Tasvirga oliş uçun rozilik oliş talabi OAV faoliyatiga qanday ta’sir qiladi? Adliya vazirligi izohi
|15:10 / 04.04.20255 35312 min
Özbekistonda şaxsga doir ma’lumotlarni noqonuniy egallaş orqali haqorat va tuhmat qiliş, tasvirlarni oşkor etiş bilan qörqitib, jinsiy aloqaga majburlaş, tovlamaçilik jinoyatlari ortib bormoqda. Şuningdek, kontent yaratuvçilar prank qiliş uçun inson qadr-qimmatini kamsituvçi tasvirlarni tarqatyapti. Şu boisdan şaxslarni öz roziligisiz tasvirga oliş taqiqlanişi mumkin. Adliya vazirligi Kun.uz'ga buning zarurati va ayrim jihatlari haqida ma’lumot berdi.
Foto: DepositphotosFoto: Depositphotos
Adliya vazirligi taşabbusi bilan şaxslarning tasvirga bölgan huquqlari himoyasini ta’minlaş uçun bir neçta qonun hujjatlariga özgartiriş kiritilmoqda.
Xususan, Fuqarolik kodeksini quyidagi mazmundagi 100-1-modda bilan töldiriş taklif qilingan:
«Şaxsni tasvirga (fototasvir, videoyozuv, u aks etgan tasviriy san’at obekti yoki uni identifikatsiya qiliş imkonini beradigan boşqa taşqi belgilar yiğindisi) oliş (tasvirini yaratiş) va undan foydalanişga faqat uşbu şaxs roziligi bilan yöl qöyiladi».
Loyihada, şuningdek, tasvirdan foydalaniş deganda nima nazarda tutilişi, qanday hollarda şaxslarni tasvirga oliş va undan foydalaniş uçun rozilik oliş talab etilmasligi belgilangan.
Kun.uz uşbu loyiha yuzasidan savollar bilan Adliya vazirligi mas’ul xodimi Murodjon Najmiddinovga yuzlandi.
– Uşbu qonun loyihasini işlab çiqişning qanday zarurati bor edi?
– Konstitutsiyaga köra, har kim özi töğrisida noqonuniy olingan ma’lumotlar yöq qilinişini talab qilişga haqli. Fuqarolik kodeksiga asosan tasvir huquqi daxlsiz ekani belgilangan.
Birovning şaxsiy ma’lumotlarini, jumladan, tasvirga oliş, rasmga işlov berişga oid munosabatlar «Şaxsga doir ma’lumotlar töğrisida»gi qonun bilan tartibga solingan. Ammo bu qonun şaxs tomonidan boşqalarning tasviriga şaxsiy, maişiy maqsadlarda va iş (tijorat) faoliyati bilan boğliq bölmagan holatlar uçun qöllanmaydi. Şu bois qonunlarda kişilarning tasvirga bölgan huquqi daxlsiz etib belgilangan bölsa-da, amalda uşbu huquqdan foydalaniş borasidagi eng asosiy qoidalar ham mavjud emas. (Masalan, kişini tasvirga oliş uçun qaçon ruxsat söraş kerag-u, qaçon şart emas?)
Mazkur jihat tartibga solinmagani bois quyidagi salbiy oqibatlarni keltirib çiqarmoqda:
1. Kişilarning boşqa turdagi şaxsga doir ma’lumotlari qatorida tasvirini ruxsatsiz tarqatiş holatlari yil sayin köpayib bormoqda.
Xususan, 2021-2024 yillarda ma’naviy yoki moddiy zarar yetkazişi mumkin bölgan ma’lumotlarni oşkor etiş/şaxsiy hayot daxlsizligini buziş böyiça 1 950 ta ma’muriy huquqbuzarlik sodir etilgan bölib, uşbu turdagi işlar soni 2,5 baravarga oşgan. Sönggi 5 yilda şaxsiy, oilaviy sirlarni kişining roziligisiz yiğiş va uni internetda tarqatiş tahdidi, tovlamaçilik kabi jinoyatlar köpayib bormoqda. Buning natijasida öz joniga qasd qiliş holatlari oşmoqda;
Mavzuga oid
2022 yilda oğir oqibatga olib kelgan şaxsga doir ma’lumotlar töğrisidagi qonunçilikni buziş 2019 yilga nisbatan 38 foizga, noqonuniy egallangan şaxsga doir ma’lumotlar orqali haqorat/tuhmat qiliş 50 foizga, tasvirlarni oşkor qiliş bilan qörqitib, ayolni jinsiy aloqa qilişga majburlaş 4 baravarga, tovlamaçilik 2 baravarga oşgan.
2. Kontent yaratiş uçun turli holatlarni simulyatsiya qiliş (prank) va unda kişilarning qadr-qimmatini kamsituvçi tasvirlarni ularning roziligi va hattoki xabarisiz internet tarmoğiga joylaştiriş holatlari uçramoqda;
3. Şaxslarning kiyiniş joylarida yoki boşqa holatlarda ham kuzatuv kameralari örnatilmoqda va ayrim hollarda undagi tasvirlar internetda tarqatilmoqda. Masalan, dökonlarning kiyim almaştiriş xonalari, hammomlar (saunalar), yotoqxonalar, hojatxonalar, ayrim tibbiyot xonalarida (masalan, «UZI» tekşiruvi uçun möljallangan) örnatilgan videokuzatuv kameralari köplab e’tirozlarni keltirib çiqarmoqda. Xususan, Qöqon davlat pedagogiga universitetida qizlar yotoqxonasiga yaşirin kamera örnatilişi internetda keskin muhokamalarga sabab böldi.
4. Tasvir huquqi daxlsizligi çegarasi belgilanmagan. Amaldagi qonunçilik böyiça barçaning tasvirga bölgan huquqi kafolatlangan. Biroq qonunçilikda uşbu huquq qayerda boşlanadi-yu, qayerda tugaydi – belgilanmagan. Masalan, gap davlat xizmatçisi yoki qidiruv e’lon qilingan kişi haqida ketayotgan bölsa-çi?
Şuningdek, bugungi kunda huquqbuzarlikning oldini olişda jamoatçilik nazoratining turli vositalaridan foydalanilmoqda. Masalan, yöl harakati qoidalarini buzilganlik haqidagi videoyozuvlarni mas’ul idoralarga jönatib, Içki işlar vazirligining maxsus veb-saytiga joylaştirgan odamlarni rağbatlantiriş tizimi joriy etilgan.
Huquqbuzarlikni tasvirga olişda ayrim hollarda huquqbuzarning özi ham kamera obektiviga tuşadi. Ta’kidlaş lozimki, şaxs sifatida uning ham huquqlari bor – tasvirga bölgan huquqi daxlsiz. Şu bilan birga, bu yerda davlat va jamoat manfaatlari ham bor – ya’ni huquqbuzarga nisbatan tegişli javobgarlik belgilanişi kerak. Şu bois, daxlsizlik huquqining ham çegarasi bölişi, rozilik talab etilmaydigan holatlar doirasi belgilanişi lozim.
– Xorijiy davlatlarda uşbu muammolarga qanday yeçim berilgan?
– Adliya vazirligi tomonidan 30 ga yaqin xorijiy davlat, şu jumladan, huquqiy tizimi va aholining huquqiy madaniyatidagi öxşaşliklarni inobatga olgan holda Markaziy Osiyo davlatlari qonunçiligi tahlil qilindi. Qiyosiy tahlil natijalariga köra, xorijiy davlatlarda asosan 8 turdagi harakat – tasvirga oliş, uni oşkor etiş, tarqatiş, naşr etiş, köpaytiriş, saqlaş, sotiş va undan foydalaniş uçun rozilik oliş talabi qöyilgan.
Yevropa Ittifoqi, Germaniya, Ukraina, Çexiya, Gruziya, Vengriya, BAA, Isroil, Rossiya, Qozoğiston, Tojikiston, Turkmaniston, Xitoy va Mongoliyada şaxslarni tasvirga oliş, uni oşkor qiliş va undan foydalanişda rozilik talab qilinmaydigan quyidagi asosiy holatlar doirasi belgilangan:
– davlat, jamiyat va boşqa jamoat manfaatlari uçun foydalaniş;
– tasvir barça uçun oçiq joylar, ommaviy tadbirlarda olingan bölsa
va şaxs tasvirning asosiy obekti bölmasa;
– agar jismoniy şaxs fotosurat yoki boşqa san’at asarida pozada turiş uçun haq olgan bölsa;
– bino-inşoot va ijtimoiy obektlarda xavfsizlikni ta’minlaş;
– davlat organlarining vazifa va funksiyalarini bajariş, jumladan, sud-tergov faoliyatini amalga oşiriş bilan boğliq bölsa.
Ayrim davlatlar, xususan, Qozoğistonda ommaviy axborot vositalariga tasvirga oliş va undan foydalaniş böyiça istisnolar berilgan. Masalan, «Ommaviy axborot vositalari töğrisida»gi qonunning 14-moddasiga asosan tarqatilayotgan axborot davlat xodimining öz faoliyati bilan boğliq holatdagi tasvirini öz içiga olsa, bunday hollarda rozilik oliş talab etilmaydi (analogik norma qonun loyihasida ham aks ettirildi).
– Loyihada nazarda tutilmagan holat: vafot etgan kişilarning tasviridan foydalaniş uçun qanday böladi?
– Yuqorida aytilganidek, umumiy qoida tariqasida har qanday şaxsning foto yoki videotasviridan foydalaniş uçun uning roziligi talab qilinadi. Şaxsning tasviri deganda fototasvir, videoyozuv, u aks etgan tasviriy san’at obekti yoki uni identifikatsiya qiliş imkonini beradigan boşqa taşqi belgilar yiğindisi tuşuniladi.
Vafot etgan kişilarning tasviridan foydalaniş uçun agar u oçiq manbalardan olinmagan bölsa, şaxs vafotidan neça yil ötgan bölişidan qat’i nazar, uning vorislaridan rozilik olinişi kerak. Çunki fuqarolik qonunçiligining umumiy qoidalariga asosan şaxsiy nomulkiy huquqlar muddatsiz muhofaza qilinadi.
– Tasvirga oliş uçun rozilik oliş talabi söz va matbuot erkinligiga qanday ta’sir körsatadi?
– Loyihaning qabul qilinişi söz va matbuot erkinligi kafolatlarini kuçaytiradi. Xususan, OAV vakillari qonuniy faoliyatini tösqinliksiz amalga oşirişi uçun zarur bölgan barça hollar va joylarda heç qanday roziliksiz kişilarni tasvirga olişi mumkinligi qat’iy belgilanmoqda.
Ta’kidlaş kerakki, amaldagi qonunçilikda kişilarni roziligisiz ularni tasvirga oliş, tasvirni tarqatiş uçun heç qanday istisnolar belgilanmagan. Şu bois, agar kişi (jumladan, davlat xizmatçisi ham) uning tasviridan foydalaniş uçun rozilik bermagan bölsa, tasvirdan foydalanayotgan sub’yektlardan (jumladan, OAV) öçirişni talab qilişi mumkin va uning uşbu talabi qanoatlantirilişi kerak.
Loyiha bilan esa OAV faoliyatini amalga oşirişi uçun zarur bölgan quyidagi hollarda rozilik talab qilinmasligi belgilanmoqda:
– xizmat vazifasini bajariş, jamoatçilik faoliyatini amalga oşiriş jarayonida davlat xizmatçisi va hokimiyat vakilini tasvirga oliş va undan foydalanişda;
– jamoat joylari hamda miting, yiğiliş va namoyişlar, şuningdek, ommaviy tadbirlarda umumiy jarayonlarni aks ettiriş maqsadida şaxslarni tasvirga oliş va undan foydalanişda; Bunda umumiy jarayonlarni tasvirlaşda alohida kişilarni tasvirga oliş ham mumkin. Aytiş kerakki, köçani tasvirga olayotganda kamera obektiviga önlab kişilar (qiyofasini aniqlaşga imkon beradigan darajada) tuşişi mumkin va buning uçun ularning barçasidan rozilik olib çiqiş şart emas.
– sodir etilgan yoki etilayotgan noqonuniy xatti-harakatlar, şuningdek, jamiyat va davlat xavfsizligiga tahdid soluvçi boşqa voqea-hodisalar töğrisida xabar berişda, ularni tasvirga oliş va undan foydalanişda;
– tasvir şaxs tomonidan hamma foydalana oladigan qilingan bölsa yoki hamma foydalanişi mumkin bölgan manbadan olingan bölsa.
Bunda kişi öz tasvirini internetda, jumladan, oçiq platformalarda, masalan, ijtimoiy tarmoqlar, rekruting platformalar, bannerlar joylaştirişi, ommaga taqdim etişi singari holatlar nazarda tutilmoqda.
– Loyihada keltirilgan «axborotni nooşkora (yaşirin) olişga möljallangan texnika vositalari» deganda nimani tuşuniş lozim?
– Loyiha bilan şaxsiy va oilaviy sirlarni taşkil etuvçi axborotni töplaş yoki tarqatiş maqsadida axborotni nooşkora oliş uçun möljallangan texnika vositalaridan foydalaniş uçun javobgarlik belgilanmoqda.
Şaxsning şaxsiy yoki oilaviy sirni taşkil etuvçi şaxsiy hayotga oid ma’lumotlarni qonunga xilof ravişda yiğiş maqsadida axborotni nooşkora olişga möljallangan texnika vositalardan qonunga xilof ravişda foydalaniş fakti (masalan, mehmonxona yotoqxonalarida yaşirin kamera örnatiş) ma’muriy javobgarlikka tortişni istisno etadi.
Çunki huquqbuzarlikni sodir etişga tayyorgarlik köriş yoki uni sodir etişga suiqasd qiliş ma’muriy javobgarlikka tortişga asos böla olmaydi.
Maxsus vositalarga vizual ma’lumotlarni oliş uçun möljallangan texnik vositalar kiradi. Masalan, vizual ma’lumotlarni oliş uçun asosiy qismi yaşirilib, tasvirga oluvçi qismi (nuqtasi) tuynuk orqali taşqarida çiqarilgan (pinhole) obektivlar şunday texnikalar sirasiga kiradi. Masalan, ruçka, tugma, soat körinişida niqoblangan kameralar misol böladi.
Uşbu vositalardan foydalanişning ijtimoiy xavfliligi şundaki, jabrlanuvçi bunday vositalarni payqamaydi va öziga nisbatan sodir etilayotgan qilmişning oldini oliş, töxtatiş imkoniga ega bölmaydi. Bunday moslamalar kişilarning şaxsiy va oilaviy sirlari, davlat, harbiy va xizmat sirlari, nou-hau va tijorat siriga oid ma’lumotlarni noqonuniy töplaş, tarqatiş va boşqa maqsadlarda foydalanişga imkon yaratadi.
Ta’kidlaş lozimki, yuqorida keltirilgan masalalar bugungi kunda huquqni muhofaza qiluvçi organlar va sudlar tomonidan umumiy asosda körib çiqilmoqda. Biroq tasvirni oşkor qiliş, undan foydalaniş bilan boğliq holatda (şaxs daxlsizligini ta’minlaş) mexanizmi mavjud emasligi huquqni qöllaş jarayonini murakkablaştiradi va bir masala böyiça turli yondaşuvlar şakllanişiga sabab bölmoqda.
Farrux Absattarov suhbatlaşdi.
P.S.Qonun loyihasining jamoatçilik muhokamasi 28 mart kuni yakunlangan. Adliya vazirligi vakili muhokamadan maqsad faqatgina aholini xabardor qiliş emas, balki ularning fikr va mulohazalarini örganiş asosida loyihani takomiliga yetkaziş ekanini bildirgan. Ayni vaqtda loyiha qayta işlanib, Oliy Majlisga kiritilişi kutilmoqda.
