Tasvirga olish uchun rozilik olish talabi OAV faoliyatiga qanday ta’sir qiladi? Adliya vazirligi izohi
|15:10 / 04.04.20254 96813 min
O‘zbekistonda shaxsga doir ma’lumotlarni noqonuniy egallash orqali haqorat va tuhmat qilish, tasvirlarni oshkor etish bilan qo‘rqitib, jinsiy aloqaga majburlash, tovlamachilik jinoyatlari ortib bormoqda. Shuningdek, kontent yaratuvchilar prank qilish uchun inson qadr-qimmatini kamsituvchi tasvirlarni tarqatyapti. Shu boisdan shaxslarni o‘z roziligisiz tasvirga olish taqiqlanishi mumkin. Adliya vazirligi Kun.uz'ga buning zarurati va ayrim jihatlari haqida ma’lumot berdi.
Foto: DepositphotosFoto: Depositphotos
Adliya vazirligi tashabbusi bilan shaxslarning tasvirga bo‘lgan huquqlari himoyasini ta’minlash uchun bir nechta qonun hujjatlariga o‘zgartirish kiritilmoqda.
Xususan, Fuqarolik kodeksini quyidagi mazmundagi 100-1-modda bilan to‘ldirish taklif qilingan:
«Shaxsni tasvirga (fototasvir, videoyozuv, u aks etgan tasviriy san’at obekti yoki uni identifikatsiya qilish imkonini beradigan boshqa tashqi belgilar yig‘indisi) olish (tasvirini yaratish) va undan foydalanishga faqat ushbu shaxs roziligi bilan yo‘l qo‘yiladi».
Loyihada, shuningdek, tasvirdan foydalanish deganda nima nazarda tutilishi, qanday hollarda shaxslarni tasvirga olish va undan foydalanish uchun rozilik olish talab etilmasligi belgilangan.
Kun.uz ushbu loyiha yuzasidan savollar bilan Adliya vazirligi mas’ul xodimi Murodjon Najmiddinovga yuzlandi.
– Ushbu qonun loyihasini ishlab chiqishning qanday zarurati bor edi?
– Konstitutsiyaga ko‘ra, har kim o‘zi to‘g‘risida noqonuniy olingan ma’lumotlar yo‘q qilinishini talab qilishga haqli. Fuqarolik kodeksiga asosan tasvir huquqi daxlsiz ekani belgilangan.
Birovning shaxsiy ma’lumotlarini, jumladan, tasvirga olish, rasmga ishlov berishga oid munosabatlar «Shaxsga doir ma’lumotlar to‘g‘risida»gi qonun bilan tartibga solingan. Ammo bu qonun shaxs tomonidan boshqalarning tasviriga shaxsiy, maishiy maqsadlarda va ish (tijorat) faoliyati bilan bog‘liq bo‘lmagan holatlar uchun qo‘llanmaydi. Shu bois qonunlarda kishilarning tasvirga bo‘lgan huquqi daxlsiz etib belgilangan bo‘lsa-da, amalda ushbu huquqdan foydalanish borasidagi eng asosiy qoidalar ham mavjud emas. (Masalan, kishini tasvirga olish uchun qachon ruxsat so‘rash kerag-u, qachon shart emas?)
Mazkur jihat tartibga solinmagani bois quyidagi salbiy oqibatlarni keltirib chiqarmoqda:
1. Kishilarning boshqa turdagi shaxsga doir ma’lumotlari qatorida tasvirini ruxsatsiz tarqatish holatlari yil sayin ko‘payib bormoqda.
Xususan, 2021-2024 yillarda ma’naviy yoki moddiy zarar yetkazishi mumkin bo‘lgan ma’lumotlarni oshkor etish/shaxsiy hayot daxlsizligini buzish bo‘yicha 1 950 ta ma’muriy huquqbuzarlik sodir etilgan bo‘lib, ushbu turdagi ishlar soni 2,5 baravarga oshgan. So‘nggi 5 yilda shaxsiy, oilaviy sirlarni kishining roziligisiz yig‘ish va uni internetda tarqatish tahdidi, tovlamachilik kabi jinoyatlar ko‘payib bormoqda. Buning natijasida o‘z joniga qasd qilish holatlari oshmoqda;
Mavzuga oid
2022 yilda og‘ir oqibatga olib kelgan shaxsga doir ma’lumotlar to‘g‘risidagi qonunchilikni buzish 2019 yilga nisbatan 38 foizga, noqonuniy egallangan shaxsga doir ma’lumotlar orqali haqorat/tuhmat qilish 50 foizga, tasvirlarni oshkor qilish bilan qo‘rqitib, ayolni jinsiy aloqa qilishga majburlash 4 baravarga, tovlamachilik 2 baravarga oshgan.
2. Kontent yaratish uchun turli holatlarni simulyatsiya qilish (prank) va unda kishilarning qadr-qimmatini kamsituvchi tasvirlarni ularning roziligi va hattoki xabarisiz internet tarmog‘iga joylashtirish holatlari uchramoqda;
3. Shaxslarning kiyinish joylarida yoki boshqa holatlarda ham kuzatuv kameralari o‘rnatilmoqda va ayrim hollarda undagi tasvirlar internetda tarqatilmoqda. Masalan, do‘konlarning kiyim almashtirish xonalari, hammomlar (saunalar), yotoqxonalar, hojatxonalar, ayrim tibbiyot xonalarida (masalan, «UZI» tekshiruvi uchun mo‘ljallangan) o‘rnatilgan videokuzatuv kameralari ko‘plab e’tirozlarni keltirib chiqarmoqda. Xususan, Qo‘qon davlat pedagogiga universitetida qizlar yotoqxonasiga yashirin kamera o‘rnatilishi internetda keskin muhokamalarga sabab bo‘ldi.
4. Tasvir huquqi daxlsizligi chegarasi belgilanmagan. Amaldagi qonunchilik bo‘yicha barchaning tasvirga bo‘lgan huquqi kafolatlangan. Biroq qonunchilikda ushbu huquq qayerda boshlanadi-yu, qayerda tugaydi – belgilanmagan. Masalan, gap davlat xizmatchisi yoki qidiruv e’lon qilingan kishi haqida ketayotgan bo‘lsa-chi?
Shuningdek, bugungi kunda huquqbuzarlikning oldini olishda jamoatchilik nazoratining turli vositalaridan foydalanilmoqda. Masalan, yo‘l harakati qoidalarini buzilganlik haqidagi videoyozuvlarni mas’ul idoralarga jo‘natib, Ichki ishlar vazirligining maxsus veb-saytiga joylashtirgan odamlarni rag‘batlantirish tizimi joriy etilgan.
Huquqbuzarlikni tasvirga olishda ayrim hollarda huquqbuzarning o‘zi ham kamera obektiviga tushadi. Ta’kidlash lozimki, shaxs sifatida uning ham huquqlari bor – tasvirga bo‘lgan huquqi daxlsiz. Shu bilan birga, bu yerda davlat va jamoat manfaatlari ham bor – ya’ni huquqbuzarga nisbatan tegishli javobgarlik belgilanishi kerak. Shu bois, daxlsizlik huquqining ham chegarasi bo‘lishi, rozilik talab etilmaydigan holatlar doirasi belgilanishi lozim.
– Xorijiy davlatlarda ushbu muammolarga qanday yechim berilgan?
– Adliya vazirligi tomonidan 30 ga yaqin xorijiy davlat, shu jumladan, huquqiy tizimi va aholining huquqiy madaniyatidagi o‘xshashliklarni inobatga olgan holda Markaziy Osiyo davlatlari qonunchiligi tahlil qilindi. Qiyosiy tahlil natijalariga ko‘ra, xorijiy davlatlarda asosan 8 turdagi harakat – tasvirga olish, uni oshkor etish, tarqatish, nashr etish, ko‘paytirish, saqlash, sotish va undan foydalanish uchun rozilik olish talabi qo‘yilgan.
Yevropa Ittifoqi, Germaniya, Ukraina, Chexiya, Gruziya, Vengriya, BAA, Isroil, Rossiya, Qozog‘iston, Tojikiston, Turkmaniston, Xitoy va Mongoliyada shaxslarni tasvirga olish, uni oshkor qilish va undan foydalanishda rozilik talab qilinmaydigan quyidagi asosiy holatlar doirasi belgilangan:
– davlat, jamiyat va boshqa jamoat manfaatlari uchun foydalanish;
– tasvir barcha uchun ochiq joylar, ommaviy tadbirlarda olingan bo‘lsa
va shaxs tasvirning asosiy obekti bo‘lmasa;
– agar jismoniy shaxs fotosurat yoki boshqa san’at asarida pozada turish uchun haq olgan bo‘lsa;
– bino-inshoot va ijtimoiy obektlarda xavfsizlikni ta’minlash;
– davlat organlarining vazifa va funksiyalarini bajarish, jumladan, sud-tergov faoliyatini amalga oshirish bilan bog‘liq bo‘lsa.
Ayrim davlatlar, xususan, Qozog‘istonda ommaviy axborot vositalariga tasvirga olish va undan foydalanish bo‘yicha istisnolar berilgan. Masalan, «Ommaviy axborot vositalari to‘g‘risida»gi qonunning 14-moddasiga asosan tarqatilayotgan axborot davlat xodimining o‘z faoliyati bilan bog‘liq holatdagi tasvirini o‘z ichiga olsa, bunday hollarda rozilik olish talab etilmaydi (analogik norma qonun loyihasida ham aks ettirildi).
– Loyihada nazarda tutilmagan holat: vafot etgan kishilarning tasviridan foydalanish uchun qanday bo‘ladi?
– Yuqorida aytilganidek, umumiy qoida tariqasida har qanday shaxsning foto yoki videotasviridan foydalanish uchun uning roziligi talab qilinadi. Shaxsning tasviri deganda fototasvir, videoyozuv, u aks etgan tasviriy san’at obekti yoki uni identifikatsiya qilish imkonini beradigan boshqa tashqi belgilar yig‘indisi tushuniladi.
Vafot etgan kishilarning tasviridan foydalanish uchun agar u ochiq manbalardan olinmagan bo‘lsa, shaxs vafotidan necha yil o‘tgan bo‘lishidan qat’i nazar, uning vorislaridan rozilik olinishi kerak. Chunki fuqarolik qonunchiligining umumiy qoidalariga asosan shaxsiy nomulkiy huquqlar muddatsiz muhofaza qilinadi.
– Tasvirga olish uchun rozilik olish talabi so‘z va matbuot erkinligiga qanday ta’sir ko‘rsatadi?
– Loyihaning qabul qilinishi so‘z va matbuot erkinligi kafolatlarini kuchaytiradi. Xususan, OAV vakillari qonuniy faoliyatini to‘sqinliksiz amalga oshirishi uchun zarur bo‘lgan barcha hollar va joylarda hech qanday roziliksiz kishilarni tasvirga olishi mumkinligi qat’iy belgilanmoqda.
Ta’kidlash kerakki, amaldagi qonunchilikda kishilarni roziligisiz ularni tasvirga olish, tasvirni tarqatish uchun hech qanday istisnolar belgilanmagan. Shu bois, agar kishi (jumladan, davlat xizmatchisi ham) uning tasviridan foydalanish uchun rozilik bermagan bo‘lsa, tasvirdan foydalanayotgan sub’yektlardan (jumladan, OAV) o‘chirishni talab qilishi mumkin va uning ushbu talabi qanoatlantirilishi kerak.
Loyiha bilan esa OAV faoliyatini amalga oshirishi uchun zarur bo‘lgan quyidagi hollarda rozilik talab qilinmasligi belgilanmoqda:
– xizmat vazifasini bajarish, jamoatchilik faoliyatini amalga oshirish jarayonida davlat xizmatchisi va hokimiyat vakilini tasvirga olish va undan foydalanishda;
– jamoat joylari hamda miting, yig‘ilish va namoyishlar, shuningdek, ommaviy tadbirlarda umumiy jarayonlarni aks ettirish maqsadida shaxslarni tasvirga olish va undan foydalanishda; Bunda umumiy jarayonlarni tasvirlashda alohida kishilarni tasvirga olish ham mumkin. Aytish kerakki, ko‘chani tasvirga olayotganda kamera obektiviga o‘nlab kishilar (qiyofasini aniqlashga imkon beradigan darajada) tushishi mumkin va buning uchun ularning barchasidan rozilik olib chiqish shart emas.
– sodir etilgan yoki etilayotgan noqonuniy xatti-harakatlar, shuningdek, jamiyat va davlat xavfsizligiga tahdid soluvchi boshqa voqea-hodisalar to‘g‘risida xabar berishda, ularni tasvirga olish va undan foydalanishda;
– tasvir shaxs tomonidan hamma foydalana oladigan qilingan bo‘lsa yoki hamma foydalanishi mumkin bo‘lgan manbadan olingan bo‘lsa.
Bunda kishi o‘z tasvirini internetda, jumladan, ochiq platformalarda, masalan, ijtimoiy tarmoqlar, rekruting platformalar, bannerlar joylashtirishi, ommaga taqdim etishi singari holatlar nazarda tutilmoqda.
– Loyihada keltirilgan «axborotni nooshkora (yashirin) olishga mo‘ljallangan texnika vositalari» deganda nimani tushunish lozim?
– Loyiha bilan shaxsiy va oilaviy sirlarni tashkil etuvchi axborotni to‘plash yoki tarqatish maqsadida axborotni nooshkora olish uchun mo‘ljallangan texnika vositalaridan foydalanish uchun javobgarlik belgilanmoqda.
Shaxsning shaxsiy yoki oilaviy sirni tashkil etuvchi shaxsiy hayotga oid ma’lumotlarni qonunga xilof ravishda yig‘ish maqsadida axborotni nooshkora olishga mo‘ljallangan texnika vositalardan qonunga xilof ravishda foydalanish fakti (masalan, mehmonxona yotoqxonalarida yashirin kamera o‘rnatish) ma’muriy javobgarlikka tortishni istisno etadi.
Chunki huquqbuzarlikni sodir etishga tayyorgarlik ko‘rish yoki uni sodir etishga suiqasd qilish ma’muriy javobgarlikka tortishga asos bo‘la olmaydi.
Maxsus vositalarga vizual ma’lumotlarni olish uchun mo‘ljallangan texnik vositalar kiradi. Masalan, vizual ma’lumotlarni olish uchun asosiy qismi yashirilib, tasvirga oluvchi qismi (nuqtasi) tuynuk orqali tashqarida chiqarilgan (pinhole) obektivlar shunday texnikalar sirasiga kiradi. Masalan, ruchka, tugma, soat ko‘rinishida niqoblangan kameralar misol bo‘ladi.
Ushbu vositalardan foydalanishning ijtimoiy xavfliligi shundaki, jabrlanuvchi bunday vositalarni payqamaydi va o‘ziga nisbatan sodir etilayotgan qilmishning oldini olish, to‘xtatish imkoniga ega bo‘lmaydi. Bunday moslamalar kishilarning shaxsiy va oilaviy sirlari, davlat, harbiy va xizmat sirlari, nou-hau va tijorat siriga oid ma’lumotlarni noqonuniy to‘plash, tarqatish va boshqa maqsadlarda foydalanishga imkon yaratadi.
Ta’kidlash lozimki, yuqorida keltirilgan masalalar bugungi kunda huquqni muhofaza qiluvchi organlar va sudlar tomonidan umumiy asosda ko‘rib chiqilmoqda. Biroq tasvirni oshkor qilish, undan foydalanish bilan bog‘liq holatda (shaxs daxlsizligini ta’minlash) mexanizmi mavjud emasligi huquqni qo‘llash jarayonini murakkablashtiradi va bir masala bo‘yicha turli yondashuvlar shakllanishiga sabab bo‘lmoqda.
Farrux Absattarov suhbatlashdi.
P.S.Qonun loyihasining jamoatchilik muhokamasi 28 mart kuni yakunlangan. Adliya vazirligi vakili muhokamadan maqsad faqatgina aholini xabardor qilish emas, balki ularning fikr va mulohazalarini o‘rganish asosida loyihani takomiliga yetkazish ekanini bildirgan. Ayni vaqtda loyiha qayta ishlanib, Oliy Majlisga kiritilishi kutilmoqda.
