar tufayli, qisman ğarblik jurnalistlar uşbu mamlakatga kirişi qiyinlaşgani tufayli. Ammo mojaro baribir hal etilmagandi.
Suriyadagi fuqarolik uruşi 2011 yilda — «Arab bahori» tölqinida hukumatga qarşi namoyişlar bilan boşlangandi. Namoyişlar turli isyonçi guruhlar va hukumat kuçlari töqnaşuvlariga aylanib ketadi. Isyonçi guruhlarning mafkuralari turliça edi, ammo ularni umumiy maqsad birlaştirgan — Asad rejimini ağdariş.
Turli isyonçi guruhlarni Turkiya, Saudiya Arabistoni, BAA kabi turli davlatlar, şuningdek, «Al-Qoida» va IŞID kabi guruhlar qöllab-quvvatlagan; Asad hukumati esa Rossiya, Eron va «Hizbulloh»dan yordam olgan.
IŞID 2014 yilda mintaqadagi hukmron kuçga aylanganida, mojaroga AQŞ rahbarligidagi xalqaro koalitsiya ham aralaşadi. U IŞID jangçilariga qarşi kuraşadi, ammo töğridan töğri Asad rejimiga qarşi turmaydi. Xususan, kurd jangçilaridan taşkil topgan va AQŞ tomonidan qöllab-quvvatlangan Suriya demokratik kuçlari taşkiloti mamlakat hududidagi IŞID kuçlarini tor-mor etadi.
Mavzuga oid
2020 yilga kelib, birinçi navbatda Rossiyaning yordamida Asad Suriya hududlarining 70 foiz qismi ustidan nazoratni tiklaşga erişadi.
Isyonçilar faqat mamlakat şimoli va şimoli-şarqida, Turkiya bilan çegaradoş hududlarni özida uşlab qoladi. Suriya şarqidagi sahrolarda esa IŞID yaçeykalari saqlanib qolgan. Mamlakat şimoli-şarqidagi hududlar kurd ayirmaçilari qölida qolgan, şimoldagi çegara hududlarda esa Turkiya armiyasi va turklarga xayrixoh bölgan isyonçilar nazorat örnatgan.
Mojaro tomonlari turğun holatda qoladi va Rossiya hamda Turkiya vositaçiligida şimoli-ğarbdagi Idlib viloyatida öt oçişni töxtatiş böyiça kelişuvga erişadi.
Bu isyonçilar kimlar?
Isyonçilarning yangi koalitsiyasini «Hay’at Tahrir aş-Şom» (Hş) yoki 2011 yilda asos solingan «Levantni ozod etiş harakati» boşqaradi. Avvaliga uning nomi «Jabhat an-Nusra» bölib, u «Al-Qoida»ning mahalliy tarmoği edi, guruh taşkilotçilaridan biri keyinçalik IŞID rahbariga aylangan Abu Bakr al-Bağdodiy bölgan.
Fuqarolik uruşining ötkir fazasida Hş Asadga qarşi samarali harakatlangan guruhlardan biri böladi. Ammo uning harakatlantiruvçi jihodçilik mafkurasi bölgan va bu Ozod Suriya bayroği ostida harakatlanuvçi isyonçilarning asosiy koalitsiyasi niyatlariga zid kelardi.
2016 yilda Hş yetakçisi Abu Muhammad al-Jölaniy rasman «Al-Qoida» bilan aloqalarni uzib, «Jabhat an-Nusra»ni tarqatib yuboradi va yangi taşkilot tuzadi, bu taşkilot bir yil ötib mafkurasi öziga yaqinroq bölgan boşqa guruhlarni bilan birlaşib, «Hay’at Tahrir aş-Şom» nomini oladi.
2020 yilga kelib Hş amalda 4 mln kişi istiqomat qiluvçi Idlibni nazorat qilardi. Sönggi yillarda isyonçilar bu yerda öz hukumatini ta’sis etgan.
Ammo noyabr oyi oxiridagi yurişda Hşga boşqa isyonçi guruhlar ham (masalan, «Ahror aş-Şom») qöşildi, ular orasida ilgari Hş bilan nizolaşgan guruhlar ham bor.
Ikkinçi yirik kuç — Suriya milliy armiyasi, u sönggi vaqtlarda asosan mamlakat şimolida kurd otryadlariga qarşi jang qilgan. Suriya milliy armiyasi Turkiyadan kömak oladi va uning tarkibiga avval hukumatga qarşi kuraşgan Suriya ozodlik armiyasi jangçilari kiradi. Anadolu agentligi xabariga köra, hozirgi yurişda aynan Suriya milliy armiyasi Halabdagi harbiy aeroportni egallagan. Şu bilan birga, turk naşrlari Suriya milliy armiyasi «kurd terrorçi guruhlari» bilan jang qilayotgani haqida xabar tarqatgan.
Ammo Asadga qarşi koalitsiyaga yana qanday guruhlar kirganini aytiş qiyin. Bu qisman özini yagona front sifatida taqdim etişni istayotgan isyonçilar strategiyasi bilan boğliq. Şuningdek, işonçli manbalar yöqligi, bir-biriga rad etuvçi xabarlar va isyonçi guruhlarning motivlari muntazam ravişda özgarayotgani bilan ham.
Yuriş nega aynan hozir boşlandi?
Yaqin Şarqdagi silkinişlar tölqini ötgan yil 7 oktyabrida Hamasning Isroilga hujumi bilan boşlangandi. Bu hujum va unga Isroilning javobi mintaqadagi status-kvoni yöqqa çiqardi.
Eron va uning Livandagi ittifoqçisi «Hizbulloh» Isroilning kuçli zarbalari ostida qoldi va Suriya hukumatiga avvalgidek yordam beriş imkoniyatini yöqotdi. «Hizbulloh» jangarilari Isroilning Livandagi yurişi oqibatida jiddiy yöqotişlarga uçradi. Isroil Suriyadagi eronlik qömondonlar böylab ham zarbalar yölladi. Bularning bari suriyalik isyonçilar kutilmagan zarba berişiga şaroit hozirladi — va Halabga kutilmagan darajada muvaffaqiyatli zarba amalga oşirildi.
Boşqa tomondan, Rossiya ham hozirda Asadga avvalgi kölamda yordam berolmaydi: mamlakat harbiy kuçlari Ukrainadagi uruşga jalb qilingan.
Halabdagi qadimiy qal’a fonidagi isyonçilar
Yuriş nega barça uçun syurprizga aylandi?
Hş avvaliga radikal ğoyalarga amal qilgan, ammo «Al-Qoida»dan ajralib çiqqanidan söng öz ritorikasini yumşata boşlagan. Xususan, al-Jölaniy öz nazoratidagi hududlarda boşqa jihodçi hududlarni ta’qib qilişga kirişib, mintaqadagi boşqa dinlar himoyaçisi sifatida obro‘ qozongan.
National Public Radio qayd etişiça, Hş Idlibdagi xristian ozçilik bilan işlay boşlagan, xususan, çerkovlarni tiklab, yerlarni qaytarib bergan. Uşbu hududda Hş BMT agentligi va mahalliy aholiga va mamlakatning boşqa hududlaridan qoçib kelganlarga yordam beruvçi boşqa xalqaro taşkilotlar bilan hamkorlik qilgan.
Isyonçilar öz imijini özgartirişdan taşqari, Asad va uning tarafdorlariga qarşi hujumga tayyorgarlik köriş uçun köp yillar mobaynida qayta taşkillaştiriş, qurollaniş va öz kuçlarini şuğullantirişga ham katta e’tibor qaratgan. Xususan, oktyabr oyidayoq Hş Suriya şimolida keng kölamli yurişga tayyorgarlik körayotgani haqida xabarlar paydo bölgandi.
«Şaxsan men ular [isyonçilar] Halabga yetib bora olişini kutgan deb öylamayman», — deydi The Washington Post muxbiriga The Syria Report boş muharriri Jihod Yaziji. «Men öylaymanki, ular rejim zaiflaşgani va ularda imkon paydo bölganini bilişgan va ular öz nazoratidagi hududlarni kengaytiriş uçun bundan foydalanişni xohlaşgan».
Hukumat qöşinlari Hamani tark etmoqda
Isyonçilar nimaga erişa oladi?
Bir neça kun içida Halabni egallab olgan isyonçilar sönggi xabarlarga köra Hama şahriga ham kirgan. Suriya davlat naşrlari 1 dekabr kuni hukumat kuçlari front çiziğini Hamadan şimolda uşlab turişga harakat qilayotgani haqida xabar tarqatgandi.
5 dekabr kuni Suriya mudofaa vazirligi «vayrongarçiliklar va tinç aholi orasida qurbonlarni minimallaştiriş» uçun qöşin şahar taşqarisiga olib çiqilganini ma’lum qildi.
Kurd otryadlari esa isyonçilar koalitsiyasi bilan kelişuv böyiça, Halabning sönggi yillarda öz nazoratida bölgan şimoli-şarqidagi hududlarni tark etgan. Şu tariqa, bu hududlardagi tinç aholi şaharni tark etişi va Suriya şimoli-şarqidagi kurdlar nazorati ostida bölgan boşqa hududlarga borib joylaşişi mumkin. Bu kurdlarga kelgusida turklar ta’siridagi Suriya milliy armiyasi bilan töqnaşuvdan qoçiş imkonini beradi.
Isyonçilarni kim qöllamoqda?
Isyonçilarning muvaffaqiyatlariga ğarb davlatlari qanday reaksiya qilişi tuşunarsiz. «Ular muxolifatçilar mamlakatning ikkinçi eng yirik şahri Halabni qölga kiritganidan xursand böladimi yoki şahar radikal kuçlar qöliga ötganidan taşvişlanadimi?», —deya savol qöyadi CNN uçun intervyusida Amerikadagi Bruking institutidan taklif etilgan tadqiqotçi Asli Aydintasbas.
Rasman AQŞ, Germaniya, Fransiya va Buyuk Britaniya yakşanba kuni mojarodagi keskinlikni yumşatişga çaqirib, umumiy bayonot bergandi.
Isyonçilar muvaffaqiyatidan manfaatdor bölgan mamlakatlardan biri, şubhasiz — Suriya milliy armiyasini qöllovçi Turkiyadir. Halabda olingan fotosuratlar va videolarda SMA ramzi (Suriyaning Baas partiyasi va Asadlar sulolasi hokimiyatga kelguniga qadar bölgan bayroği)ni ham, Turkiya bayroqlarini ham köriş mumkin.
Nihoyat, Isroil, turkparast kuçlarni ham, jihodçilarni ham qöllamasa-da, Eronga Asad armiyasiga yordam berişga imkon bermaydi. Xususan, 20 noyabr kuni Isroil Palmiraga zarba yöllagandi, uning harbiylari ma’lumotiga köra, bu yerda «Hizbulloh»ning Suriyadagi bölimi va Eron ta’siridagi turli guruhlar yetakçilari uçraşişi uçun möljallangan qarorgohi joylaşgan.
Asadni kimlar qöllaydi?
Asadning asosiy ittifoqçilaridan biri — Eron. Ammo Tehron, aftidan, öz harbiylarini yuborişni rejalaştirmayapti, örniga öz proksilari — Iroqdagi eronparast ayirmaçilarni yuboriş bilan çeklanmoqda.
Reuters ma’lumotiga köra, duşanbaga ötar keçasi Suriyaga Iroqdan Eron tomonidan moliyalaştiriluvçi önlab jangçilar yöl olgan. «Bu şimoldagi front çiziğida turgan quroldoşlarimizga yordam berişi kerak bölgan yangi qöşimça kuç», — degan agentlikka Suriya armiyasidagi yuqori martabali mulozimlardan biri anonim tarzda.
Bu vaqtda Iroqdagi manbalar Reuters muxbiriga kamida 300 jangari yakşanba kuni keçqurun rasmiy çegara punktlarini aylanib ötgan holda Suriyaga ötganini xabar qilgan.
Iroq rasman bu bayonotlarga raddiya bergan.
Hş yurişiga Rossiya ham reaksiya bildirgan. Rossiya aviatsiyasi suriyaliklarning harbiy-havo kuçlari bilan birgalikda isyonçilarning Idlib va Hamadagi pozitsiyalariga yangidan yangi zarbalar yöllamoqda. Avvalroq fuqarolik uruşi davrida vayron bölgan Halab markazi ham öqqa tutilgan.
Rasmiy Tehron ham, Kreml ham Başar Asadni qöllab-quvvatlaşini bildirgan.
Asadning boşqa bir ittifoqçisi «Hizbulloh» esa töğridan töğri qöşimça kuç yuborişni rejalaştirmayotganini ma’lum qildi. «Suriya armiyasi jangçilarga muhtoj emas», — degan guruh vakili Newsweek uçun izohida. «U öz yerini himoya qila oladi».
Isyonçilar Halabni öz qölida saqlab qolişi yoki yöqligi noaniq. Asad armiyasidan farqli ravişda, ularda aviatsiya yöq. Lekin isyonçilar öz dronlariga ega; ayrim xabarlarga köra, ular uçuvçisiz uçar qurilmalar orqali Suriya razvedkasining yuqori martabali zobitini yöq qilişga muvaffaq bölişgan.
Isyonçilar hujumiga javoban, Suriya va Rossiya aviatsiyasi Idlib va Halab böylab zarbalar yölladi
Rossiyaning roli qanday?
Rossiyaning Suriya hududidagi harbiy kontingenti 2024 yil kuz holatiga 7,5 ming kişini taşkil etgan.
Bular asosan ikkita yirik harbiy baza — Hmeymimdagi aviatsiya bazasi hamda Tartusdagi harbiy-dengiz flotiga xizmat körsatiladigan logistik markaz xodimlari, şuningdek, Rossiya mudofaa vazirligi bilan şartnoma imzolagan sobiq vagnerçilar. Ular orasida umumqöşin janglari doirasidagi harbiy harakatlarga tayyor bölmagan köplab politsiyaçilar ham bor. Şuningdek, köp miqdorda harbiy maslahatçilar joylaştirilgan. Harbiy obektlarni qöriqlaşga ham köp harbiy jalb etilgan.
Ikkita yirik bazadan taşqari, Suriyada Rossiyaning boşqa harbiy obektlari, şuningdek, köp sonli harbiy postlari mavjud. Jusoor nodavlat taşkiloti ma’lumotiga köra, 2024 yil örtalarida Suriyada rossiyaliklarning 93 ta blokposti va harbiy baza deb ataladigan 21 obekti bölgan.
Katta ehtimol bilan, ulardan köpçiligini kölamiga köra baza deb hisoblab bölmaydi, ammo şuning özi ham Rossiya mavjudligini anglatib turadi.
2024 yilda rossiyaliklarning Suriyadagi ta’sir doirasi kengaydi. Jusoor qayd etişiça, ilgari Eron nazorat qilgan ayrim pozitsiyalarni rossiyalik harbiylar egallagan.
Rossiyaning Suriyadagi guruhi ta’minot böyiça muammolarga duç kelmoqda — Ukrainada uruş boşlanganidan keyin harbiy kemalar Turkiya böğozlaridan ötkazilmaydi.
Kontingentga havo orqali ta’minot yetkazib berişda ham qiyinçiliklar yuzaga kelgan: BBC suhbatdoşlaridan biri Moskvadan Hmeymim aerodromiga qadar avval Astraxanda, keyin — Bahraynda tranzit qiliş orqali yetib borganini aytib bergan.
Şu tufayli hozirda Suriyada bölib turgan Rossiya kuçlari hukumat armiyasi tomonda turib jangovar harakatlarda qatnaşiş uçun yetarli emas — ular birinçi navbatda öz harbiy obektlari xavfsizligini ta’minlaşi lozim.
Boşqa tomondan — Rossiya aviatsiya guruhi hukumat armiyasi havodan qöllab-quvvatlanişini ta’minlaşga imkon beradi. Bu qöllov muhim bölişi mumkin, lekin ötgan yillar tajribasiga qaralsa, nişonlar suriyalik harbiylar tomonidan belgilab berilişi boşlangan davrda uning samaradorligi pasaygan.
Hozirça Suriyadagi rossiyalik harbiylar miqdorini keskin oşiriş imkoniyati körinmayapti — birinçidan, Rossiya Ukrainada katta qonli uruş olib bormoqda, uning öziga ham frontda jonli kuçlar yetişmayapti, ikkinçidan, bunday uzoq hudud logistikasi ham juda murakkab.
Bularning bari nimaga olib boradi?
Suriyadagi fuqarolik uruşining yangi bosqiçi aynan qanday oqibatlarga olib kelişini hozir aytib bölmaydi. Işonç bilan aytiş mumkin bölgan yagona gap şuki, — köp yillik fuqarolik uruşidan keyin ayançli ahvolga tuşib qolgan Suriyaning özi yanada zaiflaşadi.
Turkiya Suriya şimolidagi ta’sir doirasini kengaytirişga muvaffaq bölişi mumkin. U şusiz ham muntazam armiyasi va Istanbul tomonidan qöllanadigan suriyaliklar yordamida çegara hududlarni nazorat qilib, mintaqadagi asosiy öyinçilardan biri hisoblanadi.
Şuningdek, Suriyaning markaziy qismlarida saqlanib qolgan IŞID vaziyatdan foydalanişi mumkin. Guruh isyonçilarning yurişi yuzasidan munosabat bildirmagan bölsa ham, uning ayrim tarafdorlari ijtimoiy tarmoqlarda IŞID yangi hududlarni egallaşiga umid bildirgan.
