Yangi Suriya qanday böladi: Idlib köçalaridan qiyos
|17:58 / 22.12.202419 45810 min
Suriya şimoli-ğarbidagi olis bir göşa — Idlibga olib boradigan yöl hanuz yaqinda ötgan front çiziğining izlarini saqlab qolgan: yöl böylab okoplar, taşlab ketilgan harbiy pozitsiyalar, raketa snaryadlari va öq-dorilar közga taşlanadi.
2017 yilda — bir neça yillik fuqarolik uruşi ortidan — «Hay’at Tahrir aş-Şom» harakati Idlibga ma’lum darajada barqarorlik olib keldi.
Bor-yöği ikki hafta oldin bu hudud Suriyaning qurolli muxolifat nazoratidagi yagona mintaqasi edi.
Idlibdan, aynan şu yerdan «Hay’at Tahrir aş-Şom» yetakçiligidagi isyonçilar ğolibona yuriş boşlab, bir neça kun içida Başar Asad rejimini qulatdi va uning oilasi tomonidan örnatilgan yarim asrlik diktaturaga barham berdi.
Hozir ular mamlakatni öz nazorati ostiga olib, öz boşqaruv tizimini Suriyaning barça mintaqalariga tarqatişga urinayotgandek körinişmoqda.
Idlib şahri markazida Asadning ağdarilişi munosabati bilan haqiqiy bayramni kuzatildi: erkaklar va ayollar, yoşlar va qariyalar muxolifatning yaşil-qor hoşiyali va uç qizil yulduzli bayroqlari bilan köçalarga çiqişgan. Devorlardagi graffitilar esa rejimga qarşi kuraşni olqişlab turardi.
Yöl böylaridagi vayrona binolar va xarobalar bu yerda yaqinda ötgan uruş haqidagi xotiralarni saqlab turibdi, biroq ta’mirlangan uylar, yaqinda oçilgan dökonlar va ozoda yöllar vaziyat ança yaxşilanganidan darak beradi. Şunga qaramay, mahalliy aholining ayrim vakillari hokimiyatning qattiqqölliklaridan şikoyat qiladi.
Bu hafta boşida Idlibga kelgan paytimizda şahar köçalari nisbatan toza edi, svetoforlar va köça çiroqlari yaxşi işlab turgan, odamlar gavjum hududlarda patrullar közga taşlanardi, deb yozadi BBC’ning Yaqin Şarqdagi muxbiri Hyugo Baçega.
Bu sodda, ammo muhim elementlar bu yerda faxr-iftixor belgisi sanaladi: çunki Suriyaning boşqa mintaqalarida bunday holatni köriş muşkul.
«Hay’at Tahrir aş-Şom»ning ildizlari şubhali dovruğ taratgan «Al-Qoida» taşkilotiga borib taqaladi. Biroq sönggi yillarda Hş imijini keskin özgartirib, özini milliy kuç sifatida körsatmoqda va jihodçi ötmişidan yiroqlaşib, asosiy maqsadi Asadni ağdariş bölganini ta’kidlamoqda.
Mavzuga oid
Dekabr oyi boşida, jangarilar Damaşq yaqiniga kelgan paytda, ularning yetakçilari barça suriyaliklar uçun umumiy Suriya davlatini barpo etiş haqida gapirdilar. Biroq AQŞ, Buyuk Britaniya, BMTning köpçiligi a’zolari va hatto Suriya isyonçilariga ma’lum darajada yordam körsatuvçi Turkiya ham Hşni rasman terrorçi taşkilot, deb hisoblaşda davom etmoqda.
Suriya şimoliy-ğarbidagi bu mintaqaning katta qismi (taxminan 4,5 mln aholi) 2017 yilda Hş nazoratiga ötgan, buning ortidan köp yillik fuqarolik uruşi tugagan va nisbatan barqarorlik yuzaga kelgan edi.
«Qutqaruv hukumati» deb nomlanuvçi ma’muriyat suv va elektr ta’minoti, çiqindilarni yiğiş va yöllarni ta’mirlaş işlari bilan şuğullanadi.
Turkiya çegarasi bilan kesişgan nuqtalarida qişloq xöjaligi xöjaliklari va tadbirkorlardan undiriladigan soliqlar şahar infratuzilmasini saqlaş va Hşning harbiy harakatlarini qöllab-quvvatlaş uçun sarflanadi.
Hş jangarilari nazoratida bölgan bu yetti yil mobaynida Idlibda köp narsani boşdan keçirdik, deydi mahalliy şifoxona şifokori Hamza Almorava.
«Asad davrida Idlib «esdan çiqarilgan şahar» deb atalgan edi», — deydi kardiolog şifokor Hamza Al-Muraviy. U hozir bemorlarni eski poçta ombori binosida taşkil qilingan şifoxonada qabul qilmoqda.
2015 yilda u janglar avj olgan Halabdan Idlibga rafiqasi bilan köçib ötgandi. Hozir Halab ham isyonçilar nazoratiga ötgan bölsa-da, er-xotin ona şahriga qaytişni öylaşmayapti.
«Bu yerda barça jabhalarda faol rivojlaniş körinib turibdi, — deb tuşuntiradi Hamza. — Asad rejimi davrida bu yerda bölmagan köplab imkoniyatlar hozir mavjud».
Hş xalqaro tan olinişga intilib, hokimiyatni qölga olgan paytda joriy qilgan ba’zi qonun-qoidalarni yumşatdi. Masalan, ayollar uçun joriy qilingan qat’iy kiyiniş qoidalari va maktablarda musiqaga taqiq kabi çeklovlar bekor qilindi.
Ba’zi mahalliy aholi yaqinda bu yerda bir neçta namoyişlar bölib ötganini eslaydi. Ular orasida mahalliy hukumatning soliq siyosatiga qarşi çiqişlar ham bölgan. Bu holat ma’lum darajada hukumat tanqidiga ruxsat berilişidan dalolat beradi. Bunaqasi Asad rejimida mutlaqo mumkin emasdi.
«Bu töliq demokratiya emas, lekin ma’lum bir erkinlik bor», — deydi sobiq mahalliy fuqaro Fuad Sayyidisso. — «Avvalida muammolar bor edi, lekin sönggi yillarda hukumat öz faoliyatini yaxşilaş va özgarişlarga intilayotganini körsatmoqda».
Sayyidisso Idlibda tuğilgan, lekin hozir Turkiyada yaşab, Violet nomli nodavlat taşkilotga rahbarlik qilmoqda. Asad rejimi ağdarilgandan keyin u, boşqa minglab suriyaliklar qatorida, 10 yildan söng ilk marta öz vataniga keliş imkoniyatiga ega böldi.
Fuad Sayyidisso öz tuğilgan şahriga 10 yildan beri bormagan.
Biroq, Hş hokimiyatini avtoritar deb hisoblab, unga qarşi çiquvçilar ham bor. Mutaxassislarning ta’kidlaşiça, guruh öz hokimiyatini mustahkamlaş maqsadida ayrim ekstremistlarni ta’qib qilgan, siyosiy raqiblarini öz safiga qöşib olgan va qarşilik körsatganlarni qamoqqa taşlagan.
«Hukumat butun Suriya hududida qanday harakat qiladi — bu alohida bir masala», — deydi Fuad Sayyidisso. Unga köra, Suriya juda xilma-xil davlat bölib, bu yerda xalq rejimi va uning ittifoqçilaridan körgan qonli tazyiqlardan keyin adolatni tiklaşga çanqoq.
«Odamlar hamon bayram qilişmoqda, ammo ular bir vaqtning özida kelajak uçun xavotir ham qilişmoqda», — deya ta’kidlaydi Fuad.
Mahalliy ma’muriyat vakillaridan intervyu olişga harakat qildik, ammo ularning barçasi yangi hukumatga yordam beriş uçun poytaxt Damaşqqa ketgani ma’lum böldi.
Yaqinda ötgan uruşni esga solib turgan vayronalar va parçalar toşqin köçalar örtasida joylaşgan.
Idlibdan bir soat yöl masofasida joylaşgan kiçik nasroniy qişloq Quniyada 8 dekabr kuni — Asadning hokimiyatdan çetlatilişi munosabati bilan — sönggi ön yillikda birinçi marta mahalliy ibodatxona qönğiroqlari zang çaldi.
Turkiya çegarasi yaqinida joylaşgan uşbu qişloq 2011 yilda Asadning tinç norozilik namoyişlarini keskin bostirişi ortidan boşlangan fuqarolik uruşi davomida qattiq bombardimon qilindi. Natijada, köplab aholi öz uylarini tark etişga majbur böldi.
Qişloqda ayni paytda atigi 250 kişi qolgan.
«Asad qulaşi ortidan Suriya yaxşiroq joyga aylandi», — deb hisoblaydi mahalliy ibodatxona ruhoniysi Fadiy Azar.
Fadiy Azarga köra, hokimiyatga kelgan islomçilar uning nasroniy jamoasiga avvalgi Suriya ma’muriyatidan köra köproq erkinlik berişgan.
Biroq, islomçilarning roli kuçayişi köpçilikda xavotir uyğotmoqda. Ayniqsa, Asad avlodi mansub bölgan alaviylar kabi turli ozçilik guruhlar ta’qib ostida qolişi mumkinligidan qörqiladi, garçi Hş yetakçilari bir neça bor diniy va etnik guruhlarni himoya qilişga va’da bergan bölsa ham.
«Sönggi ikki yilda ular [Hş] özgarişni boşladi… Ammo avval juda qiyin edi», — deydi Fadiy Azar.
Aniqroği, çerkov mol-mulki musodara qilingan, diniy ibodatlar ötkaziş çeklangan edi.
«[Biroq keyinçalik bizning jamoamizga] köproq erkinlik berildi. Şuningdek, qoçqin bölgan boşqa nasroniylarni öz binolari va yerlarini qayta oliş uçun qaytişga çorlaşdi», — deydi u.
Bunday özgarişlarning qançalik samimiy ekanligi haqida savol tuğilişi tabiiy. Ularning işonçliligiga qanday kafolat bor?
«Bizda boşqa çora yöq, — deydi ruhoniy. — Biz ularga işonamiz. Çunki boşqa yölimiz yöq».
Faol Sayyidissodan nima uçun hatto islomçilarga qarşi bölganlar ham ularni kamdan kam tanqid qilişini söraganimizda, u şunday javob berdi:
«Endi ular qahramonlar… [Biroq] bizning çegaralarimiz bor. Biz endi heç qaçon diktatorlarni qabul qilmaymiz, ular Jölaniy böladimi yoki boşqami».
Bu uning Asad ustidan ğalabadan söng öz jangçi taxallusi Abu Muhammad al-Jölaniydan voz keçgan Hş yetakçisi Ahmad aş-Şar’a haqidagi fikri edi.
«Agar ular özlarini diktatorlardek tuta boşlasalar, xalq ularga «yöq» deyişga tayyor, çunki endi odamlar erkinlikka erişdi», — deya işonç bildiradi Sayyidisso.
