Telefonga qaramlik: texnologiyalar bizni qanday tobe qilmoqda?
|19:07 / 17.02.20256 45812 min
Zamonaviy dunyoda smartfonsiz hayotni tasavvur qiliş qiyin. Ertalab közimizni oçişimiz bilanoq unga qaraymiz, keçasi esa telefon ekraniga tikilgan holda uyquga ketamiz. Işda, transportda, hatto döstlar davrasida ham uni qölimizdan qöymaymiz.
Foto: Getty imagesFoto: Getty images
Bizni dunyo bilan boğlaydigan kiçik qurilma aslida real hayotdan uzoqlaştirayotgani haqida heç öylab körganmisiz? Smartfonning ruhiy va jismoniy soğliğimizga jiddiy zarar yetkazayotganini-çi, sezasizmi?
Kun.uz telefonlarga keragidan ortiq boğlanib qoliş natijasida yuzaga kelgan “raqamli qullik” va uning oqibatlarini örgandi.
Simptomlar
Insonning texnologik vositalarga haddan taşqari boğlanib qolişi natijasida öz hayoti ustidan nazoratni yöqotişi raqamli qullik deyiladi. Bu tuşunça, odatda, "telefonga qaramlik"yoki"texnologik asirlik" kabi iboralar bilan yonma-yon keladi.
Smartfondan doimiy foydalaniş istagi, uni işlatmasa özini notinç va noqulay his qiliş holati – telefonga qaramlik hisoblanadi. Bu ilmiy tilda "nomofobiya" (no-mobile-phone phobia – telefonsiz qolişdan qörqiş) deb ham ataladi.
Telefonga qaramlik quyidagi alomatlar bilan namoyon böladi:
heç qanday sabab bölmasa ham smartfon ekranini oçib, unga qarab turiş;
öqiş, iş yoki suhbat mobaynida doimiy ravişda telefonga çalğiş;
yotişdan oldin uzoq vaqt davomida telefon işlatiş va buning natijasida uyqu sifatining yomonlaşişi;
haqiqiy hayotdagi muloqot örniga faqat internet va virtual dunyoga boğlanib qoliş.
Dopamin tuzoği
Ijtimoiy tarmoqlar, mobil ilovalar va videoöyinlar muloqot qiliş, hordiq çiqariş va yangiliklardan xabardor böliş imkonini beradi. Lekin ular inson miyasida maxsus mukofot tizimini şakllantirib, qaramlikni ham keltirib çiqaradi. Bu jarayonning asosi dopamin deb nomlangan gormon bilan boğliq. Dopamin – miyada zavq va motivatsiya hissini uyğotadigan modda hisoblanadi.
Kaliforniya davlat universiteti olimlari ötkazgan tadqiqotda ijtimoiy tarmoqlarning miyadagi rağbat tizimini qanday özgartirişi örganilgan. Buning uçun MRT (magnit-rezonans tomografiya) yordamida miyaning faoliyati kuzatilgan. Izlanişlarda ma’lum bölişiça, har safar ijtimoiy tarmoqlardan bildirişnomalar kelganda, miyaning "mukofot markazi" (striatum) faollaşadi. Bu – insonda zavqlaniş holatini hosil qiladi, ya’ni qança köp layk yoki izoh qoldirilsa, şunça köp dopamin ajraladi. Şuning ortidan foydalanuvçi platformada uzoqroq qolişga moyillaşadi.
Mavzuga oid
Dopamin miqdori vaqt ötişi bilan kamayiş xususiyatiga ega. Bu moddani qayta töplaş va zavq hissi yiğişni davom ettiriş maqsadida odamlar ijtimoiy tarmoqlarga uzoq vaqt sarflaydi. Uşbu jarayon giyohvandlik mexanizmlariga öxşaş tarzda işlaydi. Ya’ni inson qanday qilib çekiş yoki şirinlik yeyişga örganib qolsa, ijtimoiy tarmoqlar va internetdan foydalanişga ham xuddi şunday qaram bölişi mumkin.
“Balki keyingisi qiziqroqdir”
Ijtimoiy tarmoqlar köngiloçar maydon va axborot oliş vositasi bölişdan taşqari, ulkan biznes industriyaga ham aylandi. Bu platformalarning asosiy maqsadlaridan biri – foydalanuvçilarni iloji boriça köproq vaqt davomida uşlab qolişdir.
Buning uçun ijtimoiy media kompaniyalari nevrologiya, psixologiya va sun’iy intellekt tadqiqotlaridan foydalangan holda, diqqatni boşqaradigan kuçli algoritmlar va dizayn mexanizmlarini işlab çiqmoqda:
"Infinite scroll" (çeksiz aylantiriş) – foydalanuvçi ekranni pastga siljitgani sari, yangidan yangi kontent çiqib kelaveradi va bu oqim tugamaydi, çeksiz davom etadi. Bu – miyaga "keyingi post qiziqroq bölişi mumkin" degan kutiş hissini beradi. Natijada odam ekran oldida reja qilganidan ança köproq vaqt ötkazadi.
"Autoplay" (avtomatik boşlaniş) – video tugaşi bilan keyingisi avtomatik tarzda boşlanadi. Bir videoni körib bölgan odam tanaffus qilişga ulgurmasdanoq, keyingi kontent bozoriga şönğiydi, yangi video tanlaş haqida öylamaydi. Bu esa "yana bir marta köray" degan odatni şakllantiradi. Bu mexanizmlar insonni doimiy ravişda yangilik izlaşga majbur qiladiva e’tiborni jamlaş qobiliyatini zaiflaştirib, telefonga qaramlikni oşiradi.
Kontentni şaxsiylaştiriş – ijtimoiy tarmoqlarga integratsiya qilingan sun’iy intellekt algoritmlari foydalanuvçining harakatlarini kuzatib, uning qiziqişiga mos kontentni körsatadi, bu algoritm odamni platformaga yanada boğlab qöyadi.
FOMO sindromi
Bugungi kunda köplab odamlar ijtimoiy tarmoqlarda sodir bölayotgan voqealarni kuzatiş uçun telefonga yoki kompyuterga tez-tez qaraşni odatga aylantirgan.Voqealardan orqada qolib ketiş, muhim narsani ötkazib yuborişdan taşvişlaniş hissini – FOMO (Fear of Missing Out) sindromini uyğotadi.
FOMO sindromiga çalingan insonlarda quyidagilarga moyillik ortib ketadi:
Ijtimoiy tarmoqlardagi yangiliklarni doimiy kuzatiş. Ular har qanday yangi post yoki xabarni ötkazib yubormaslik uçun telefonini qöldan tuşirmaydi.
Boşqalarni özidan yaxşiroq yaşaydi deb hisoblaş. Ijtimoiy tarmoqlardagi suratlar va videolarni körib, boşqalarning hayoti yanada qiziqarli, boy va omadli ekanini tan oladi, özini esa betavfiq sifatida his qilib, hayotidan noliy boşlaydi.
Har qanday voqeadan bexabar qolişdan qörqiş. Kimdir tadbir yoki sayohatga borganda öşa jarayonda iştirok etmaganidan afsuslanib, özini yomon his qiladi.
Real hayotdagi muhim daqiqalarga e’tibor bermaslik. Oilasi va yaqinlari bilan vaqt ötkaziş örniga, ijtimoiy tarmoqlardagi yangiliklarni kuzatişga köproq vaqt ajratadigan bölib qoladi.
Ijtimoiy izolyatsiya
Odamlar bilan jonli muloqot qiliş imkoniyati çeklangan yoki özini yolğiz his qiladigan şaxslar ijtimoiy tarmoqlar va onlayn öyinlarga kuçliroq boğlanadi.
Raqamli texnologiyalar, jumladan internet, videoöyinlar va ijtimoiy tarmoqlar real hayotdagi muammolardan vaqtinçalik yaşiriniş maydoni sifatida xizmat qilmoqda.
Stress, depressiya, yolğizlik yoki turli hayotiy qiyinçiliklardan qoçiş odamlarni virtual dunyoda köp vaqt ötkazişga undayapti.
Raqamlar nima deydi?
Sönggi ma’lumotlarga köra, odam har kuni öz telefonida örtaça 4 soat 37 daqiqa vaqt sarflaydi. Bu haftada 1 kundan ortiq yoki oyda 6 kunga teng. Bu körsatkiç yil davomida telefonga qariyb 70 kun sarflanişini anglatadi.
Boşqa bir tadqiqot şuni körsatadiki, ayollar erkaklarga qaraganda smartfonlardan biroz köproq foydalanadi. 30 mingdan ortiq odam bilan ötkazilgan tajribada ayollar uçun kunlik ekran vaqti örtaça taxminan 2 soat-u 47 daqiqa, erkaklarda esa 2 soat-u 34 daqiqani taşkil qilgan.
Hozirda butun dunyo böylab qariyb 5,4 milliard odam internetdan foydalanadi. Şulardan 96,5 foizi internetga mobil telefon orqali internetga ulanadi – bu raqam ötgan yilga nisbatan 4,6 foizga oşgan.
2011 yilda internetda vaqt ötkaziş yarim soatdan sal köproqni (32 daqiqa) taşkil etgan bölsa, 2014 yilga kelib ikki barobarga oşib, 1 soat 38 daqiqaga yetdi. 2024 yil holatiga köra, smartfonda internetdan foydalaniş uçun örtaça kunlik vaqt taxminan 3 soat 45 daqiqaga çiqdi.
Raqamli dunyo va undagi tezkor axborot oqimi odamlarning diqqatni jamlay oliş qobiliyatini susaytirib bormoqda. Tez va qisqa ma’lumotlarni qabul qilişga örganib qolgan miyamiz çuqur fikrlaş va uzoq muddatli e’tiborni talab qiladigan işlarni bajarişga qiynalyapti. Ilmiy tadqiqotlar şuni körsatadiki, inson miyasi aslida uzoq muddatli konsentratsiyaga moyil şaklda yaratilgan, ammo doimiy çalğituvçi omillar tufayli bu qobiliyat yöqolib bormoqda.
Microsoft kompaniyasining Kanadadagi şu’basi ötkazgan tadqiqotga köra, zamonaviy insonning e’tiborini jamlaş davomiyligi 8 soniyagaça qisqargan. Taqqoslaş uçun, qisqa e’tibor davomiyligi bilan tanilgan oltin baliq (goldfish)ning diqqatni uşlab turişi 9 soniyani taşkil qiladi. 2000-yillarda odam bir vazifaga örtaça 12 soniya diqqat qarata olgan bölsa, bugungi kunda bu körsatkiç 25 foizga kamaygan. Ijtimoiy tarmoqlardan köp foydalanadigan odamlar tez-tez çalğiydi va diqqatini uzoq muddat bir joyda jamlay olmaydi.
Raqamli texnologiyalar bolalar va ösmirlar miyasi rivojlanişiga qanday ta’sir qörsatişi borasida ötkazilgan tadqiqot natijalariga köra, ijtimoiy tarmoqlarga köp vaqt sarflaydigan bolalarda prefrontal korteks (diqqat va tafakkur markazi) sust rivojlanadi. Tezkor kontent iste’moli (reels, şors) diqqatni jamlaş va çuqur tafakkur qiliş qobiliyati uçun mas’ul sanalgan miyadagi prefrontal korteks faoliyatini pasaytiradi. Natijada bola qisqa ma’lumotlarga örganib qoladi va uzoq matnlarni tuşunişi qiyinlaşadi. Bu bolalarda çuqur fikrlaş va muammolarni mustaqil hal qiliş qobiliyatini yöqotadi.
Kök nurlaniş: moviy yoruğlikning qora ta’siri
Smartfonlardan muttasil foydalaniş kök nurlaniş natijasida yuzaga keladigan fiziologik muammolarni hosil qiladi. Elektromagnit spektrining 400-495 nanometr tölqin uzunligiga ega qismini taşkil etuvçi yoruğlik kök nurlaniş bölib, u tabiiy (quyoş nuri) va sun’iy manbalar (ekranlar, LED çiroqlar)dan tarqaladi. Kök nur tabiiy yoruğlikning tarkibiy qismi hisoblanişiga qaramay, uning smartfon, planşet, kompyuter va LED yoritkiçlar orqali hosil böladigani inson köziga salbiy ta’sir qilişi mumkin.
Xususan, köp vaqt davomida ekranga tikiliş köz muşaklarida ortiqça zöriqişni yuzaga keltiradi. Közdagi toliqiş esa boş miyaning frontal qismida oğriqni hosil qiladi. Uzoq vaqt davomida yaqin masofada ekranga qaraş közning uzoqni köriş qobiliyatini vaqtinça pasaytiradi. Xususan, kök nurlanişning köz tör pardasi (retina)ga zarar yetkazişi va makula degeneratsiyasi (köriş markazi yemirilişi)ni tezlaştirişi mumkinligi aniqlangan. Şuningdek, telefon yoki planşet ekraniga uzluksiz tikiliş köz yoşining tez buğlanişi va tabiiy namlaniş mexanizmining buzilişiga olib keladi.
Bundan taşqari,keçasi ekranga uzoq qaraş, ya’ni kök nurlaniş ta’siri melatonin gormoni işlab çiqarilişini pasaytiradi, şu tariqa uyqusizlikrivojlanadi, sirkadiyal ritm (biologik soat) buziladi. Melatonin uyqu gormoni bölib, u tun davomida tabiiy ravişda işlab çiqariladi va organizm uyqu rejimini tartibga solişda muhim rol öynaydi.
Şuningdek, smartfon, planşet va noutbukdan foydalanişda boşni oldinga egib turiş natijasida böyin muşaklari va umurtqa poğonasiga ortiqça bosim tuşadi. Boşning egiliş darajasi ortgani sayin böyin umurtqasidagi yuk miqdori sezilarli darajada köpayadi. Masalan, 15 daraja egiliş böyin umurtqasiga taxminan 12,25 kg oğirlik tuşişiga olib keladi, 60 daraja egiliş esa bu massani taxminan 27,2 kggaça oşiradi. Ortiqça massa vaqt ötişi bilan böyin va yelka muşaklari çurrasini (grija) yuzaga keltirişi mumkin.
Ijtimoiy tarmoqlar – raqamlaşayotgan dunyoda qudratli vosita. Ular bizga axborot oliş, özga şaxslar bilan kontakt örnatiş va özimizni ifodalaş imkoniyatini beradi. Şu bilan birga, inson psixologiyasi, e’tibor qobiliyati va ijtimoiy xulq-atvoriga bevosita ta’sir körsatadi. Ularni ongli ravişda işlatmasak, ular bizni boşqarişi, ya’ni raqamli qullarga aylantirib, ijtimoiy hayotimiz, fiziologik barqarorligimizda özining salbiy böyoqlarini qoldiradi.
Ongli yondaşuv, raqamli detoks va real hayotdagi munosabatlarga köproq ahamiyat qaratiş orqali virtual muhit hukmiga tuşib qolişdan himoyalanişimiz mumkin.
